«Манчаары оонньууларын» урукку дьоруойдара

«Киһи аймах сайдыыта былыргылаах, аныгылаах уонна инникилээх эрэ буоллаҕына омук кэскиллээх. Самаан сайыны көрсө уйгуну-быйаҥы түстүүр үрүҥ-тунах ыһыахтарбытыгар көнө, үрдүк уҥуохтаах, бөҕө-таҕа, киппэ эттээх-сииннээх, эрчимнээх хамсаныылаах тыһыынчанан чулуу боотурдарбыт күрэс түһүлгэлэригэр күөн көрсөн дьоннорун-сэргэлэрин үөрдүөхтэрэ-көтүтүөхтэрэ, уруй-тускул тылларын эттэриэхтэрэ!» – диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев үгүс көлүөнэ ыччаттарбытыгар кэс тылын эппитэ, алгыһын анаабыта.

Ону кэрэһилээн, саха төрүт оонньуулара киэҥ Арассыыйаҕа күүскэ өйөнөллөр, үйэлэр тухары салгыы тэтимнээхтик уонна күүскэ үүнэргэ-сайдарга кыахтар үөскүүллэр.

Былыргы төрүттэрбититтэн тиийэн кэлбит илии-атах оонньуулара күөн-күрэс көрүҥнэригэр кубулуйдулар, омуктар биһирэбиллэрин ыллылар, аан дойду бүттүүнэ күрэхтэһэр улахан спорка тиийдилэр. Уһулуччулаах физкультурнай хамсааһын салайааччыта Н.Н. Тарскай хапсаҕай, атах оонньуута, мас тардыһыыта курдук дьон-норуот биһириир спорт национальнай көрүҥнэрэ кэскиллээхтик сайдалларыгар кыахтары үөскэппитэ. Саха судаарыстыбаннай университетын учуонайа, тренерэ В.П. Кочнев киллэрбит кылаата сүҥкэн. Онуоха «Манчаары оонньуулара» ураты суолталаахтар.

Бастакы дьоруойдар кимнээҕий?

Бүлүү Илбэҥэтиттэн төрүттээх-уустаах, бэйэтин кэмин аатырбыт сүүрүгэ-быһыйа, Саха АССР «Урожайын» бэрэссэдээтэлэ Афанасий Егорович Алексеев 1968 с. Дьокуускайга бастакы «Манчаары оонньууларын» көҕүлээн, туруорсан, тэрийэн ыыппыта. Абсолютнай чөмпүйүөннэринэн атах оонньуутугар Николай Санников (Ньурба), мас тардыһыытыгар Андрей Захаров (Дьокуускай), гиирэ спордугар Юрий Шишигин (Мэҥэ Хаҥалас), хапсаҕайга Владимир Андросов (Таатта), оҕунан ытыыга Павел Стасов, Ульяна Сидорова-Морфунова (чурапчылар) муҥутуур кыайыылаахтарынан буолбуттара. Хамаанданан түмүккэ үөһээ бүлүүлэр бастаабыттара, Уус Алдан – иккис, Чурапчы үһүс миэстэлэммиттэрэ.

1969 с. Майаҕа буолан ааспыт «Манчаары оонньууларыгар» 20 км сүүрүү бастакы чөмпүйүөнүнэн Чурапчы быһыйа Афанасий Илларионов буолбута. Атах оонньуутугар Амматтан Вячеслав Окороков – уолаттарга, Уус Алдантан Василий Румянцев улахан дьоҥҥо кыайбыттара. Хапсаҕай абсолютнай чөмпүйүөнүнэн Лука Иванов (Сунтаар), мас тардыһыытыгар Степан Брызгалов (Мэҥэ Хаҥалас) буолуталаабыттар. Иккис спартакиадаҕа Үөһээ Бүлүү хамаандата эмиэ бастаабыта, Уус Алдан – иккис, Ньурба – үһүс.

1971 с. Дьокуускайга III «Манчаары спартакиадатыгар» хапсаҕайга ыарахан ыйааһыҥҥа  Юрий Андреев (Ньурба), атах оонньуутугар Николай Санников (Ньурба) тэҥнээхтэрин булбатахтара. Чурапчылар бастаабыттара, онтон – Уус Алдан, Ньурба оройуоннара.

1973 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт «Манчаары спартакиадатыгар» хапсаҕайга Николай Корякин (Үөһээ Бүлүү), мас тардыһыытыгар Степан Быкалыров (Бүлүү), атах оонньуутугар Николай Санников (Ньурба), гиирэ спордугар Юрий Шишигин (Мэҥэ Хаҥалас) абсолютнай чөмпүйүөннэр. Ньурба хамаандата бастаабыта, Уус Алдан, Ньурба иккис, үһүс миэстэлэри ылаттаабыттара.

1975 с. (Дьокуускай) абсолютнай чөмпүйүөннэр – хапсаҕайга Симон Бойнов (Ньурба), мас тардыһыытыгар Виктор Голубь (Сунтаар), атах оонньуутугар Николай Санников (Дьокуускай). Бастакы – Мэҥэ Хаҥалас, иккис – Ньурба, үһүс – Нам хамаандалара.

1977 с. (Майа) абсолютнай чөмпүйүөннэр: хапсаҕайга Максим Васильев (Ньурба), атах оонньуутугар Николай Санников (Ньурба), гиирэ спорда Александр Ховров (Дьокуускай), 10 000 м сүүрүүгэ Афанасий Илларионов (Чурапчы). Мэҥэ Хаҥалас хамаандата – бастакы, Ньурба – иккис, Чурапчы – үһүс.

1979 с. (Майа) абсолютнай чөмпүйүөннэр: хапсаҕайга Максим Васильев (Ньурба), атах оонньуутугар Николай Адамов (Чурапчы), мас тардыһыытыгар Виктор Голубь (Сунтаар), гиирэ спордугар Федот Дьяконов (Өлүөхүмэ), 10 000 м сүүрүүгэ Прокопий Харитонов (Уус Алдан). Бастакы – Чурапчы, иккис – Мэҥэ Хаҥалас, үһүс – Дьокуускай.

Саҕалааһын итинник этэ.

Салгыы, хапсаҕай абсолютнай чөмпүйүөннэринэн Максим Васильев (Ньурба, 1981, 1985), Захар Чукров (Дьокуускай, 1983, 1997), Сергей Скрябин (Чурапчы, 1987), Юрий Андреев (Ньурба, 1990, 1993, 1995), Андрей Яковлев (Уус Алдан, 1999), Николай Чукров (Дьокуускай, 2005), Ньургун Чукров (Дьокуускай, 2009), Юрий Старостин (Дьааҥы, 2013), Увар Тимофеев (Үөһээ Бүлүү, 2017), Данил Иванов (Хаҥалас, 2021) буолуталаабыттара.

Мас тардыһыытыгар Петр Каратаев (Таатта, 1983), Дмитрий Шарин (1985, 1990), Василий Артемьев (Амма, 1987), Степан Алексеев (Чурапчы, 1993), Анатолий Баишев (Амма, 1995, 2013), Евгений Сивцев (Өймөкөөн, 1997), Николай Колодко (Нерюнгри, 1999, 2005), Эрчим Баппаҕай (Үөһээ Бүлүү, 2017), Сергей Фролкин (Томпо, 2021) абсолютнайдаабыттара.

Атах оонньуутугар Дмитрий Назаров (Мэҥэ Хаҥалас, 1981), Василий Николаев (Бүлүү, 1983, 1987), Александр Платонов (Өлүөхүмэ, 1985), Борис Ильин (Мэҥэ Хаҥалас, 1990, 1993, 1995, 1997), Александр Мельник (Дьокуускай, 1999), Виталий Васильев (Ньурба, 2005, 2009, 2013), Иван Пестряков (Уус Алдан, 2017), Кай Адамов (2021) чөмпүйүөн үрдүк аатын ылаттаабыттара.

Саха многоборьетыгар Степан Алексеев (Чурапчы, 1993), Петр Варламов (Уус Алдан, 1995), Семен Иннокентьев (Ньурба, 1997), Юрий Эверстов (1999), Николай Дьяконов (Нам, 2005), Николай Николаев (Бүлүү, 2009), Петр Старостин (Чурапчы, 2013), Леонид Филиппов (Амма) уонна +70 кг Николай Матаннанов (Таатта, 2017, 2021) абсолютнай чөмпүйүөннээбиттэрэ.

Хотугу многоборьеҕа Николай Софронов (Өймөкөөн, 1995), Вячеслав Филиппов (Эдьигээн, 1997, 1999), Альберт Иванов (Чурапчы, 2005), Михаил Тарков (Бүлүү, 2009), Виталий Слепцов (Дьокуускай, 2013), Алексей Созонов (Орто Халыма, 2017),  Егор Терентьев (Мэҥэ Хаҥалас, 2021) муҥутуур кыайыылаах буолбуттара.

Хамаанданан түмүккэ: 1981 с. Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай, Чурапчы; 1983 с. Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Дьокуускай; 1985 с. Дьокуускай, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас; 1987 с. Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Дьокуускай; 1990 с. Дьокуускай, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас; 1993 с. Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Уус Алдан; 1995 с. Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Үөһээ Бүлүү; 1997 с. Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай, Чурапчы; 1999 с. СГУ, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы; 2005 с. Мэҥэ Хаҥалас, Дьокуускай, Чурапчы; 2009 с. Дьокуускай, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас бастакы, иккис, үһүс; 2013 с. 1-кы бөлөххө Дьокуускай, ХИФУ, Нерюнгри; 2-с бөлөххө Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Сунтаар миэстэлэспиттэрэ.

«Манчаары оонньуулара» ыытыллыбыттара

* Дьокуускай (1968, 1971, 1973, 1975);

* Майа (1969, 1977, 1979, 1981, 1983, 2005);

* Бүлүү (1985, 2009);

* Амма (1987);

* Бэрдьигэстээх (1990, 2021);

* Покровскай (1993);

* Төҥүлү (1995);

* Ньурба (1997);

* Ытык Күөл (1999, 2025);

* Чурапчы (2013).

Быйыл Таатта Ытык Күөлүгэр буолар XXII «Манчаары оонньууларын» кыайыылаахтарынан, дьэ, кимнээх буолуохтарай?