Үлэлии сатаатахха, туох барыта кыаллар

«Эр бэрдэ» рубрикабыт бүгүҥҥү ыалдьыта – Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култуураҕа уонна спорка туйгуна, «Бүлүү куоратын физическэй култууратын уонна спордун сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ, үөрэх министиэристибэтин грамоталарын туһааннааҕа Иннокентий Михайлов. Иннокентий Романович Бүлүү куоратын Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Саввич Степанов аатын сүгэр 3 №-дээх оскуолатын физкултуураҕа учууталынан үлэлиир, чөл олох пропагандиһа.

– Үтүө кыһыҥҥы күнүнэн, Иннокентий Романович! Бүгүн эйигинниин үлэҕэ уһуйуллуу, оҕо, ыччат сайдыытыгар элбэх үлэни ыытар тэрийээччи уонна учуутал  буолуу туһунан кэпсэтиэхпит.

– Мин оҕо эрдэхпиттэн оскуола, нэһилиэк ыытар үлэтигэр барытыгар кыттарым. Тыа сирин оҕолоро хас биирдиибит оскуолаҕа үлэлиир секцияларга дьарыктанарбыт, оскуола иһинэн ыытыллар иитэр үлэҕэ аҥаар кырыытыттан кыттарбыт. Улахан сабыдыалы учууталларбыт уонна төрөппүттэрбит оҥороллоро. Биһиги аҕыс оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт дьоллоох дьоммут. Мин саамай кыраларабын. Ол эрээри оҕо саастан үлэҕэ  сыстаҕас улааппытым. Элбэх оҕолоох тыа ыалын оҕото үлэҕэ эриллэн улаатар буоллаҕа. Ийэбит Капиталина Васильевна үлэ бэтэрээнэ, Хаҥалас улууһун II Дьөппөнүттэн төрүттээҕэ, Чычымахха кийиит буолан кэлиэҕиттэн бэкээринэҕэ үлэлээбитэ, нэһилиэгин олохтоохторун минньигэс килиэбинэн, батонунан уо.д.а күндүлээн дьон махталын ылыан ылбыта. Айылҕаттан ыраас куоластаах ырыаһыт этэ. Ийэбин өйдүөхпүттэн ыллыыра, сыанаттан түспэтэ. Аҕабыт Роман Егорович тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Амма нэһилиэгин, Таатта улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, Ытык кырдьаҕаһа, «Гражданскай килбиэн» уо.д.а. бэлиэлэрдээҕэ. Үйэтин тухары, хара өлүөр диэри, тыраахтар уруулуттан түспэтэҕэ. Улуус аатырбыт мэхэньисээтэрдэриттэн биирдэстэрэ этэ. Маннык үтүө үлэһит төрөппүттэрбин холобур оҥостон, олоҕум суолун тэлэбин, идэбэр бэриниилээхтик үлэлиибин.

– Ыччаты кытта үлэлии үөрэхтээххин, салайааччы быһыытынан сатабыллааххын...

– Мин 2005 сыллаахха тоҕус томтордоох, спорт туонатын үрдүк аатын сүгэр  Чурапчытааҕы физкултуура институтун бүтэрбитим. Чурапчы нэһилиэгин дьаһалтатыгар спорт уонна ыччат исписэлииһинэн үлэлээбитим. Нэһилиэк иһинэн элбэх тэрээһини, күрэһи ыытан, нөҥүө сылыгар улуус дьаһалтатыгар спорт салаатыгар исписэлииһинэн ыҥырбыттара. Бука, үлэһит уонна салайар талааннаах диэтэхтэрэ. Чурапчыга үлэлээбит сылларбын күндүтүк саныыбын, ыччаты кытта үлэҕэ уопуту мунньуммут, учуутал быһыытынан сайдарбар  тирэх буолбут сирим. Уонна Чурапчы сирэ-уота тапталбын көрүһүннэрбит үтүөлээх. Олоҕум аргыһа Туйаара төрөөбүт дойдутугар Бүлүүгэ куорат спордун салайааччытынан сэттэ сыл үлэлээбитим. Бу сыллар усталарыгар спорт сайдыытыгар салайар хамаандабын кытта элбэҕи үлэлээбиппит. Салайааччы быһыытынан сирдэрбэтэҕим. Куорат 97 кыра, улахан тэрилтэлэрин баһылык Александр Гаевич Шипков өйөбүлүнэн мунньан, уопсастыбаннай мунньах тэрийэн турардаахпыт. Сүрүн сыалбытынан куораппыт хас биирдии олохтооҕо олоххо, уопсастыбаннай үлэҕэ көхтөөх, чөл олоҕу тарҕатааччы буолуохтаах диэн санаанан сиэттэрэн, тохсунньу, олунньу ыйтан саҕалаан тэрилтэлэр икки ардыларыгар 14 көрүҥҥэ спартакиада тэрийбиппит. Манна волейбол, баскетбол, чэпчэки атлетика, эстафета, саахымат, дуобат, теннис, гиирэ спорда, хайыһар, канат тардыһыыта, хомуур хапсаҕай, буулдьанан ытыы уо.д.а көрүҥнэр киирбиттэрэ. Кэрэ аҥаардарга саҥа көрүҥ быһыытынан аэробиканы  киллэрбиппит. Куорат олохтоохторо сэргэхсийэ түспүттэрэ, кыттааччы да, ыалдьааччы да элбэҕэ. Спартакиада түмүгүнэн кыайбыт тэрилтэ УАЗ микроавтобуһунан бэлиэтэммитэ. Иккис сылыгар бырагыраамабытын кэҥэтэн, култуура бэстибээлин киллэрэн биэрбиппит. Ону таһынан чэппиэр аайы тэрилтэлэринэн ырааһырдыы субуотуннуктарын ыытар «Чэбэр күн» диэни биллэрбиппит. Куорат уопсастыбаннай, култуурунай-спортивнай олоҕор туһаайыллыбыт спартакиадабыт күн бүгүнүгэр диэри ыытыллар, тэриллэр.

Онтон 2013 сыл сааһыгар куорат кырачаан олохтоохторугар Уолбут күөлгэ  хаҥкы прокатын тэрийбиппит, манна аан бастакынан «Крылья добра» диэн  анал бырагырааманан 70 устуука хаҥкы социальнай харалта управлениетын исписэлииһэ Оксана Михайлова туруорсуутунан спорт салаатыгар туттарыллыбыта. Онно биһиги 100 хаҥкыны таһынан көһөрүллэ сылдьар сылаас будканы атыылаһан, инструктордары уонна да атын үлэһиттэри кытта быстах кэмҥэ дуогабардаһан үлэлэппиппит. Бу үтүө санааттан тэриллибит бырайыакпыт кэҥээн, Оруктаах күөл сыллата сынньалаҥ базаҕа кубулуйда.  Оҕо аймах үөрэ мустар, сынньанар сиригэр квадроциклларынан, бураннарынан хатааһылыахха, сыыртан сырылыахха, муус, хаар оҥоһуктарга хаартыскаҕа түһүөххэ, минньигэс астаах кафеҕа үссэниэххэ сөп. Куорат күнүгэр анаан Оруктаах күөлгэ мас уонна эрэһиинэ тыыларынан устууга сонун күрэһи ыытан турабыт. Бу күрэс эмиэ умнуллубакка, сыллата баһылыкпыт Александр Гаевич Шипков кэриэһигэр ыытыллар.

Александр Гаевич салайааччы буоларбар улахан үтүөлээх. Бэйэтэ да олоххо активнай позициялаах этэ. Тыынан күрэскэ, мин тыыбын уларсан, бэйэтинэн кыттар буолара. Сонун тэрээһиннэри ыытары ирдиирэ. Онон сыллата бииртэн биири толкуйдаан, бэйэбит да астынарбыт. Кыһыны атаарыыга «Спартанские игры» диэн ааттаан күүстээхтэр күрэстэрин тэрийэн турабын. Манна остуолбаҕа ыттыы, сыарҕаны соһуу, уулаах уһааты таһыы, халбас харата, хапсаҕай, бокса уонна хапсаҕай холбоммут киирсиитэ, бэрэбинэ үрдүгэр куулларынан киирсии, массыына соһуу түһүмэхтэрин  киллэрбитим.

Дьиэ кэргэн сынньалаҥын тэрийэр сыалтан уунан сылдьар бэлисипиэттэри, катамараннары, шардары атыылаһан, эмиэ Оруктаах күөлгэ сайын устата прокат тэрийэн үлэлэппиппит. Биир сайын күөлгэ биэс хааһы ыытан иитэн турардаахпыт,  бу бырайыакпыт эмиэ  сайдан, кэҥээн, дьон-сэргэ сөбүлээн сынньанар, сөтүөлүүр сирэ буолан турар. Бырайыактарбыт сайдан, өр сыллаах үлэҕэ кубулуйбуттарыттан үөрэбин эрэ. Үлэлии сатаатахха, туох барыта кыаллар, кылаабынайа – олохтоохтор тустарыгар. Онно хас биирдиибит кыһаллыан, саҥаттан саҥаны киллэрэн иһиэн эрэ наада.

– Билигин учуутал үрдүк аатын сүгэҕин.

– Билигин Бүлүү куоратын Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Саввич Степанов аатын сүгэр 3 №-дээх оскуолаҕа физкултуура учууталынан үлэлиибин. Учууталлыы кэлээт, спорт кулуубун тэрийэн үлэлэппитим. Оскуолам дьаһалтатын кытта «Национальные проекты России» бырайыакка кыттыһан, оскуолабыт таһыгар хоккейдыыр былаһаакка оҥорбуппут. Сааһын уу куттаран, каток үлэлэтэбит. Улуустааҕы үөрэх салаата оҕолорго 800 тыһ. солк. суумалаах хоккейдыыр эпикировка атыылаһан биэрбитэ. Онон бэлэмнээх, баҕалаах оҕолорго сыллата хоккейга күрэс тэрийэбин. Ыытар уруоктарым бырагырааматыгар «Хоккей в школе» диэн тиэмэни киллэрбиппит. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Саввич кэриэһигэр ыам ыйын 13 күнүгэр кини төрөөбүт Хампатыттан Бүлүү куоратыгар диэри «100  саас, 100 кыттааччы, 100 килэмиэтир» диэн девизтээн легкоатлетическай пробегы ыытабыт.

Бу кэпсэтиигэ учууталларбын ахтан ааһар тоҕоостоох. Эт-хаан өттүнэн сайдыыбар, физкултуура учуутала идэлээх буоларбар Михаил Семенович Кулачиков уонна бииргэ төрөөбүт эдьиийим Альбина Романовна Аввакумова үтүөлээхтэр. Кинилэр спорка, эти-хааны эрчийиигэ олохпор бастакы сирдьиттэрим. Биһиги үөрэнэрбит саҕана Чычымах оскуолатын хамаандата улууска бастакы миэстэттэн түспэт буолара. Михаил Семенович физкултуура учууталынан 1972-2017 сс., ол эбэтэр 45 сыл устата үлэлээбитэ эттэххэ дөбөҥ. Бу сыллар устата төһөлөөх оҕону спорка уһуйбута, эт-хаан өттүнэн сайдалларыгар кылаатын киллэрбитэ буолуой!? Сорох үөрэнээччилэрэ билигин өрөспүүбүлүкэ биллэр учууталлара буолан, уһуйааччыларын  туйаҕын хатара сылдьаллар, сылдьабыт.

– Дьиэ кэргэн туллар тутааҕаҕын.

– Биһиги ыал үс оҕолоохпут. Ийэбит Туйаара Дмитриевна идэтинэн культуролог. Учууталлар династияларын оҕото: аҕата Иннокентий Иннокентьевич физкултуура учуутала, эһэтэ Иннокентий Дмитриевич Архангельскай сэрии бэтэрээнэ, история учуутала. Кыыспыт Лилиана өрөспүүбүлүкэтээҕи профессиональнай техникум устудьуона, социальнай үлэһит буолар баҕалаах, буулдьанан ытыынан дьарыктанар. Дамир Бүлүү куоратын Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Саввич Степанов аатынан 3 №-дээх орто оскуола 6 кылаас үөрэнээччитэ, футболунан дьарыктанар. Кырачааммыт Мирослав «Аленушка» дьыссаат «Одуванчик» бөлөҕүн иитиллээччитэ. Аҕа быһыытынан дьиэ кэргэммэр дурда-хахха буолабын. Өбүгэ үгэһинэн оҕолорбун иитэбин, эр киһи буоларбынан бултуурбун сөбүлүүбүн. Төрөппүттэрим холобурдарынан иллээх, дьоллоох дьиэ кэргэн уйгулаах олоҕун тутабын, хараанныыбын.

– Иннокентий Романович, кырдьыга да, чөл олох пропагандиһа, удьуорунан үлэһит буолууну көрдөрөр эр бэрдэ эбиккин. Дьиэ кэргэҥҥэр нус-хас олоҕу, этэҥҥэ буолууну, үлэҕэр ситиһиилэри баҕарабын.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ