ЛЮДМИЛА БУРЦЕВА: “ТАБА ЭТЭ ААН ДОЙДУГА СААМАЙ ТУҺАЛААХ”
– ЛЮДМИЛА ВАСИЛЬЕВНА, БАСТАТАН ТУРАН, САХА ДЬОНУГАР “СЭБЭЭН” ХАҺААЙЫСТЫБА ХАЙДАХ ТЭРИЛЛИБИТИН ТУҺУНАН КЭПСИИ ТҮҺҮӨҤ ДУО?
– Биһиги аан бастаан 2019 сыллаахха СӨ Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин иһинэн тэриллибиппит. Онтон 2021 сыллаахха билиҥҥи олох ирдэбилинэн МУП “Сэбээн” диэн ааттаммыппыт. Билигин улуус боломуочуйатыгар баарбыт.
Бүгүҥҥү күҥҥэ уопсайа 3000 төбөлөөхпүт. Сылга иккитэ хайаан да харааллааһын диэн ыытыллар. Ол эбэтэр саас уонна күһүн буолар. Бу сүрдээх улахан үлэ. Үчүгэйдэри хаалларыы, аттаммыттар туспа сылдьаллар.
Бэйэбит тэрилтэ курдук үлэлиибит. Билигин икки ыстаадабар үс, оттон биир ыстаадабар толору табаһыттаахпын, эбии үлэһиттэр уонна бэтэринээрдэр наадалар.
– ТАБАНЫ ИИТИИ ЫНАҔЫ, СҮӨҺҮНҮ ИИТИИТТЭН ТУОХ УРАТЫЛААҔЫЙ?
– Олох атын. Таба күнүстэри, түүннэри сылдьар көҥүл кыыл. Ол курдук, ынах, сүөһү курдук хотоҥҥо, далга хаайтаран турбат, кини аһыыр, көччүйэр сирэ уларыйа сылдьар, ол иһин табаһыттар араас машруттарынан айанныыллар, хас биирдии сиргэ уһаабыта уоннуу хоноллор, көһө сылдьан олороллор. Ону биһиги сааскы, сайыҥҥы, күһүҥҥү, кыһыҥҥы маршруттар диэн ааттыыбыт. Сайыҥҥы кэмҥэ балааккаларга олороллор. Таба аһылыга бүтээри гыннаҕына, атын сиргэ сыҕарыйан иһэбит.
– ТАБА ТУҺУНАН КЭПСИЭҤ ДУО? АРААҺА, КИНИЛЭР ЭЙИЭХЭ ОҔОЛОРУҤ КУРДУК БУОЛУОХТААХТАР...
– Таба – наһаа өйдөөх кыыл. Киһини ыраахтан көрөр, бэл, куоласкынан билэр. Чахчы, оҕолорум курдуктар. Үчүгэй таба 17-18 сааһыгар тиийэр. Үйэлэрэ араас, таба барыта оннук буолбатах.
Оо, таба туһунан киһи кэпсиирэ элбэх. Кинини көлө курдук мииниэххэ да сөп, сыарҕа табата диэн эмиэ олох атын. Аны туран, тириититтэн таҥас да оҥостон кэтиллэр. Таба этэ аан дойдуга киһи доруобуйатыгар саамай туһалаах уонна диетическэй эт быһыытынан биллэр. Састаабыгар туох баар макро уонна микро элеменнэр барыта бааллар. Этин мииҥҥэ, соркуойга туттаҕын, этэ олус сымнаҕас, иҥэмтэлээх. Ордук “чалмыы” диэн иһэ олус минньигэс уонна киһини эмтиир диэн этэллэр. Олус тотоойу буолар. Таба этиттэн тугу баҕарар оҥоруохха сөп: фарш, шашлык, о.д.а. Биһиги дьиэ кэргэн таба эрэ этинэн олоробут, урут-уруккуттан оннук.
Аны туран, таба үүтэ битэмииннээҕинэн, саамай үрдүк 37% сыалааҕынан биллэр. Таба үүтүн ыан баран, сөрүүн сиргэ уурабыт, ынах үүтүн курдук үрдүн халбыйбаккын, бэйэтинэн кутан баран күөрчэхтиигин, күөрчэҕэ олох ынах үүтүн күөрчэҕиттэн олох атын амтаннаах. Ону таһынан үүтү оргуттахха, олох сымыыт курдук амтаннаах иэдьэгэй буолар. Үүттэн кээбэл диэн эбээн төрүт бүлүүдэ баар, ол маннык: бочикан (чубуку оҕото) бүтэй очоҕоһун (слепая кишка) хатаран баран илдьэ сылдьаҕын уонна үүтү ыан баран, сылааһыгар ол хатарбыт бүтэй очоҕоһу 5 сөкүүндэ уган ылаҕын, оччоҕо ыаммыт үүтүҥ үлдьү сыыр курдук хойдон хаалар, дьэ ону кээбэл дииллэр, эмиэ олох атын амтаннаах тотоойу аһылык буолар.
Таба үүтүн куруук иһэ сырыттахха, ис туругуҥ тупсар, бөҕөргүүр, ыраастыыр. Кыраны да истэххэ, тот сылдьаҕын. Аны туран, оҕо иһэ ыарыйдаҕына таба үүтүн иһэрдэллэр, оччоҕо тута хам ылан көмөлөһөр.
– ТАБА ЭТЭ АТЫЫГА ТӨҺӨ ХАМАҔАТЫК БАРАРЫЙ?
– Сэтинньи ыйга идэһэ кэмэ саҕаланар. Эппитин кыах баарынан нэһилиэнньэҕэ атыылыы сатыыбыт, оскуола сылын аайы оҕолорго аһылыктарыгар ылар, оттон Дьокуускайга сакааһынан аҕалабыт.
– ЛЮДМИЛА ВАСИЛЬЕВНА, КЭПСЭЭНИҤ ИҺИН МАХТАНАБЫН, СИТИҺИИЛЭРИ БАҔАРАБЫН.
Сонуннар
Ордук ааҕаллар
