Любовь Татаринова: «Ытаабакка, тулуйуохпун наада диэн олоробун»

Сүтүктээх ийэ сырҕан бааһын таарыйыы, кинини кытта тэҥҥэ айманыы, оҕотун туһунан кэпсииригэр, ахтарыгар иһийэн кэтэһии, уоскуйбутун кэннэ эмиэ ыйытыылары биэрии, төбөҥ куугунуур, хараҕыҥ ууланар... Бу суруналыыс буолбут дьылҕабар саамай ыарахан тиэмэм диэтэхпинэ, сыыспаппын.

Барыга бары дэгиттэр этэ...

Оҕом Айсен 2005 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Алдана медик- массажист идэлээх, кэргэнэ Николай – суоппар, 2 уол оҕолоохтор.

Айсеммыт Хатырык орто оскуолатыгар начаалынай кылааска үөрэммитэ. Кыра эрдэҕиттэн муусука эйгэтигэр сыстаҕас буолан, Намнааҕы  музыкальнай оскуола фортепиано кылааһыгар киирбитэ, онон 5 кылаастан 11 кылааһы бүтэриэр диэри  Нам 1 №-дээх орто оскуолатыгар үөрэммитэ.

Оскуолаҕа ордук литератураны, историяны сөбүлүүрэ. Үөрэҕин таһынан, араас тэрээһиннэргэ барытыгар олус көхтөөхтүк кыттара. Спордунан дьарыктанан, бэйэтин кыанар буолан, «Үрүҥ уолан» күрэстэргэ мэлдьи кыттара, Байыаннай-патриотическай хаамыыларга хамандыырдаан, доргуччу саҥаран-иҥэрэн, кылааһын өрүү инники күөҥҥэ таһаарара.

Айсен саамай сөбүлүүр дьарыга – хоһоон ааҕыыта, муусука, култуура эйгэтэ буолан, өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы бэстибээллэргэ, куонкурустарга ис сүрэҕиттэн баҕаран кыттара, кыайара, миэстэлэһэрэ. Өйүттэн уһун хоһооннору умсугуйан туран араастаан артыыстаан ааҕара, үҥкүүлээн элбэх куонкурустар Гран-при кыайыылаахтарынан буолара, бастакылаан, миэстэлэһэн үөрэрэ-көтөрө.

5-с кылаас кэнниттэн Соҕуруу Кореяҕа өрөспүүбүлүкэтээҕи «Пластилин» айар кэлэктииби кытта култуурунай-театральнай стажировкаҕа бара сылдьыбыта, Сеул куорат киинигэр үҥкүүлээбиттэрэ. Научнай-практическай конференцияларга элбэх дакылааты суруйан, инники күөҥҥэ сылдьара.

9-11 кылаастарга үөрэнэ сылдьан, М.К. Аммосов уобараһын толорон, кини оруолун оонньоон, дьон-сэргэ махталын ылбыта, ис иһиттэн долгуйан туран, оскуолатааҕы тыйаатырга дьарыктаммыта.

Баҕалаах үөрэҕэр киирэн дьолломмута

2023 сыллаахха оҕобут орто оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Ити сыл Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна искусство институтугар үөрэнэ киирбитэ. Бастакыттан үөрэҕин сөбүлээн, бэйэтэ актыыбынай позициялааҕын көрөннөр, группатыгар, олорор уопсайыгар староста буолбута. Айсен институкка туйгуннук үөрэммитэ, үөрэҕэр сүрдээҕин кыһаллара. Устудьуоннуур икки сылыгар элбэх култуурунай-маассабай тэрээһиҥҥэ, фольклор мероприятиеларыгар  астынан туран сылдьара, дьарыктаммыта. Хомустуур, тойуктуур, олоҥхолуур, чабырҕахтыыр этэ, оһуохай да этэргэ үөрэнэн испитэ.

Кини элбэх доҕоттордооҕо, арыгы да испэт, табах да таппат, аҕам саастаахтарга бэйэтэ баҕаран туран көмөлөһөрө, дьоҥҥо өрүү үчүгэйи эрэ баҕарар, эйэҕэс, сайаҕас эдэркээн оҕо этэ.

Дьиэ кэргэнигэр кэтэх хаһаайыстыбаҕа төһүү күүс буолара, оттоон-мастаан, ханнык да үлэҕэ иҥнэн-толлон турбата. Дьиэ кэргэнинэн элбэх куонкурустарга ситиһиилээхтик кыттара.

Олоҕун соһуччу уларыппыта

2024 сыл алтынньы ыйга олоххо хардыытын тосту уларытан, эмискэ, соһуччу анал байыаннай дьайыыга баҕа өттүнэн барбыта.  Патриотическай өйдөөх-санаалаах, дойду туһугар гражданскай толкуйдаах оҕо – ыччат буолан, маннык кытаанах быһаарыныыны ылынан, Ийэ дойдутун көмүскүүргэ санаммыта. Иккис мотострелковай отделение хамандыыра, бастакы мотострелковай взвод штурмовой рота рядовойа Донецкай народнай өрөспүүбүлүкэ Волновахскай оройуонун Скуднай сэлиэнньэтин көмүскээһиҥҥэ  сырдык тыына быстыбыта.

Бу үөрэх дьылын саҕаланыыта, балаҕан ыйын маҥнайгы күнүгэр, үөрэммит оскуолата Айсен сырдык аатын үйэтитэр Дьоруой паартатын саха тылын, литературатын кабинетыгар арыйдылар. Сыл устата үөрэҕэр, уопсастыбаннай олоххо ситиһиилээх үөрэнээччилэр Дьоруой паартатыгар олорор чиэскэ тиксиэхтэрэ. Паарта тула сэргэх кэпсэтиилэр, кылаас чаастара, музейнай уруоктар ыытыллаллара былааннанар.

Балаҕан ыйыгар үөрэнэ сылдьыбыт Арктикатааҕы култуура уонна искусство судаарыстыбаннай института  Айсен  сырдык кэриэһигэр мемориальнай стендэни арыйбыттара. Бу тэрээһиҥҥэ Арассыыйа Дьоруойдара Вячеслав Бочаров, Александр Колесов уонна бииргэ үөрэммит оҕолоро, институт устудьуоннара, үлэһиттэрэ кыттыыны ылбыттара. Инникитин институту кытары Айсен аатын үйэтитиигэ үлэ былаана оҥоһулла сылдьар. Онно кулун тутар 5-гэр, сырдык тыына быстыбыт күнүгэр, төрөөбүт дойду тиэмэтигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи хоһоон ааҕыытын күрэҕэ ыытыллыаҕа. Балаһыанньата оҥоһулунна, бигэргэтиитэ хаалла. И.С. Гаврильев аатынан Нам 1 №-дээх  оскуолата, АГИКИ, Намнааҕы Култуура дыбарыаһа буолан тэрийэбит. Онон, оҕобут аатын үйэтитэргэ хардыылар оҥоһуллан эрэллэр.

Барарын биһиэхэ эппэтэҕэ

– Любовь Семеновна, ийэтигэр эрэнэр эркиниҥ, аҕатыгар туйаҕын хатарааччы оҕоҕут билигин суох. 20-тин да туола илик эдэркээн оҕо олоҕу дьэ билиэхтээх этэ буоллаҕа. Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Таптыыр төрөппүттэрэ, сөбүлүүр үөрэҕэ, киэҥ, халыҥ аймах, талбыта барыта баар. Тоҕо баран хааллай диэн киһи эрэ абаран ыйытыах курдук. Манна эппиэти буллуҥ дуо?

– Оо, дьэ, наһаа ыарахан. Олус бэркэ диэн үөрэнэ сылдьыбыта эбээт. «Саха» НКИХ чабырҕах күрэҕэр эҥин кыттыбыта, иллэҥэ суох буолан дьиэтигэр да тахсыбатаҕа.

Биһиги барарын билбэтэхпит, эппэтэҕэ. Намҥа администрацияҕа күтүөппүт үлэлиир, ол уол военкоматтартан истибит, «Хатырык оҕото хантараак баттаабыт», – диэн. Ол биһиги оҕобут эбит. Быыкаабыт, сүрэхпит чопчута, баар суох эрэнэр кэскилбит, куруук үөрэ-көтө сылдьар, сэргэх Айсеммыт. Истээт тута куоракка киирдибит, оҕобут «Абыралга» сытар этэ. Биири ыйыттахпыт дии: «Тоҕо?» – диэн. Онуоха: «Мин оннук санаммытым ыраатта», – эрэ диэбитэ. Ол курдук былырыын, 2024 сыл алтынньы 29 күнүгэр, көппүтэ.

– Дьэ,  кырдьык, тоҕо? Билигин суох буолбутун кэннэ тоҕо барбытын, тугу санаабытын, тоҕо маннык толкуй киирбитин ырытан көрөҕүн дуо?

– Барарын истэн баран психологы кытта кэпсэтиннэрбиппит. «Эрдэттэн былааннаммыт, барытын билэ-көрө сылдьыбыт, СВО саҕаланаатын кытта дойдубун көмүскүөхтээхпин диэн саныы сылдьыбыт эбит», – диэбитэ.

Оттон бэйэм төһөлөөх санаарҕаабытым, утуйбакка толкуйдаабытым буолуой. Билигин кэлэн санаан, ырытан көрдөхпүнэ, оҕом олох кыратыттан дойдутугар бэриниилээх, патриоттуу санаалаах эбит. Оскуолаҕа сылдьан Максим Кирович Аммосов уобараһын арыйыыта, хоһоонноро барыта Ийэ дойдуга аналлаахтар, строевой хаамыыга хамандыыр, кылааһыгар, үөрэҕэр  баһылыыр-көһүлүүр лиидэр. Онон, хайдах да гынан тохтоппот эбиппит.

– Аармыйаҕа да сылдьыбатах оҕо диэтэххэ, хамандыыр кытта буолбут эбит дии.

–   Үс ый полигоҥҥа учебкаҕа сылдьыбыта, бастаан Кяхтаҕа, онтон – Улан-Удэҕа, ол кэннэ Ростовка тиийбитэ, ханна баарын олох эппэт, байыаннай кистэлэҥ диирэ.

Инники кирбиигэ киирэрин олох да билбэппит. Арай тохсунньу бүтүүтүгэр видеонан кэпсэппиппит, сирэйэ уокка сиэтиилээх этэ. Ол тухары кистиир, бииргэ сылдьыбыт уола үстэ киирэн тахсыбыта диэбитэ.

Улаханнык кэпсэппэт этибит, биирдэ эмит ый баһыгар-атаҕар эрийэр. Бу санаатахха, куруук передовойга сылдьыбыт быһыылаах. Онтон кулун тутар 4 күнүгэр бүтэһигин эрийбитэ, хаартыскатын ыыппыта, бойобуой сорудахха киирээри сылдьабыт диэбитэ. Онтон кулун тутар 5 күнүгэр уолгут сураҕа суох сүттэ диэн иһитиннэрии кэлбитэ.

– Төһө да ыараханын иһин Айсеныҥ туһунан кэпсээтэххинэ чэпчиэҕиҥ, кылгас да буоллар чаҕылхай олоҕу олордоҕо.

– Оҕо оҕо курдук этэ. Сүрдээх үлэһит, отчут-масчыт, сатаабатаҕа туох да суох. Аҕабыт Алексей Иннокентьевич саамай тутаах киһитэ, уҥа илиитэ, куруук бииргэ сылдьаллара, элбэххэ үөрэтэрэ-такайара, отугар-маһыгар наар илдьэ сылдьара, сүрдээх чугастыылара. Аны үөрүнньэҥэ диэн, үҥкүүлээн, ыллаан, фольклорга кыттан. Наһаа баҕарбыт үөрэҕэр киирбитэ, «Народная художественная культура» диэн салааҕа. Олус аһаҕас, элэккэй, сахалыы тыыннаах этэ.

Билигин дьиэбит кураанах курдук, оҕобутун куруук саныыбыт, ахтабыт, киирэн кэлиэ, төннүө диэн кэтэһэбит. Суох буоллаҕа, аны оҕобут хаһан да үөрэн-көтөн, кэпсээн-ипсээн кэлбэтин санаатахпына, тугу да гыныахпын булбаппын.

– Кэтэһэр саҕа ыарахан суох буолуо. Хас ыйынан аҕалбыттарай?

– Биэс ый буолан баран дойдутугар кэлбитэ, ол тухары утуйар-утуйбат, түүл-бит курдук сылдьыбыппыт.

Оҕобут төрдүө буолан сорудахха киирбиттэр, тута миномет эстибит дииллэр. Иккитин билигин да була иликтэр.

Бииргэ сылдьыбыт киһитэ, быдан аҕа саастаах, оҕобут туһунан наһаа истиҥник ахтар. «Миигин убайым диирэ, куруутун үрүсээгэр сакалааттаах, соктаах, миэхэ наар кэһиилээх буолара, сотору-сотору көрсөрбүт. Ол сорудахха барарыгар миэхэ киирэн тахсаар диэбитим, хамаандалыыр саҥатын эрэ истибитим, онон көрсүбэтэҕим». Хамандыыра эмиэ хайҕыыр, олох уҥа илиим, уол киэнэ бастыҥа диэн астынар үһү. 

– Ийэтэ, аҕата, хайдах барытын тулуйдугут, оҕолорун сүтэрбит төрөппүттэргэ туох диэҥ этэй?

– Тулуйалларыгар эрэ тиийэллэр, сэрии диэн сэрии, оҕо бэйэтин дьылҕата буоллаҕа, олох салҕанар эрэ диибин. Киһи өйүттэн да тахсыах курдук түгэннэрэ этэ. Хайдах да гын, наар ытыа суохтаахпын, тулуйуохтаахпын диибин. Билигин таптыыр  үлэлээх буолан, сиэннэрбитинэн аралдьыйан син бэттэх кэлэн олоробут.

Уолаттар уоппускаҕа кэлбиттэр диэни истэн эмиэ син биир айманаҕын, «Оттон мин оҕом?» – диигин. Ол тухары тоҕо, туга итэҕэс буолан барбытай диэн абарабын да, айманабын да. Онтон, дойдуга бэриниилээх буолуу, дойдуга дириҥ таптал баар эбит диэн, арыый уоскуйабын.

Хаартыскалар:
Дьиэ кэргэн архыыбыттан