“Макаарданан” бүтүөхпүт этэ!

Кини – Сардаана Семёновна Стручкова – терапевт-быраас үөрэхтээх, билигин “земскэй луохтуур” бырагырааманан Чурапчы Хатылытыгар үлэлии сылдьар. Тылбытын быһа гыммакка, «Киин куорат» тг-ханаалын ааҕааччыларыттан киирбит ыйытыыларга хоруйдуурга сөбүлэспитигэр махтанабыт.

Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон Макаар диэн тутаах дьоруойдаах “Бэйэтэ эмтиэкэ” бэртээхэй айымньылаах. Айар тыл маастара, талааннаах суруйааччы мааһын табан, көрдөөх, көрүдьүөстээх гына суруйан,  киһи долоҕойугар иҥэн хаалар  күүстээбит. Үгүстэр аахпыккыт эрэбил.

Кэпсээн 1935 сыллааҕы суруйуу. Ол кэмтэн бүтүн 91 сыл ааспыт! Ол тухары суолтатын күн бүгүнүгэр диэри сүтэрэ илик. Тоҕо диэтэххэ, “макаарданыы” билигин да ханна барыай? Балыыһаҕа барар кыах-иллэҥ суоҕунан, бириэмэ былдьаһыгынан, эн, маны ааҕа олорор табаарыс даҕаны, сэрэйдэххэ, биирдэ эмэ да дьонтон, кэллиэгэлэртэн сүбэлэтэн эмтэнэн көрбүттээх буолуоҥ? Сатахха, быраастарбыт да, кумааҕы-отчуот толоруутугар көмүллэн, нуорматтан элбэх ыарыһаҕы көрөллөрүттэн да буолуо, көрдөрүнэ тиийдэххэ да, ардыгар үрдүнэн-аннынан сыһыаннаһаллара, бэл, иһиллии, айаххын атыта да соруммакка (бу ордук ковид саҕана, ол кэнниттэн күүһүрбүтэ) диагностаан ыыталлара – олоҥхо омуна буолбатах.

Аны, ыарыыгын барытын сааһырбыккынан быһааран ыыталлара баар ээ, кыһыыта! Ол эмиэ бэйэ билэринэн “макаарданарыгар” кырата суох төрүөт. Интэриниэт сайдыыта, араас БАД-тарынан, эбииликтэринэн эргинэр атыы-тутуу ситимэ күүскэ өтөн киириитэ – эмиэ “макаардар” ахсааннара хаҥыырыгар тоҕоос. Дьиҥинэн, “макаарданан” да бүтүөхпүтүн сөп этэ!

Итинник санааттан, дьон доруобуйа курдук сыаналаах баайын айгыраппатын, быраастарга көрдөрүнэрин туһугар, дьиҥ олоххо көрсүбүт түгэннэригэр олоҕуран, сахалыы-махалыы быһааран биэрэр эдэр эмчит Сардаана Стручкованы хайгыы көрөн, ааҕааччыларбыт ыйытыыларыгар хоруйдууругар көрдөспүппүт.

САХАРНАЙ ДИАБЕТ ТУҺУНАН

? Кэлин сахарнай диабет курдук сэрэхтээх ыарыы олус тарҕанна бадахтаах. Билбэккэ сылдьан, баалаппыттарын истэбин. Бастакы симптомнарын этиэҥ буолаарай?

– Бастакы сылларыгар биллибэккэ сылдьыан сөп. Диспансеризация кэмигэр соһуччу “булумньу” буолара үгүс. Ол эрээри кэлин тиһэҕэр баарын биллэрбитинэн барар.  

Бастакы симптомнара:

1) Организмҥа саахар элбээн, ууну бэйэтигэр тардарын түмүгэр, айах иһэ куурар-хатар, элбэх ууну иһэр баҕа улаатар, элбэхтэ ииктиир буолаллар.

2) Киһи тириитэ, илии-атах кыһыйыан сөп.

3) Дьахтар “молочницалыыра” элбиэн сөп. Тоҕо диэтэххэ, грибок – саахарымсах бэрдэ.

4) Киһи сэниэтэ суох буолар. Сахарнай диабеттаабыт киһи килиэккэлэрэ бэйэлэрин истэригэр глюкозаны киллэрбэт буолаллар.  Уобарастаан көр: килиэккэ – “хос”. Оттон килиэккэ инсулиновай рецептордара – ааны хатыыр күлүүстэр. Сахарнай диабеттаатахха, ол “хоспут” хатанан хаалар, иһигэр глюкозаны киллэрэн да бэрт. Онон хос тас өттүгэр, хааҥҥа үтүмэн үгүс глюкоза мээнэ уста сылдьар. Оттон энергия (күүс-кыах) глюкоза килиэккэ иһигэр киирдэҕинэ эрэ үөскүүр, оҥоһуллар.

Устунан сахарнай диабет дириҥээн, улаатан бардаҕына (осложнение), атын уорганнаргын аһааҕырдан барар:

1) Харах-көс көрөрө мөлтүүр. Ол “диабетическая ретинопатия” дэнэр. Харахха баар тымырдар тутуллара (структуралара) кэһиллэн, уорган тутаах үлэтэ мөлтөөн барар. 

2) Илии-атах тэһитэ кэйэн ыалдьар буолар. Үрдүк саахардаммыт дьон ньиэрбэлэрэ алдьанар. Кэлин тиһэҕэр “чувствительностара” сүтэр. Атахтара, илиилэрэ куруук да тымныы буолар.

3) Элбэх саахартан бүөр тымырдара эмиэ алдьанан, кэбирээн бараллар. Бүөр ыраастыыр (фильтр) үлэтэ мөлтүүр. Оннук буолла да, эт-сиин дарбаччы иһэр, дыгдайар (отёк) идэлэнэ. Электролит атастаһыга (обмен электролитов) кэһиллэн, бэссэстибэлэр атастаһыылара тахсыбатын суотугар эт-сиин сүһүрэн барар.

4) Липидтэр атастаһыылара эмиэ кэһиллэр. Саахар үрдүк түгэнигэр, тымыр истиэҥкэлэрэ “алдьаналлар”. Оттон “алдьаммыт” истиэҥкэҕэ куһаҕан холестерин кэбэҕэстик сыстар. Ол түмүгэр тымыр сорох өттө бүөлэнэн, ИБС ( ишемическай болезнь сердца ) буолуон сөп. Инфаркт, инсульт үөскүүр (ол аата, букатын бүөлэнэр) куттала улаатар.  

5) Үрдүк саахардаахтар баастара бытааннык оһор буолар. Үчүгэйдик көрүммэккэ сырыттахха, ол улаатан, гангренаҕа да кубулуйуон сөп.

*40 саастарын туолбут дьон сылга биирдэ хайаан да диспансеризацияны ааһан, саахар анаалыһын туттарыахтарын наада. 

ТЫМЫРЫ ЭПЭРЭЭССИЙЭ ЭРЭ ЫРААСТЫЫР

? 57 саастаах дьахтарбын. Тымыры хайдах ыраастыахха сөбүй? Санаабар, олус умнуган буолбут курдукпун. Ханна бэрэбиэркэлэниэхпин сөбүй? Тымырдарым бэйэлэрэ да төрүкү синньигэстэр.

– Тымыр “бляшката” эминэн ыраастаммат. “Тымыры эминэн ыраастыыбыт” диир бырааһы уларытар көнө. Арай тымыр 70-80 % бүөлэннэҕинэ, анал идэтийбит хирургтар эрдэттэн бэлэмнээн, эпэрээссийэ оҥорон ыраастыыллар. Оччотугар хайыыбыт? Бляшка салгыы улааппатын диэн, бастатан туран, олохпут уобараһын уларытабыт. Ол аата, табах тардар буоллахха, булгуччу быраҕабыт. Элбэхтэ ыраас салгыҥҥа хаамабыт. Хамсанабыт. Сөпкө уонна кэмигэр сытан, утуйабыт сылдьабыт. Кыыл-сүөл сыатын (сыалаах эт, ынах арыыта) рациоммутуттан аҕыйатабыт. Күннээҕи аһыыр аспыт 10 %-тан элбиэ суохтаах.  

Хас биирдии пациеҥҥа тус киниэхэ, бэйэтигэр эрэ суоттаан таһаарыллар “сердечно-сосудистый риск” диэн ааҕыллар. Ол онто олус улахан түгэнигэр, быраас статиннары аныыр. Олор бляшка улааппатыгар көмөлөһөр буолан, инсульт, инфаркт үөскүүр кутталын кыччаталлар. Мэйиигэ баар тымырдарга бляшка үөскээн, тымыр кыараабытын туоһулуур симптомнартан биирдэстэрэ – умнуган буолуу. Тоҕо диэтэххэ, бүөлэммит тымырынан мэйиигэ хаан ситэ тиийбэт. Ону быһааттарарга “узи сосудов” (брахиоцефальных артерий) ааһыахха наада. О.э., мэйиигэ тиийэр тымырдары УЗИлаан көрүллүөхтээх. УЗИ тымыр бүөлэниитэ 70 %-тан улаханын көрдөрөр түгэнигэр – хайаан да ангиохирург консультацията наада. Үгэс курдук, бэрэбиэркэлээн, чинчийэн баран, эпэрээссийэҕэ аныыллар.

Сүрэх, мэйии тымырдарын көрөргө анал үрдүк технологиялаах диагностика тэриллэрэ бааллар. Холобур, коронарография. Тымырга “контраст” убаҕаһы кутан баран, өттүк тымырынан киирэн, рентген нөҥүө көрөллөр. Маннык диагностикаҕа киһини барытын ыыппаттар, ыарыһах ИБС-ын истиэпэнэ улахан буоллаҕына, кардиолог быраас анаан ыытар. 

Төбө мэйиитин контрастаах МРТ-та. Мэйии тымырдара төһө кыараабыттарын, мэйиигэ ишемия (хаанынан хааччыллыы лаппа кыччаабыт сирэ) баарын-суоҕун көрдөрөр.

ХАЛАДЬЫАС (дыраһааҥкы) УОННА... ХААН ХОЙДУУТУН ТУҺУНАН

? “Саастаах киһи халадьыас сиирэ көҥүллэммэт, хаана хойдор” дииллэр. Ол кырдьык дуо?  

– Оннук буолбатах. Сааһырбыт киһи, төттөрүтүн, халадьыаһы сиэхтээх. Онно натуральнай коллаген, элбэх белок баар. Оттон онтуҥ –  уҥуоҕу, сүһүөҕү бөҕөргөтөр бэртээхэй матырыйаал. Сааһырбыт киһи сыл-хонук аастаҕын аайы уҥуоҕа-сүһүөҕэ кэбириир, сыыйа уостан барар. Ол иһин сааһырбыт дьон кальцийдаах (холобур, үрүҥ ас), элбэх коллагеннаах (балыкка, халадьыаска элбэх) аһы сиэхтээхтэр.

*Хаан хойдуута кини форменнай эттиктэрэ – лейкоцит, эритроцит, тромбоцит – уонна плазма хабааннаһыылара (соотношениелара) сөп түбэспэтиттэн үөскүүр.

Хаан хойдор төрүөттэрэ:

- убаҕас тиийбэтиттэн (обезвоживание) 

- хаан ыарыыларыттан (нэһилиэстибэнэн бэриллэр коагулопатия)

- быар ыарыыларыттан (хааны бөлөнөхтүүр (свертывайдыыр) белоктар быартан ситэ тахсыбаттарыттан)

- үлүйүү, уокка, итиигэ буһуу, инфекция түмүгэр үөскүүр турукка

-  сорох эмтэри (холобур, айаҕынан иһиллэр контрацептивтары) олус уһуннук истэххэ.

- олус уһуннук оронтон турбакка (постельнай режим) сыттахха, тромбоз үөскүөн сөп.

- эпэрээссийэ кэнниттэн уо.д.а. төрүөтүнэн.

АНААЛЫСТАРЫМ НУОРМАТТАН ТАХСЫБЫТТАР

? Сүрэҕим “умайар”, “итийэр”. Биохимия анаалыһын туттарбытым: АЛТ, АСТ уонна саахарым да үрдээбит. Ол туохтан буолуой?

– Илэ бэйэҕин көрүөххэ, ыарыыларыҥ историятын үөрэтиэххэ наада. Саахара үрдээбит киһини, үгэс курдук, “гликированнай гемоглобин” диэнин бэрэбиэркэлэтэбит. Оннук чинчийии бүтэһик 3 ый иһигэр эритроцитка сыста сылдьар саахары көрдөрөр. АЛТ, АСТ кыратык тахсыбыт буоллаҕына, туох да куттала суох. Онон нуоруматтан чопчу хас бүк үрдээбитин көрүөххэ наада. Холобур, 2-3 бүк улааппыт түгэнигэр, эрдэ эбэтэр билигин гепатиттаабытыҥ быһаарыллыахтаах.

*Уопсайынан, киһи сыл устата биирдэ-иккитэ Гепатит В уонна С быһаарар анаалыстарын туттарыахтаах. Өрөҕө (брюшная полость) УЗИ-тыгар ыытабыт. Быар структуратын эмиэ көрүөххэ наада. Быарыгар искэн тахсыбатаҕын чуолкайдыыр гына, АФП диэн онкомаркер туттарыллыахтаах. Токсическай гепатит суоҕун-баарын быһаараары, пациент анамнеһын үчүгэйдик билсэбит, үөрэтэбит. Холобур, кэнники кэмҥэ туох эми, БАД-ы испиттэрин булгуччу чопчулаһабыт.

КУОЛАЙЫМ, ТЫЛЫМ ХАТАР

? Түүн тылым , күөмэйим хатан эрэйдиир. Түүн хаста да туран уу иһэбин. Сахарнай диабетым суох. Тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Маннык түгэҥҥэ, бастатан туран, бэйэҥ күҥҥэ хас лиитирэ ууну иһэргин кэтэнэн, ааҕынан көр. Өскөтүн күҥҥэ иһэр ууҥ 5-6 л тахса, үгүөрү буоллаҕына, эндокринолог бырааска сурутан көрдөрүн. Вазопрессин диэн гормон улэтэ кэһиллэриттэн үөскүүр, ааттыын “сахарнайа суох диабет” (несахарный диабет) диэн ыарыы баар. Оннук ыалдьыбыт киһи олус элбэх ууну иһэр. Наар утата сылдьар курдук буолар. Биир оннук элбэхтик тахсан киирэр.

ХОМУРҔАНЫМ НҮӨЛҮЙЭР

? Хаҥас хомурҕаным ыалдьыбыта ыраатта. Быйыл күн аайы да кэриэтэ биллэрэр буолла. Нүөлүйэр. Хомурҕаммын  хаһан да эчэппэтэҕим, сууллубатаҕым.

– Хас саастааҕыҥ буолла? Бастайааннай иһэр эмтээххин дуу? Итинтэн атын уҥуохтарыҥ ыалдьаллар дуу? Сааһырбыт киһи буоллаххына, остеопороз ыарыы саҕаланан эрэр стадията буолуон сөп. Остеопороз диэн – уҥуох мөлтөөһүнэ, кэбирээһинэ ааттанар. Дьахталлар ыйдааҕылара кэлэрэ тохтоото да, сыыйа остеопорозтаан саҕалааччылар. Эр дьон да сааһырдахтарына оннук буолаллар. Оччотугар уҥуохтара тостумтуо, кыра да эчэйиини, тэппэни тулуйбат курдук буолар.  

Оттон сааһыҥ эдэр буоллаҕына, ревматолог бырааска көрдөрүнэргэр сүбэлиэм этэ. Тоҕо диэтэххэ, системнай ыарыы “мааската” буолуон сөп.

Билигин остеопороһу  диагностикалыыллар. “Денситометрия” диэн ааттаах. Ону тэҥэ уопсай кальций анаалыһыгар ыытабыт.

АЛЛЕРГИЯ

? Аллергия астмаҕа кубулуйуон сөп дуу? Аллергияны, уопсайынан,  хайдах эмтэниэххэ сөбүй?

– Аллергия бэйэтин хайдах биллэрэриттэн тутулуктаах. Оҕо сылдьан атопическай дерматиттаах буоллахха, онтуҥ астмаҕа кубулуйар куттала балай эмэ улахан. Астма үгэс курдук нэһилиэстибэннэй буолааччы. Ол аата, аҕа, ийэ, аймахтаргыт астмалаах эбит буоллахтарына, эһиэнэ эмиэ астма буолар кыаҕа улахан.

БАД-тар

? БАДтары “эти-сиини ыраастыыллар, ону тэҥэ туох да куттала суохтар” дииллэр. Ити чааһыгар тугу этиэҥ этэй?

– БАД үгүс өттө клиническай боруобалаан көрүүнү (испытаниены) ааспатын бэлиэтиэм этэ. Ханнык баҕарар БАД быар уонна бүөр нөҥүө төттөрү тахсар. Ол быһыытынан, нефротоксичнай (бүөргэ буортулаах), гепатоксичнай (быарга охсор) буолуохтарын сөп. Киһи организмын ыраастыыр наадата суох, ол курдук айылҕаттан айыллыбытынан анал биилтирдиир уорганнардаах. Ол – быарбыт уонна бүөрбүт.

БАД-а да суох аһыыр аспытын кытта эккэ-сииҥҥэ наадалаах микроэлеменнарбытын ыла сылдьабыт.  Арай  Д  битэмиини иһиэхпитин наада. Онуоха убаҕас буолбакка, арыытыҥы (масляной) буолара ордук. Оҕо да, улахан да киһи иһэ сылдьыахтаах. Мин, холобур, “Вигантол” диэни биһириибин. Саха сирин тыйыс климатыгар олорорбут быһыытынан, улахан дьон 2000-2500 МЕ, ол аата 4-5 хаапыланы сарсыарда аайы иһиэх тустаахпыт. Арай сайын иһиллибэт. Оттон оҕо дозатын педиатр быраас этиэҕэ.

«КАРДИОМАГНИЛЫ» МЭЭНЭ ИҺИМЭҤ!

? Хамсык ыарыы кэнниттэн “Кардиомагнилы” ыал да аайы көрүөххэ сөп курдук. Ким баҕарар иһиэн сөп?

– “Кардиомагнил” – антиагрегант. Судургутук эттэххэ, тромбоциттар (хаан  бардаҕына, тромба оҥорон,  бүөлүүр хаан килиэккэлэрэ) бэйэ-бэйэлэригэр сыстыһан, тромбаны үөскэппэтиннэр диэн аныыллар. “Кардиомагнилы” баҕардыҥ да, үлүбээй ылан иһиллибэт. Сүрэх-тымыр ыарыытынан ыалдьар куттала улахан, эрдэ инфарктаабыт, инсуллаабыт  эбэтэр стеннээх дьоҥҥо эрэ ананар.

ЭМИЭ ТЫМЫР БҮӨЛЭНИИТИГЭР СЫҺЫАННААХ

?  Тымырга  “бляшка” үөскээбитин ханнык аныылыс көрдөрүөн сөбүй? Төрүкү синньигэс тымырдаах буоллахпына, туох эми иһиэхпин сөбүй?

– Хас биирдИи 40 сааһын ааспыт киһи уопсай холестерин анаалыһын таһынан “липидограмма” диэни туттарыан наада. Ол анаалыс ЛПНЛ (липопротеиды низкой плотности) – куһаҕан холестерины, ЛПВП (липопротеиды высокой плотности) – үчүгэй холестерины уонна триглицеридтары көрдөрөр. Доруобай, сүрэх-тымыр ыарыыта суох дьоҥҥо ЛПНП 3 ммоль/л урдук буолуо суохтаах. Итинтэн үрдээбит буоллаҕына, атеосклерозтаабатаҕын бигэргэтээри, тымыр УЗИ-тыгар аныахха наада. Оттон сүрэх-тымыр ыарыылаахтарга – ЛПНП 1.8 ммоль үрдүө суохтаах. Инсуллаабыт уонна инфарктаабыт дьоҥҥо ити көрдөрүү 1.4 ммольтан кыра буолуохтаах.

КҮӨХ ЧЭЙ ХААНЫ УБАТАР ДУО?

? “Күөх чэй хааны убатар, тымыры ыраастыыр” дииллэр. Чахчы оннук дьайыылаах дуо?

– Убаппат, ыраастаабат, ити чааһыгар син биир хара чэй курдук.

Бэлэмнээтэ Татьяна Захарова-ЛОҺУУРА