Кырыаччылаах кымньыы

Уус Алдан улууһун Тандатааҕы И.П. Готовцев аатынан История уонна архитектура түмэлэ 1952 сыллаахха тэриллибит. Быйыл түмэли төрүттээбит Иван Павлович Готовцев төрөөбүтэ 110 сылыгар кини олоҕун уонна айымньылаах үлэтин сырдатар «Үлэҕэ анаммыт олох» кинигэ бэчээттэнэн тахсыбыт.

Түмэл сүрүн пуондатыгар 8000 тахса бэрт дириҥ историялаах экспонат хараллан сытар. «Киин куорат» бырайыагар кинилэр бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах кырыаччылаах кымньыыны билиһиннэрэллэр.

Л.В. Слепцова, Танда түмэлин сэбиэдиссэйэ:

– Кымньыы ааптарынан аатырбыт Күөгэтэр Уус буолар. Кини 1845 сыллаах төрүөх. Төрөппүттэрэ уолларын эһэтин аатынан Иннокентий диэн сүрэхтииллэр. Уол 5 саастааҕар аҕата өлөн, нэһилиэк кинээһин дьаһалынан ийэтэ Бороскуобуйа кумалааҥҥа барар. Ийэ барахсан оҕотун салааскаҕа соһо сылдьан биэстии хонукка ыалы кэрийэн хоноллор. Баайдар сирэй-харах анньа-анньа астарын тобоҕун быраҕан биэрэллэр, үксүгэр холдьоҕон таһаараллар.

Дьэ ити курдук муҥу муннуларынан тыыран, икки төгүрүк сыл кумалааҥҥа сылдьаллар. Уол 7 сааһын туолуута Бороскуобуйа өбүгэлэригэр айанныыр. Онон, кинээс дьаһалынан, уол Трофим Абрамов диэн баай ыалга саах күрдьээччинэн туттарыллар. Хотон эҥэрдэнэн, оһох кэннигэр орон сыыстанан, амтаннаах аһы амсайбакка, 13 сааһыгар диэри сылдьар.

Биир күһүн бу ыалга Курбуһах нэһилиэгин баайа Соломов хоно кэлэр. Аһыы олорон хоноһо уолу ыҥыран ылан: «Сүрдээх сытыы сирэйдээх-харахтаах оҕо эбит ээ, хойут бу оҕоттон үчүгэй киһи тахсыаҕа», – дии-дии, бэйэтин аттыгар олордон аһатар.

Иннокентий борбуйун көтөҕүүтэ мастан оҕо оонньуурдарын кыһан оҥоро-оҥоро, оҕолорго лэппиэскэ тоорохойугар мэнэйдэһэр буолбут. Ити курдук 13 сааһыгар бу ыалтан арахсан, атах балай барар. Бороҕон, Дүпсүн, Байаҕантай улуустарынан сылдьыталаабыт, уустарын кытта эҥэрдэспит. Кинилэргэ балтаһытынан, көмөлөһөөччүнэн сылдьан, уус мындыр идэтигэр уһуйуллар. Ити курдук туохтан да иҥнибэт, тугу да киһилээбэт дэгиттэр уус буолан тахсар.

Бастаан саха хотуурун оҥорууга аатырбыт. Өймөкөөн баайа Н.О. Кривошапкин киниэхэ 100 устуука саха хотуурун үлэһэн оҥотторбута биллэр.

1883-1887 сс. Байаҕантай улууһугар кулубанан үлэлээбит Танда олохтооҕо К.И. Калининскай бастакы кыыһа Матрена Илин Хаҥалас улууһугар Дьаабыл нэһилиэгэр Березкин баай уолугар сүктэн барар буолбут. Кулуба бэйэтин аатын-суолун кэҥэтээри, кыыһа сүктэр тэрээһинин силигин ситэрэн тэрийбит. Ол курдук, кыыс бэйэтин уонна атын көмүс симэхтэрин, ол иһигэр бу кырыаччылаах кымньыыны, Күөгэтэр Ууска оҥотторор.

КЫРЫАЧЧЫ – аат. Аты кырыатыыр (кырыатын ыраастыыр) тутаахтаах тимир тараах.

Кырыаччы сыппах тиистээх кыра тимир лиистэн оҥоһуллар уонна үргүлдьү уктаах гына кыһыллыбыт маска олордуллар. Киил мастан оҥоһуллубут кырыаччы эмиэ туһаныллар. АНП ССХТ.

23.03.1894 с.т. Матрена Кузьминична Калининская Максим Березкин диэн киһиэхэ эргэ барар. Бу ыалтан Максим диэн биир оҕо хаалбыта биллэр. Хас сыллааҕын билбэтим, Баай Березкин уолун Тандаттан Нуораҕанаҕа аҕалбыт кэмигэр бу Нуораҕана сыһыытыгар олордубут харыйата билигин да баар. Олохтоохтор ону «Максим харыйата» диэн ааттыыллар.

Оттон бу кырыаччылаах кымньыыны биһиги түмэлбитигэр Максим Березкин туттарбытын туһунан Иван Павлович бэлиэтээһинэ баар. Бу Березкиннар дойдуларыгар биллэр дьон. Билиҥҥи ыччаттарыттан киинэ оператора Айаал Березкин, урбаанньыт Иван Данилов биллэллэр. Уонна нуораҕаналар эдэр сааһыгар өлбүт Максим Березкины кэриэстииллэр.