Үлэни өрө туппут Систир Алексеев: «Оҕо сааһым Хатас бааһынатыгар ааспыта...»

Куорат курдук мэччирэҥ былдьаһык сиригэр сылгы иитиитинэн дьарыктанар эр бэртэрин дьоруойдартан атыннык ааттыыр табыллыбат. Бу хайысхаҕа чахчы бэриниилээх уонна дьиҥ тулуурдаах эрэ дьон ылсар.

Бүгүҥҥү сэһэргэһээччибит – үлэни, өбүгэ төрүт дьарыгын өрө туппут киһи. Кини Саха сирин сайыҥҥы өҥүрүк куйааһын, кыһыҥҥы бытарҕан тымныытын аахсыбакка, Дьөһөгөй оҕотун биэбэйдиир. Билсиҥ, Систир Алексеев – Хатас нэһилиэгин төрүт олохтооҕо, бааһынай хаһаайыстыба баһылыга.

Эһэм үөрэҕэ

– Систир Семенович, саха дьонун сиэринэн кэпсэтиибитин билсиһииттэн саҕалыахха. Бастаан сэдэх аатыҥ туһунан кылгастык сэһэргээ эрэ.

– Эһэбин ийэтэ Лээги сис тыатыгар төрөөбүт, ол иһин Систир диэн сүрэхтээбиттэр. Миэхэ кини аатын биэрбиттэр.

Аҕам Семен Систирович – Амма Лээгититтэн, ийэм Анастасия Ивановна Чурапчыттан төрүттээхтэр. Дьонум ыал буолуохтарыттан Хатаска олохсуйбуттара. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэбит, балтылаахпын.

Аҕабыт үйэтин тухары Хатастааҕы сибиинньэ комплексыгар бэтэринээрдээбитэ. Ийэбит агроном идэлээх, өр сылларга «Хатас» сопхуоска оҕуруот биригэдьииринэн үлэлээбитэ, билигин Хатастааҕы «Ситим» айымньы дьиэтигэр үлэлиир.

Ийэбит сайыны быһа бааһынаҕа үлэлиир буолан, балтыбын кытта кыра эрдэхпитинэ эһэлээх эбэбитигэр Лээгигэ сайылыы барарбыт. Арыый улааппытым кэннэ, бэһис кылаастан эҥин, эһэм аахха от үлэтигэр көмөлөһөр буолбутум. Икки-үс көстөөх сири атынан үс күн айанныырбыт. Ол саҕана үрэх баһыгар туох да тиэхиньикэ тиийбэтэ, көлүллэр көлөбүт, мииниллэр миҥэбит аҥаардас ат эрэ этэ. Эһэм кадровай булчут буолан, үйэтин тухары үүтээҥҥэ, тыаҕа олорбута. Амма өрүс үрдүгэр, Уккаан үрэҕэр сирдээҕэ. Миигин батыһыннара сылдьан элбэххэ такайбыта. Аты миинэргэ, туомтуу баайарга үөрэппитэ. Бу санаатахха, сылгыга кини сыһыарбыта.

Улаатан, урукку оҕолор сиэрдэринэн «Хатас» сопхуоска толору механизированнай от звенотугар үлэлиир буолбутум. Ыраах сытар Кэҥкэмэ учаастагар Пермяков П.И. салайыытынан оттуурбут.  Онон ол кэмтэн күн бүгүҥҥэ диэри сайын аайы от үлэтигэр буһабын-хатабын.

Ол саҕана «Хатас» сопхуос кыаҕыран аҕай турар, Парасковья Павловна Федорова салайан олорор кэмэ. Сопхуоспут сүөһүтэ, сылгыта да элбэҕэ. Бааһыналар улаҕалара көстүбэт этэ. Оччотооҕу оҕолор сайыммытын хаппыыста, хортуоппуй көрүүтүгэр атаарар этибит. Уу ыстарар, тээпкэлиир эбээһинэс биһиэхэ сүктэриллэрэ. Ол быыһыгар бостууктуурбут – атынан кэрийэ сылдьан сүөһү, сылгы киирбэтин хонтуруоллуурбут. Үлэһит оҕолорго паек биэрэллэрэ, биһиги ол аайы үөрүү-көтө бөҕө. Хомуур саҕана хас хардыы аайы куул турара, ону үлэһиттэр түүнү быһа тиэйэллэрэ, биһиги кузов үөһэ бырахсан көмөлөһөрбүт.

Икки төбөттөн саҕаламмыта

Систир Семенович 2005 сыллаахха СГУ история салаатын бүтэрбитэ. Аҕатын үбүлүөйүгэр биир убаһаны бэлэхтээбиттэрэ, онно ханыы гынан, «Хатас» сопхуостан өссө биир убаһаны иитэ ылбыта. Ол икки төбөттөн саҕалаан, 2009 сыллаахха бааһынай хаһаайыстыба тэриммитэ. Онтон ыла кыралаан төрүөх эбиллэн, аа-дьуо кэҥээн испитэ. Ол быыһыгар биир кэмҥэ хортуоппуй олордуутунан дьарыктаммыттара. Бастаан 2 гааттан саҕалаан баран, 9 гектарга тиийэ сылдьыбыттара. 

– Бу санаатахха, ол саҕана хортуоппуй сыаната чэпчэки да эбит, билигин эрэ үрдээтэ дии.  Олордуу диэн эттэххэ эрэ дөбөҥ. Көрүүтэ-истиитэ, хомуура диэн баар ээ, абытай үлэ. Аны ол үүнүүгүн кыһын устата сөпкө харайыаххын, уурар сирдээх буолуоххун наада. Инньэ гынан, чэ, кэбис диэн аккаастаммыппыт. Сылгынан эрэ барарга быһаарыммыппыт.

Кэргэним Эжанна Николаевна Хатастааҕы И.Д. Панаев аатынан  библиотекаҕа үлэлиир. Үс оҕолоохпут. Ой Бэс диэн сиргэ сайылыктаахпыт. Оҕолорбутун кытта сайыҥҥы күннэрбитин онно атаарабыт.

Улуу Арыыбыт барахсан абырыыр

– Куораттан чугас олорор сылгы иитэр дьоҥҥо хайдаҕый?

–  Үчүгэй сир былдьаһык, мэччирэҥ аҕыйаан иһэр. Куораппыт күн-түүн улаатар, тутуу кэмэ суох барар. Ол иһин сүөһүлээх ыал аҕыйаата, сылгылаах эрэ дьон хааллыбыт. Аҕыйах сылынан хайдах буоларбыт биллибэт. Тыаҕа таһаарыҥ дииллэр даҕаны, ол сылгыларга ыарахан.

Биһигини Улуу Арыыбыт барахсан абыраан турар. Уулаах дьыл от үчүгэйдик үүнэр. Ото хойуу, Хатастан чугас. Кыһын сылгыларбытын арыыга үүртэлээн киллэрэбит. Дал туттубутум, онно үрдүттэн аһатабыт. Быраатым көмөлөһөр уонна үксүн бэйэм сылдьабын. Өрөбүллэргэ уолбун илдьэ барабын. Билигин 11-дээх, муус киллэрэр, хаарын күрдьэр, дьиэ таһыгар турар убаһалары аһатар эбээһинэстээх.

– Иллэҥ кэмҥин хайдах атаараҕын? Булка эҥин хайдаххыный?

– Тыа хаһаайыстыбатыгар өрөбүл диэн суох. Кырдьык, бултуур да бириэмэ суох курдук. Биир-икки киэһэ баран кэллэхпинэ баһыыба. Кус оруобуна биэлэр төрүүллэрин саҕана, өрүс барар кэмигэр кэлэр, оттон хаһаайыстыбалар өрүс барда да кэтэнии-мананыы түбүгэр түһэбит. Өлүөхүмэҕэ чугаһаатаҕына, аттарбытын арыыттан бэтэрээ үүртэлээн киллэрэбит. Дэриэбинэттэн чугас сыһыыга ыт-кус да элбэҕэ бэрт, сылгылары сүгүн сырытыннарбаттар. Бэйэлэрэ даҕаны кулунчуктарыттан көҥөнөннөр, төттөрү арыыга харбаан туоруу тураллар. Сороҕор куорат диэки киирээри ыксаталлар. Онно чугаһыыллара көҥүллэммэт, билигин ыстараап стоянкаҕа үүрэн илдьэр буоллулар дии. Дьэ, ол иһин хайыаххыный, көрүү-харайыы элбэх.

«Азия оҕолоро-2000» чөмпүйүөнэ

Систир Семенович оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан мас тардыһыытынан дьаныардаахтык дьарыктаммыт. Улахан ситиһиилэринэн 1999 сыллаахха Тааттаҕа ыытыллыбыт «Манчаары оонньууларыгар» оҕолорго призер буолбутун, «Азия оҕолоругар» 70 кг чөмпүйүөннээбитин ааттыыр. Спорка сыһыарбыт ытыктыыр тренеригэр Евгений Егорович Гоголевка махтала муҥура суох.

– Үрдүк үөрэххэ киирэн баран дьарыкпын тохтоторго күһэллибитим. Хайаттан эрэ биирин талыахха наада курдук этэ. Билигин уолум мас тардыһыытынан дьарыктанан эрэр, Григорий Филипповичка уһуйуллар.

Бу сайын «Манчаары оонньууларыгар» бэтэрээннэргэ кытын диэн ыҥырбыттара. Кыратык киирсэн көрбүтүм, дьарыгым суох буоллаҕа.

Төрүөҕү тута биэрбэт

– Бааһынай хаһаайыстыба тэринэр санаалаах дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Баҕалаах уонна үлэһит эрэ киһи сылгыны иитэр. Ус сайыны быһа оттуубут. Кыһыҥҥы тымныыга көрүөххэ-истиэххэ, аһатыахха-сиэтиэххэ наада. Сылгы төрүөҕүн тута биэрбэт, хас эмэ сыл  кэтэһии-манаһыы. 2009 сылтан уон алта сыл ааста, дьэ бэттэх кэлэн, тэнийэн, атахпытыгар туран эрэбит. 

Мин санаабар, сыралаах үлэ хаһан баҕарар үтүө түмүктээх буолар. Онно эрэниэххэ, туохтан да толлубакка, ыарахаттартан чаҕыйбакка, үлэни өрө тутуохха эрэ наада. Онтон атына сыыйа-баайа баар буолан иһиэҕэ!

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан