«Мамонт» уонна «Үрүҥ эһэчээн» сувенирдар ийэлэрэ

«Кыһын Саха сириттэн саҕаланар» бэстибээл чэрчитинэн Хаҥалас улууһугар «Туристический сувенир Якутии – 2025» иккис Өрөспүүбүлүкэтээҕи быыстапка буолан ааста.
Манна «Сувенир события» аат хаһаайката Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгин олохтооҕо Варвара Валериевна Кузьмина (Черемкина) дьэрэкээн сувенирдары оҥорор эрэ буолбакка, нэһилиэк, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ыытыллар араас тэрээһиннэргэ дьиэ кэргэнинэн кыттар Далбар Хотун.

– Варвара Валериевна, Тиит Арыыга кийиит эбиккин дии. Кэпсэтиибитин онтон саҕалыах.

– Мин ыраах хоту Аллайыаха улууһун Бөрөлөөх нэһилиэгэр төрөөбүтүм. 1987 сыллаахха кэргэн тахсаммын Хаҥалаһы дойду оҥостубутум 38 сыл буолла. Дьиэбит Өлүөнэ эбэ кытыытыгар турар. Күн тахсыыта, күн киириитэ, эбэбит тыаһа-ууһа, сорох ардыгар уу уумпута – айылҕабыт сөкүүндэнэн уларыйа турар хартыынатын барытын дьиэм түннүгүнэн чэйдии олорон көрөбүн. Кэргэним мындыр. Нэһилиэкпитигэр бастакынан икки этээстээх дьиэни тутан, биһиги ыал олохпутугар биир умнуллубат кэм этэ.

– Хоту дойду кыыһын айылҕа, чахчы да, маанылаабыт эбит, доҕор. Бэйи, Өлүөнэ эбэни өҥөйөн олорон сарсыардата саҕаланар Далбар Хотун ахсааннаах буолуо. Хаҥалас уолунуун хайдах билсиспит, эдэр саас, таптал кэмнэрин ахтан ааһыахха.

– Кэргэним, түөрт оҕом аҕата Андрей Кузьмин, Сэбиэскэй Аармыйаҕа икки сыл сулууспалаан кэлэн истэҕинэ, биһиги Иркутскай куоракка аан бастаан көрсүбүппүт. Мин онно устудьуоннуу сылдьарым. Дойдубутуттан тэйэ сылдьар дьон буоламмыт сахалар бэйэ-бэйэбитигэр сүрдээх истиҥ сыһыаннаах этибит. Иркутскайынан дойдулаан иһэр байыаннай таҥастаах уоллуун көрсүһээт, тута сөбүлэспиппит. Оччотооҕу оҕолор билиҥҥи ыччат курдук сытыы буолбатахпыт. Дууһабытыгар кыым сахпыт иэйиибит ол биир көрсүһүүнэн аастаҕа дии. Аадырыс да бэрсиһэр суох.

Онтон сайын каникулбар дойдубар ааһан иһэн Орджоникидзевскай оройуоҥҥа олорор эдьиийбэр ыалдьыттыы кэлэн баран төннөөрү оптуобуска киирэн иһэн Андрейбын көрсө түстүм. Бу күнтэн дьол кыыма саҕыллан, ыал буолуу аана арыллан, олохпут олуга ууруллан олордохпут.

Түөрт оҕону күн сирин көрдөрөн, сиэн оҕо минньигэс саҥатын истэн олоробун.

– Тыа ыалын быһыытынан хаһаайыстыбалаах буоллаххыт дуу?

– Баар. 1989 сыллаахха бастакы оҕобут күн сирин көрбүтэ. Ити кулун тутар ый этэ. Ол күн эбээбитигэр, аҕабыт дьонугар, ынахтара тыһы ньирэйи төрөөбүтэ. Ол ньирэйдэрин биһиэхэ анаабыттара. Онтон ыла сүөһүлэнэн бу күҥҥэ диэри тутан олоробут. Икки үөр сылгылаахпыт.

Сүөһү көрүүтүгэр дьиэ кэргэним бары кыттыһар. Сайынын от оттооһунуттан  саҕалаан оҕолор да көмөлөһөллөр. Кыргыттарым баар эрэ буоллаллар иҥнэн-толлон турбат дьон. Ынаҕы ыан, үүтүн сэппэрээтэргэ сүүрдэн, сибиэһэй сүөгэй остуолга баар буола түһэр. Ону таһынан куурусса, индюк диэн көтөрдөөхпүт. Бэйэ хаһаайыстыбалаах буоллаҕына өрүү сибиэһэй эт-үүт, сымыыт, көтөр этэ баар буолар.

– Дьиэ түбүгэ бүппэт. Иллэҥ кэм, дьарык туһунан кэпсии түс эрэ, Варвара Валериевна. Иэйии баар буоллаҕына эрэ туох эмэ тахсар диирбэр сөбүлэһиэҥ дуу?

– Оннук. Киһи орто дойдуга айа-тута кэлэр буоллаҕа. Айылгы кыысчааны айан, дьол суолун арыйан, ыйан, ийэ буол диэн сипсийэн ыытара  –  бу эмиэ айылҕа айбыта. Киһи бэйэтин иһигэр үүннэрэн, иитэн таһаарар иэйиитэ. Бу оҥоһуктарга даҕаны, холобур, арыыны таптайар курдук таптайан, бүөбэйдээн, улаатыннаран, искэр иэйиини оҥорон таһаараҕын эбээт.

Иллэҥ кэммэр таах олорбоппун. Түүнэн ииһи оҕо эрдэхпиттэн көрө улааппыт буоламмын илиибиттэн араарбаппын. Ону таһынан атын иис, сороҕор уруһуй да баар. Кэнники кэмҥэ тэнийбит полимернай глинаттан араас оҥоһугу оҥорор дьарыгы олус сэргээтим. Өрөспүүбүлүкэҕэ буолар  быыстапкаларга кыттаммын дьон тугу оҥорбутуттан көрөн билиибин хаҥаттабын, үөрэнэбин, онтон эмиэ саҥа оҥоһуктар тахсаллар.

Оҥорор куукулаларбар сухой валяние ньыматын туттабын. Ону ааһан туойунан кытта оҥоробун. Кыайыы 80 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи ааптарыскай куукула быыстапкатыгар оҥорбут үлэм биһирэбили ылта. Хаҥалас мыраанын анныгар мэччийэр сылгы үөрүн уруһуйдаабыт хартыынам дууһабар олус чугас.

– «Өлүөнэ очуостара» айылҕа паарката олорор сиргиттэн чугас дуо?

– Биһиги нэһилиэкпититтэн отуттан эрэ тахса килэмиэтир. Онон атахтаһа сытабыт. «Азия оҕолоро» Аан дойдутааҕы оонньуулар уоттарын Өлүөнэ очуостарын тэллэҕиттэн уматыллар. Онно биһиги дьиэ кэргэн эмиэ сэмэй кылааты киллэрсэбит.

Кыыспыт нэһилиэк дьонун түмэн, тэрийэн, мантан аттаах дьону булуу, сахалыы симэхтэринэн киэргэтии курдук тэрээһин үлэтигэр кыттыһар. Аҕабыт Андрей Николаевич хаһыс да төгүл кыттар. Сэттискэ үөрэнэр  сиэммит эһэтин кытта улахан дьоннуун ат миинэн кыттыбыта. Бу барыта аҕабыт оҕолоругар, сиэннэригэр бэйэтинэн холобура, үөрэҕэ. Оттон мин сувенирнай оҥоһуктарбынан кыттабын.

– «Кыһын Саха сириттэн саҕаланар» бэстибээл чэрчитинэн быыстапкаҕа оҥоһуктарыҥ финалга тахсыбыттар эбит. Бу туһунан сиһилии билиһиннэриэҥ дуо?

– Маннык  бэстибээлгэ бастакыбын кыттабын. Кыыһым «оҥоһуктаргынан кытын» диэбитин быһа гыммакка. Саха сиригэр араас дойдуттан элбэх турист ыалдьыттыыр. Ол иһин дойдубут туһунан кэпсиир, көрдөрөр сувенирдар баар буолаллара – кэм ирдэбилэ. Олохтоох оҥорон таһаарааччыларга өйөбүл курдук көрүөххэ эмиэ сөп. Урбаанынан дьарыктанар дьоҥҥо төһүү күүс буоллаҕа. «Туристический сувенир Якутии-2025» кинилэри бэркэ түмтэ. Элбэх кыттааччылаах. Киһи элбэххэ үөрэнэр, саҥаны сонургуу көрөр тэрээһинэ.

Мин үлэм финалга киирэн «Сувенир события» ааты ылла. «Мамонтенок» диэн оттон Саха сиригэр бренд буоллаҕа дии. Уонна бэйэм кииним түспүт сирим хоту дойду буолан, кини бэлиэ кыыла  – «Үрүҥ эһэ». Бу сувенирдарым бэлиэтэммиттэриттэн олус астынным, үөрдүм.

Иллэҥ кэммэр оҥорор дьарыгым дьоҥҥо туһалаах, дьон сэргиир эбит диэн өссө да айыах-тутуох санааҕа куустардым.

– Варвара Валериевна, олус интэриэһинэй сэһэргэһиигэр ис сүрэхпиттэн махтанабын. Дьиэ кэргэнинэн эбээттэн, эһээттэн саҕалаан оҕолор, сиэннэр бука бары кыттыыгыт атыттарга үтүө холобур. Эн айар эйгэҥ ыыра өссө кэҥээн истин. Саҥа уобарастар, саҥа сувенирдар кэллиннэр диэн баҕа санаабытын тириэрдэбит.

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан