Мөкүнү буолбакка, үтүөнү үксэт!

Хамсык ыарыы охсуута, анал байыаннай дьайыы ыар охсуута, экэниэмикэ сатарыйыыта, нолуок, хомунаалынай өҥө сыанатын үрдээһинэ, үлэ миэстэтин сарбыйыы, иэс-кирэдьиит хабалатыгар киирии... Ити барыта хайдах да дьон-сэргэ, уопсастыба уйулҕатыгар, ис туругар суола-ииһэ, охсуута суох хаалбат. Ол эрээри, ону долоҕойугар тохтотон өйдөөччү элбэҕэ суох быһыылаах.

Холобур, Коммерсант ру. RNC Parma чахчытыгар олоҕуран, биһиги дойдуга бу 2026 сыл сыччах тохсунньу ыйыгар мөлүйүөн аҥаарыттан тахса упаковка антидепрессант атыыламмытын суруйар. Бу – иннинээҕи сыл туһааннаах кэмигэр тэҥнээтэххэ, 18 бырыһыанынан үгүөрү үһү.

*RNC Parma чахчытынан, антидепрессант атыыта, сэрэйиллэрин да курдук, 2022 сылтан биллэ улаатан барбыт. Ити сыл Арассыыйаҕа 13,8 мөл. упаковка атыыламмыт. Итини сыанатыгар таһаардахха, 8,9 млрд солк. үһү.

2023 сылга тиийэн, ити көрдөрүү 15,8 мөл. устуука хахха тиийбит.

2024 сылга хайыы үйэ – 19 мөл. устуукаҕа.

2025 сылга дойду үрдүнэн 23,6 мөл. хаа атыыламмыт. Сыанатыгар таһаардахха, 20 млрд солк. кэриҥэ тахсар.

 

Маны таһынан, антидепрессант да испэтэллэр, санаа тууйуллуутун, өй-санаа баттыгын истэригэр илдьэ сылдьар, онтуларын биллэрбэккэ, билбэккэ сылдьааччы төһө буоларын этэр уустук.

*Коммерсан рулар салгыы Росстат чахчытын эмиэ киирэн көрбүттэр. Онтулара 2020-2024 сс. аан бастакытын уйулҕа өттүнэн аһааҕыран ыалдьыы (первичная заболеваемость психическими расстройствами) көрдөрүүтэ 18 %-нан үрдээбитэ ыйыллыбыт.

*Эмиэ ити кэм устата психотическайа суох көрүҥ аһааҕырыы ахсаана 281 тыһыынчаттан 341 тыһ. диэри элбээбит. Итини бырыһыаныгар таһаардахха, 21,5 бырыһыан эбиллибит. Ол аата туох ыарыыларый диир буоллахха, итиннэ  депрессия, уйуһуйан-күүрэн баран сылдьыы (тревожность) уонна стресс туругар түһүү  (стрессовые расстройства) киирэллэр эбит.

*Киһи сөҕөрө, кэлэйэрэ да диэххэ сөп: интэриниэккэ, ол-бу араас пабликтарга, страницаларга дьон ордук куһаҕаны, бэрээдэги кэһии, өлөрсүү-өһөрсүү, мөкү быһыы, этиһии, кырата хос-сип  туһунан суруйууну ордук сөбүлээн, батыһа сылдьан ааҕар, оннугу суруйар страницаларга ордук хотоойутук суруйтарар. Өйдөөн көрөөрүҥ эрэ.

Уйулҕа үөрэхтээхтэрэ бу көстүүнү туох диэн быһаараллара буолла? Туох эрэ быһаарыылааҕа эрэбил.

Дьэ уонна аҥаардас ол оннугу ааҕа, көрө олорор киһи туруга хайдах буолуой? Көрөҕүт дии. Бэл, ыччакка холобур буолуон сөптөөх түс-бас дьоммут кытта куйаар ситимин былаһын тухары үөхсүү, маатыра-куутура бөҕө буолан ылан кэлэттилэр. Уонча сыллааҕыта маннык буолуо диир киһи баара буоллар, итэҕэйиэ да суох этибит. Хайп – муода буолбута оччо дуу?

Биир дьикти эспэримиэн. Учуонайдар уулаах иһиттэргэ ирииһи кутан баран эспэримиэннээн көрбүттэрин куйаар ситимигэр көрбүккүт буолуо. Биир иһитин үрдүгэр күннэтэ куһаҕаны саҥараллар, маатыралыыллар. Оттон иккис иһиккэ үтүө тыллары саҥараллар, үчүгэйи кэпсииллэр. Түмүгэр ханнык иһит ирииһэ сытыйан-ымыйан барбыта буолуой? Биллэн турар, бастакыта.

Иккис эспэримиэн. Икки иһиккэ уу кутан баран, бииригэр наар куһаҕаны саҥаран, иккиһигэр наар үчүгэйи этэн баран, ол ууларын тоҥоро уураллар. Микроскоптаан көрбүттэрэ, иккис ууларын ойуута олус кэрэ, барыта уурбут-туппут курдук, тэҥ, дьүөрэ. Иккиһэ, били, куһаҕаны эрэ “истээхтээбитэ” – туох кэлээхтиэй, молекулаларын тутула ыһыллыбыт.  

Ити да холобурдартан сирдэттэххэ, бэйэтэ да уустук кэмҥэ наар куһаҕаны ыатара, мөкүнү элбэтэ, үксэтэ олорор уопсастыбаҕа сылдьар киһи өйө-санаата, уйулҕата хайдах буолуон сөбүн толкуйдаан таһаарыахха сөп. Тоҕо диэтэххэ, киһи эмиэ ууттан турар.

“Киһи этигэр-сиинигэр төһө бырыһыан уу баарый?” диэҥҥэ, биллэн турар, биир чопчу хоруй, быһаарыы суох. Тоҕо диэтэххэ, киһи сааһыттан, эр киһи дуу, дьахтар дуу буоларыттан, доруобуйатын туругуттан эҥин тутулуктанан, уу састааба уларыйа сылдьар дииллэр.

Киһи этигэр-сиинигэр баар уу, ортотунан, 60 бырыһыаҥҥа тэҥнэһэр үһү. О.э., киһититтэн тутулуктанан, организмҥа баар уубут 50–75 % халбаҥныыр.  

Ол иһигэр, уоргаҥҥа баар уу кээмэйэ араастаһар. Бу ойууга көрөргүт курдук, мэйиибит барахсан ...83 бырыһыана уу эбит! Итини өйдөөн туран, били, уулаах эспэримиэннэри уонна күннэтэ эн тугу истэргин, саныыргын толкуйдаан көр эрэ.

Онон оптуобуска, маҕаһыыҥҥа, балыыһаҕа, уот, уу төлөбүрдэрин төлүүр сирдэргэ, быһата, элбэх дьон тоҕуоруһар сиригэр киҥир-хаҥыр саҥарсыы, кыыһырсыы, бэл, уолуктаһа, охсуһа сыһыы элбээбититтэн киһи соһуйбат даҕаны.

Онон бэйэни харыстанар туһуттан куһаҕаны батыһа сылдьан аахпат, тулаҕа буолартан туох эрэ сырдыгы, кэрэни булан көрө үөрэнэрбит, ол төһө да ардыгар олус уустугун иһин, оннукка үөрүйэхтэнэ сатыырбыт, төһө кыалларынан айылҕаҕа, салгыҥҥа үгүстүк сылдьарбыт наада быһыылаах.