​​​​​​​Лена Сивцева: «Түүлбэр оҕобун дэлби сыллаатым, онтон астынан уһуктан кэллим...»

Сэрии бастыҥнары, чулуулары ылар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оттон кинилэр олус эдэркээн бэйэлээхтэр эбээт, тоҕо да ситэ олорбокко, олохторун толук ууран туран биһигини ытатан төннүбэттии баралларый?!

Аармыйаҕа сылдьыан наһаа баҕарара

Оҕом, Маппыйым, түөрт оҕоттон саамай кырабыт этэ. 1998 сыл от ыйын 3 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 2014 сыллаахха Тулагы орто оскуолатын тохсус кылааһын бүтэрбитэ. Ол кэннэ Уус Алданнааҕы Суотту техникумугар быыһааччы идэтигэр үөрэнэ киирбитэ. Бүтэрэн баран үлэ көрдөнө сатаабыта, МЧС-ка киирэ сатаабыта да, аармыйата суох буолан ылбаттара. Доруобуйатынан аармыйаҕа үрүҥ билиэттээҕэ, ол үрдүнэн бараары хаста да тиийэ сылдьыбытын байыҥкамаакка олох чугаһаппатахтара; оннооҕор миигин соһон илдьэ бара сылдьыбыта, оннук баҕарар этэ.

Онтон ыал буолбута, уолламмыттара. Дьонун иитээри үлэ үөһүгэр түспүтэ, вахтаҕа да бара сылдьыбыта, наар доруобуйатынан сыыйыллан кэлэрэ, араас үрдүк разрядтаах “корочка” бөҕөлөөх этэ, барытыгар үөрэнэн иһэрэ. Алданынан, Нерюнгринан үлэлээбитэ, куруук командировкаҕа сылдьар этэ, онтон эмиэ ыарыыта бэргээн кэлэрэ. Шахтаҕа сылдьан бэргээн эмиэ төттөрү кэлбитэ, ол да буоллар харса суох үлэлээн иһэрэ. Бүтэһик үлэлээбит сирэ Медкиин, оҕо травматологиятыгар хирургия салаатыгар санитарынан киирбитэ. Дьэ, онуоха оннун, олоҕун булла быһыылаах дии санаабытым. Бэйэтэ да мэдиссиинэҕэ сыстаҕас этэ, оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан балыыһаларга оробуочайдыыра. Күһүн ХИФУ иһинэн медбрат идэтигэр үөрэххэ киирбитэ. Биһи бары ону истэн үөрэбит эрэ буоллаҕа.

Барыан биир күн иннинэ истибитим

2023 сыл күһүнүгэр, уоппускатын ылан баран, эмиэ аармыйаҕа сылдьыбатах биир уоллуун хантараак баттаспыттар. Барара биир хонук хаалбытын кэннэ биирдэ эттэ. Биһиги уоппускаҕа сылдьар диэн кыһаммаппыт, куоракка олорор. Истээт тута уолбутугар тиийдибит: “Хайдах буоллуҥ, барыма”, – диэн. «Биир сылынан кэлиэм буоллаҕа, долгуйумаҥ», – диэбитэ. Оччолорго хантараак биир сыл. Мин хайдах эрэ эрэх-турах санаалаахпын, доруобуйатынан анараа сыыйыахтара,  төттөрү кэлиэ, манна ханна үлэлээри гынна да онтон иҥнэн тохтотоллор диэн. Икки убайа аармыйаҕа сылдьыбыт буоланнар этэ сатаабыттара, сэрии диэн сэрии, ыарахан, барыаҥ суоҕа этэ эҥин диэн. Онуоха: «Барытын билэбин, толкуйдаан, баҕа өттүбүнэн барабын», – диэбитэ.

Мотострелковай биригээдэҕэ, минометнай батарея диэҥҥэ түбэспит этэ. Тиийэн баран табаарыстаммыт, Уус Алдан оҕото. Дьонун төлөпүөннэрин ыыттаран сибээстэһэ олорбуппут. Ол уола срочник, аармыйаҕа сылдьан хантараак баттаспыт. Табаарыһыныын бэккэ сылдьыбыттара. Байыаннай сорудахха бардаҕына, сибээскэ тахсыбатаҕына, тута уолуттан, хамандыырыттан ыйытабыт, ону да наһаа эрийэ, ыйыта сылдьымаҥ диэн бобооччу.

Үүнээйигэ, хомурдуоска тиийэ ыйытар этэ

Оҕом наһаа чараас дууһалаах, олус аһыныгас этэ, наар миигин харыстаан буолуо, анараа туох буола турарын хаһан да кэпсээбэт, видео ыыппат этэ. Хата ол оннугар: «Маамоо, бу тугуй, туох үүнээйиний,  сугун курдук дии», – диэн үргүү сылдьарын, «Маамоо, бу туох хомордуоһуй?» – диэн ыйыталаһар. Кэпсэтэригэр, саҥаран да ыытарыгар аан бастаан «Маамоо» диэн олус истиҥник саҕалыыра.

Тиийэн баран бастаан блиндаж оҥоһуннубут диэн кэпсээбитэ, манна да сылдьан олус хаһаайыстыбаннай этэ, анараа булааччылара-талааччылара кини эбит. Коза, сибиинньэ ылбыттар, тугу аһатабыт, сиэтэбит диэн ыйытар, козатын наһаа таптыыр этэ. Сорудахтан кэлэн баран: «Үчүгэйдик аһаппатахтар», – диир. Манна хотоҥҥо, ис-тас үлэҕэ куруук көмөлөһөрө. Биирдэ таҥас сууйар массыына атыылаһан кэллим диэбитэ, чэнчис буолан сууна-тараана сылдьара, кэлбиппэр алдьатан кэбиспиттэр диэн миэхэ үҥсэр. Хаһан да хайдах, ханна сылдьыбытын эппэт, кэпсээбэт. «Киһи суох буолла да, Матвей наар мин барабын, куруук инники кини буолара», – диэн уолаттара,  табаарыстара кэпсииллэрэ. Уоппускаҕа үстэ кэлэн барбыта. Мин наар доруобуйатын ыйытан тахсабын, онуоха: «Үчүгэй да үчүгэй», – диир, онно баран саатар бэргээн төттөрү ыыталлара буоллар дии саныыбын. Хантараага эһиилигэр балаҕан ыйыгар бүтүөхтээх этэ, ону биир ый хаалбытын кэннэ, атырдьах ыйыгар, Оборона министиэристибэтэ бирикээс таһаарар, барыларын киэнэ аптамаатынан «бессрочнай» буолан хаалар. Онон, кыһыылаах биир ый тиийбэккэ хааллаҕа.

Наар уоскутар, Кременной чуумпу, онно баарбыт диир. Ол Луганскай сирэ.

Суох буолбут сарсыардатыгар сибэккитэ кэлбитэ

Оҕом анараа сылдьан манна доставканан хас бырааһынньык аайы сибэкки сакаастаан аҕалтарара. Төрөөбүт күнүм буоллун, Ийэ күнэ аҥаардас хас даҕаны, ол аайы сибэккитэ кэлэр. Оруосабай өҥнөөхтөрү наһаа сөбүлүүрэ. 2025 сыл алтынньыга Ийэ күнүн түүнүгэр суох буолбута, үлэбиттэн кэлбитим, сибэккитэ кэлэн турара...

Миэхэ сарсыныгар биирдэ эппиттэрэ, балыыһаҕа дьуһуурустубам күнэ, ол түүн олох утуйан биэрбэтэҕим, уопсайынан, оҕом барыаҕыттан үчүгэйдик да утуйбат этим. Ол түүн хайдах эрэ буолбутум, дэлби хаампытым, туохтан эрэ долгуйабын, ийэ сүрэҕэ билэр дииллэрэ кырдьык эбит. Дьиэбэр кэлбитим сибэкки турар этэ. Сарсыарда диэкинэн бассаапка бииргэ сылдьыбыт уола суруйбут: «Фули (позывнойа) эдьиийин нүөмэрин ыыт эрэ», – диэбит. Дьиибэргээтим, тоҕо көрдөөбүттэрэй дии санаан баран ыыттым. Оҕом туох эрэ буоллаҕа дуу, бааһыран госпитальга барбыта дуу диэн санаа-оноо бөҕөтүгэр ыллардым, эрийэбин да сибээһэ суох. Сибэккитигэр махтанан суруйдум. Эмиэ сибээс суох, тиийбэт. Онтон сарсыныгар оҕолорум кэлэн эппиттэрэ. Олох итэҕэйбэтэҕим, баҕар атын буолуо, баҕар алҕас буолуо диэммин. Бу соторутааҕыта эрэ, балаҕан ыйыгар уоппускаҕа кэлэн барбыта, кыыс аҕалан билиһиннэрбитэ, үөрүү-көтүү бөҕөтө буолбуппут. Куорат күнүгэр эҥин сылдьыбыта. Ол кэлэригэр госпитальга сытан кэлбит этэ, ону биһиэхэ хантан этиэҕэй, туох бааһырыы ылан сыппытын билигин да билбэппит. Оннук кистиир, наар миигин харыстыыр этэ.

Госпитальга сыппыттар уоппускалара уһуур, онон холкутук сылдьабын диэбитэ. Биһиги үлэ үөһүгэр түһэрдибит, олбуор оҥоруута эҥин, көмө бөҕөтө буолла. Ол сырыттаҕына хамандыыра бирикээһиҥ уларыйда, эрдэ кэлэр буоллуҥ диэн эрийбитигэр хайыай, барар буолла. Дьиҥэр алтынньы 8-гар диэри сылдьыахтаах этэ. Онно хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа уларыйан хаалбыта. Бу иннинэ сылдьыбыт чааһа барыта уларыйбыт эбит, хамандыыр оҥорбуттар,  разведчик буолбут эбит. Биһиги ол туһунан эмиэ билбэппит. Онон балаҕан ыйын бүтэһигэр барбыта уонна ый курдук буолан баран, алтынньыга, сыыҥкабай хоруопка угуллан кэлбитэ...

Путины кытта көрсүөхтээх эбит

Былырыын олунньуга, Аармыйа күнүн саҕана, үөрүүлээх сонун кэллэ. Замполита эрийэн: «Эһиги уолгутун Кириэмилгэ Путиҥҥа ыытан эрэбит, «За боевые заслуги» уордьаҥҥа түһэрдибит», – диэн. Оччолорго разведчик буола сылдьара дуу. Онтон бараары сырыттаҕына кыраныыссаларын сабан кэбиспиттэр, ол саҕана ЛНР диэки сылдьыбыт, инньэ гынан хаайтаран куоттаран кэбиспитэ, ол да буоллар уоппускатыгар кэлбитэ, өссө даҕаны бэрэсидьиэни көрсүөм диэн эрэх-турах санаалааҕа.

Уолаттара олус дьаһаллаах, хаһаайыстыбаннай дииллэрэ. Кини баар сиригэр барыта ыраас, дьаама хастаран, туалет эҥин оҥотторо охсор, блиндажка биир сиргэ сыппат үһү, аттынааҕы хайысхатын барытын үөрэтэн, кэрийэн, ханна туох баарын билэн, сороҕор  сахалары көрүстүм диэн үөрэн-көтөн кэлэр эбит.

Оҕобун олус да суохтуубун...

Оҕо эрдэҕиттэн булугас-талыгас, өйдөөх, мындыр этэ. Тута тобула охсон, түргэнэ-тарҕана, «чэ, бээ, кэлин» диирин хаһан да истибэтэҕим. Убайдара, эдьиийэ устудьуоннуу сырыттахтарына оҕолорун биһиги Маппыйдыын көрөрбүт. Кини  оҕоҕо наадалааҕы булан-талан аҕалара, «Наһаа үчүгэй пустышка баар эбит, бананы анньан кэбиһэҕин, эмэ-эмэ утуйаллар», – диир. Наһаа оҕомсох, куруук кэһиилээх буолар, дьиэ иһинээҕи лиидэрбит, дьаһаллаах киһибит кини этэ. Барытын булар-талар, «Бу маҕаһыыҥҥа баар эбит, манна сылдьаарыҥ, манан сотор үчүгэй эбит» диэн кырааскаҕа тиийэ быһааран, сүбэлээн биэрэрэ. Оҕуруоппар саамай көмөлөһөөччүм кини эбит, хара буорун барытын кини быһаарар, мин аттыбар куруук баар, дурдам-хаххам этэ, бу күннэргэ ордук оҕобун наһаа да суохтаатым.

Табаарыстара олус элбэхтэрэ, барыларын наһаа үчүгэйдик саныыр, хаһан да кими да куһаҕаннык саҥарбат, «үчүгэй уолаттар, кини ийэтэ суох ээ, маама, кини тулаайах» диэн наһаа аһынар этэ. 2024 с. анараа сылдьан биир «хохуол» оҕону аһынан подарок илдьэн биэрбит этэ, «наар атаара хаалар, наһаа мөлтөх таҥастаах, кэлэрбитигэр эмиэ далбаатаан көрсөр» диэн кэпсээбитэ.

Медкииҥҥэ үлэлии сылдьан оҕолору эмиэ наһаа аһынар: «Быыкаа оҕо быыкаайык тарбахтаах ээ, онтун тоһуппут, кыра баҕайы уонна тостубут», – диир. Онно икки сыл курдук үлэлээбитэ, кэлэктиибэ сүрдээх үчүгэй этэ.

«Түргэнник кэлиэм» диэн бараахтаабыта

Барбытын тухары биирдэ да түһээбэтэҕим. Дьиэ кэргэнинэн сайыны көрсөр үгэстээхпит. Үнүр, арай Ньукуолун түүн, түүлбэр киирдэ. Байыаннай таҥастаах дьыбааҥҥа умса түһэн сытар, дэлби сылайбыт көрүҥнээх. Оҕом кэлбит диибин, суох буолбутун билэбин, «Маппый», – дии-дии оҕобун дэлби сыллаатым, наар сыллаһар идэлээх этибит, «Аны кэлбэккин» диэн ытыы-ытыы төбөтүттэн,  баттаҕыттан сыллыыбын, «Маамоо, ытаама, барыта үчүгэйи, үтүөнү эрэ саныы сылдьыахха», – диир. Онтон уһуктан кэллим. Оҕобун сыллааммын астынан, соһуйан аҕай турдум.

Бүтэһик барыытыгар дьиктитик эппитэ: «Түргэнник кэлиэм», – диэн. Ол күн хаар бөҕөтө түспүтэ, халтараан буолбута. Атаара тахсыбытым кэннэ: «Маамоо, олох массыынаҕа олорсума, халтараан буолбут, дьиэҕэр олор», – диэбитэ. Ол курдук сыллаһан, бырылаччы сыллыырын наһаа сөбүлүүрэ, арахсыбыппыт. Хас саҥаран аудио ыытарыгар бастаан хайаан да «Маамоо» диэн саҕалыыр этэ.

Бу күһүн оҕом суох буолбута сыла буолар. Арыый уоскуйдубут, тулуйа сатыыбыт, эмтэнэн-томтонон син бэттэх кэллибит,  оҕобутуттан хаалбыт сиэммит кини олоҕун салҕыыр. Төһөлөөх элбэх оҕо олоҕун толук уурда, сорох ыалтан иккилии-үстүү оҕо тиийэн сүтэр, хайдах тулуйалларын сатаан санаабаппын, онон арыый бэйэбин туттунан уоскутунабын.

Оскуолаҕа, техникумҥа үөрэнэр сылларыгар Арассыыйа куораттарынан, Финляндиянан, Чехиянан, Кытайынан, Турциянан бэстибээллэргэ кыттан элбэх ситиһиилэммитэ. Ырыа, үҥкүү, спорт буоллун – барытыгар көхтөөх этэ. Үөрэммит оскуолатыгар соторутааҕыта стендэ арыйбыттара. Хаҥкылыырын наһаа сөбүлүүрэ, араастаан эргийэрэ, иннинэн, кэннинэн тэбэрэ, Москваҕа хаҥкылыы сылдьарын ыытан соһуппута.

Оҕом, Маппыйым, сүрэхпитин хайа сотон эдэркээн сааһыгар бардар да, дойдутугар ытык иэһин толорон, биир уол оҕо сылдьыахтааҕын сылдьан, убаастабыл ылан, хамандыырга тиийэ улаатан, билигин бары киэн туттар дьоһун киһибит буолан үйэлэртэн үйэлэргэ ааттана туруо буоллаҕа. Баарбыт, сүрэхпит тэбэрин тухары куруук биһиги аттыбытыгар сылдьыаҕа, хаһан да умнуохпут суоҕа. Оҕом сыыһа, убайдарын курдук аармыйаҕа сулууспалыан олус баҕарбыта, билигин уордьана, мэтээлэ кинилэрдээҕэр элбэх буолла. Онон байыаннай буолар, дьоҥҥо көмөлөһөр, быыһыыр баҕатын толорон, сыалын ситиһэн, түүлбэр киирбитин курдук үчүгэйи, үтүөнү эрэ санаан олорор буоллахпыт.

Хаарыан оҕобун сүтэрдэҕим, сүрэҕим хаанынан ытыыр, хайыыр да кыах суох.