Айхал: "Саамал кымыс ыарыыны барытын эмтиир"

Айхал төрөпүттэрэ үйэлэрин тухары хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитиинэн дьарыгырбыттар, 50-тан тахса сыл кымысчыттаабыттар. Ол иһин уоллара кыра эрдэҕиттэн ат үрдүгэр уонна кымыска улааппыт. 2022 сыллаахтан аҕатын дьарыгар ыкса ылсыбыт.

– Бэс Күөлүттэн сүүрбэччэ биэрэстэ тэйиччи сайылыктаахпыт. Муус устар бүтүүтэ, ыам ыйыгар дьонум онно көһөллөр. Сылгы иитэр базабыт эмиэ онно баар – кыһын онно тутабыт. Уопсайа 70-тан тахса төбөлөөхпүн, ол иһигэр биэтэ – 46.

Билигин икки үөрү ыыбыт. Биирин ыабыппыт ыраатта, иккис үөрбүтүн саҥа ылыстыбыт. Холобур, ыы сылдьар үөрбүтүгэр 13 биэлээх, онтон 12-тэ төрөөбүтэ, ол аата күннэтэ 12 биэни ыыбыт.

Биэ үүтэ аҕыйах буолар. Биир ыамҥа ортотунан 1-1,5 лиитирэни биэрэр. Үчүгэй биэ ыамҥа 2 лиитирэни да биэриэн сөп.  Күҥҥэ үстэ ыыбыт.

Сарсыарда 4 чааска туран кулунчуктарын араартыыбыт уонна 9 чаастан ыан саҕалыыбыт. Бүтэһик ыам киэһэ 5 чааска саҕаланар, биир чаас ыыбыт, 6 чаас диэки оҕолорун кытта холбуубут.

Кулунчуктар ол киэһэттэн саҕалаан ийэлэрин эмэллэр. Күнүс кинилэргэ эбиэс, от сиэтэбит. Эрдэттэн эбии аһы биэрэн бардахха, үчүгэйдик төлөһүйэллэр эбит. Холобур, былырыын күһүн убаһа араарыытыгар көрбүппүтүнэн, саамай улахан убаһалар ыаммыт үөр киэнэ этилэр – 150 киилэни эҥин үктүүллэр. Ыамматах үөр киэннэрэ, ол аата наар ийэлэрин эмэн сылдьыбыт убаһалар, арыый кыра буолаллар. Ол эрдэттэн эбиэс, от сии үөрэммиттэриттэн эрэ буолбатах, хойдубут үүтү эмэллэриттэн. Ол курдук, ыанар биэҕэ “раздой” диэн баар, ол аата үүттэрэ өссө күүскэ киирэн барар, оҕолоро ол үүтү эмэллэр. “Раздой” ынахха эмиэ баар – төһөнөн ыыгын да, соччонон үүтэ киирэр, хойдор. Син дьахтар оҕотун төһө элбэхтик эмтэрэр да, “лактацията” үлэлиирин курдук. Бу – айылҕа сокуона. Ол иһин бастаан үүрэн аҕаллахпытына үүттэрэ быыкаа буолар, онтулара ыанан истэхтэрин аайы “раздойданан”, биллэ эбиллэн барар.

– Сылы эргиччи ыыгыт дуо?

– Биэни сылы төгүрүччү ыахха сөп. Саас төрүүллэрин саҕана тохтотуохха сөп. Биһиги бэс ыйын толору ыабыппыт, от ыйын 5-6 күннэригэр тохтообуппут. Биһиэхэ, Саха сиригэр, күлүмэн түһэн эрэйдиир. Үрэх баһыгар алаас дойду курдук буолбатах, туох да хойуу үөн-көйүүр түһэр. Күлүмэн түстэ да, сылгы да тулуйбат үлүгэрэ буолар. Ол иһин ыырбытын тохтотон ылабыт. Онтон күһүөрү атырдьах ыйыгар ыан саҕалыыбыт. Ол эбэтэр сынньата-сынньата ыыбыт.

Үүппүтүн кымыстыыбыт. Ол кэмҥэ үөрдэрбитин кыыл ыыталыыбыт. Холобур, сарсын сайылыкпар баран эмиэ сылгылаан аҕалтыам. Биир сиргэ хаайан турар сатаммат, хаайар сирбит быйыл уута да уолан хаалла.

Биэлэрбит эмтэрэ сылдьар буоланнар, үүттэрэ сүппэт, бэрт кыратык эрэ төттөрү түспүт буолар. Иккис-үһүс күнүттэн чөлүгэр түһэр, күүскэ киирэр диэххэ сөп.

– Биэни ыыр ынаҕы ыырдааҕар уустук буолуох курдук...

– Биһиги кэргэмминиин иккиэн эрэ үлэлиибит. Наар ыанар биэ үөрүйэхтэнэр, холкутук туран биэрэр буолар. Сылгы ынахтааҕар өйдөөх, киһи саҥатын барытын истэр, өйдүүр.

Үүппүтүнэн кымыс оҥорорбут барыта дьон сакааһынан барар. Өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан үлэһэллэр. ГОСТ стандартынан кымыс икки нэдиэлэ холодильникка хараллыахтаах. Тоҥорон кэбистэххэ, төһө баҕарар буорту буолбат.

Саамал кымыс туохха да тэҥнэммэт туһалаах

– Биһиги эдэр кымыһы – саамал кымыһы оҥоробут. Биир хонуктаах кымыс дэнэр. Сарсыныгар устан иһэбит. Кини төһөнөн уһуннук турар да, соччонон уохтанан, көөнньөн иһэр. Кымыһы көөнньөрүү хас да түһүмэхтээх, саамай бүтэһигэ көйүө кымыс дэнэр. Көйүө кымыс киһини итирдэр. Онон кымыс төһөнөн өр турар да, буорту буолбат, аһыйан эрэ биэрэр. Аһыйдаҕына кислотноһа үрдүүр – соччонон сорох туһалаах эттиктэрин сиэн кэбиһэр. Ол иһин киһи доруобуйатыгар саамай туһалаах – саамал кымыс.

Саамал кымыһы ылан тоҥорон хаһааныахха сөп. Биһиги аһытыыбытын тоҥорон кэбиһэбит, хаттаан ыан саҕалаатахпытына ылан ириэрэбит, оччоҕо барыта тиллэн кэлэр. Бу эмиэ барыта науканан үөрэтиллибит, туһалааҕа дакаастаммыт ньыма. Биэ үүтүн эмиэ тоҥорон хаһааныахха сөп – туох да буолбат.

Холобур, Башкоркостаҥҥа, Казахстаҥҥа сублимированнай кымыс баар. Биэ үүтүн кытта сублимациялыыллар – бороһуок оҥороллор. Ону ууга суурайдыҥ да, кымыс, үүт буола түһэр. Сублимационнай аппараакка куттахха, үүтү бастаан дөйө тоҥорор, онтон аа-дьуо ириэрэригэр паарын көтүтэр, бороһуок буолан тахсар. Кымыһы эмиэ оннук бороһуоктууллар. Тугун да сүтэрбэт, туһата оннунан хаалар эбит.

Казахтартан идея ылан

– Былырыын Казахстаҥҥа Кымыс бэстибээлигэр баран кэлбитим. Онно олохтоох кымысчыт табаарыстаахпын, быйылгы бэстибээлгэ бастыҥ кымыһы оҥорон Гран-при хаһаайына буолла. Казахтар эмтээх кымыһы уулаабакка, аҥаардас үүтүнэн эрэ оҥороллор.

Былырыыҥҥы Норуоттар икки ардыларынааҕы конференцияҕа аан дойду биллэр-көстөр профессордара, учуонайдара, кымыһынан уонна биэ үүтүнэн эмтиир клиникалар кылаабынай быраастара, диетологтар кыттыбыттара. Икки күнү быһа сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри ону иһиттибит, үөрэннибит. Уонна наһаа элбэх интэриэһинэйи сомсон, билэн-көрөн, идеянан умайан кэлэн, кэргэмминиин чыыстай үүтүнэн кымыс оҥорон саҕалаабыппыт.

Биир ый биэ эрэ үүтүнэн аһылыктанан

– Онтон алтынньы ыйтан “Саумал терапия” (“саумал” диэн “саамал”) диэни оҥоһуннубут. Биир ыйы быһа кэргэмминиин тугу да аһаабакка, биэ эрэ үүтүнэн олордубут. Маны конференцияҕа “Саумал киин” кылаабынай бырааһа кэпсээбитэ. Кинилэр эмтиир ньымалара 21 күнтэн саҕаланар эбит – тугу да аһаппакка, аҥаардас биэ үүтүгэр уонна кымыска олордоллор. Биһиги оннук гынан көрүөххэ дэспиппит. Сарсыарда 4-кэ туран убаһабытын араарабыт, 9-тан саҕалаан күҥҥэ үстэ ыыбыт, сибиэһэйдии ыаммытынан биэ үүтүн иһэ-иһэбит, наһаа үчүгэйдик олордубут. Бастаан 10 күҥҥэ боруобалаан көрүөххэ диэн буолта. 10 күммүт ааспытын кэннэ 20 да күн холкутук олорор эбиппит диэн буолта. 20 күн буолбутун кэннэ аны биир ый да олорууһубут дэспиппит. Бастаан эрэ кыратык испит ыалдьыбыта. Эһээхэй оҕо курдук күн аайы чэпчэкитик чэпчэтинэр этибит. Биэ үүтүн састааба 95 % ийэ үүтүн курдук – ол аата тэбис-тэҥнэр. Эһээхэй оҕо аҥаардас ийэ үүтүнэн наһаа түргэнник улаатар, бороохтуйар дии. Биһиги күҥҥэ 1-1,5 лиитирэ биэ үүтүн иһэн олорбуппут. Аччыктаатахпытына кыратык үүт истэхпитинэ, аһаабыт курдук буолан хаалабыт, сэниэ бөҕөтө киирэр эбит. Ыйааһыммыт кыратык түспүтэ, холобур мин 5 киилэни бырахпытым. Уонна салгыы ыран барбат эбиккин, ыйааһыныҥ тохтоон хаалар. Аны туран дабылыанньабыт эҥин олох халбаҥнаабат, наһаа үчүгэй чэгиэн турукка киирбиппит.

Биэ үүтүгэр олоруохпут иннинэ, эксперименниир дьон быһыытынан, туох баар анаалыстарбытын туттарбыппыт. Биир ый үүтүнэн эрэ олорбуппут түмүгэр анаалыстарбыт бары өттүнэн тупсубут этилэр.

Мин өссө быарбынан мөлтөхпүн, учуокка турабын. Кыра сылдьан гепатиттаабыт дьон билэллэрэ буолуо, гепатит вирустара хаантан ханна да баран хаалбаттар, “носитель” буолаҕын, ол иһин кэмиттэн кэмигэр хонтуруоллана сылдьыахтааххын. Кэтээн көрөр бырааһым быарым анаалыстарын көрөн сөрү диэн сөхпүтэ, быарым көрдөрүүлэрэ икки бүк түспүт этэ. Кымыһынан эмтэнэн анаалыстарбын тупсардым диэбиппин итэҕэйбэтэҕэ. Быраастар уопсайынан “нетрадиционнай эмтэниигэ” итэҕэйбэттэр...

Кымыс – өлбөт мэҥэ уута

– Биэ кымыһа бары ыарыыттан эмтиир. “Саумал терапияҕа” организмҥа мунньуллубут туох баар куһаҕан барыта тахсан барар эбит. Киһи этэ-сиинэ компьютер курдук хаттаан “перезагрузкаланар”, эдэргэр түспүт курдук буолаҕын.

Сахалар кымыһы тыынар уорганнар ыарыыларыгар, сэлликкэ туһалааҕын былыр-былыргыттан билэллэр, эмтэнэллэр. Дьиҥэр, ол эрэ ыарыыга буолбатах, барыны бары эмтэниэххэ сөп.

Кымыс тыынар уорган ыарыыларын ааһан иһэр эмтиир диибин. Былыр сэбиэскэй кэм саҕана кымыһынан тыҥаны бэркэ эмтииллэрэ, ыарыһахтар күннээҕи рационнарыгар биэ кымыһа киирэр эбит, ол билигин суох...

Казахстаҥҥа кымыс судаарыстыба таһымыгар өйөнөр буолан, туох баар балыыһаларын рационугар киирэн сылдьар. Биһиэхэ туох да суох... Ол иһин кымысчыт суох. Маҕаһыыннарга кымыс туттараары гыннахпына, сыанатын ыйыталлар уонна “биһиги биир биллэр ИП быырпаҕын 150 солк. ылабыт ээ” дииллэр...  Быырпаҕы кымыстан араарбаттар.

***

"Киин куорат" Крестьянскай ырыынакка хас да оҥорон таһаарааччы кымыһын ылан көрдө. Састаабыгар “бүө үүтэ, уу, иҥиир” ыйылла сылдьар. Кымысчыт Айхал ону маннык баһаарда:

– Саха кымыһы оҥорор былыргы ньыматынан уулууллар. Мин дьонум эмиэ тэҥ-тэҥҥэ уулаан кымыстыыллар этэ – 50% уу, 50%  биэ үүтэ. Ол өссө үчүгэй этэ. Билигин 70-90% уулаан атыыга таһаарар дьон баар. Бэл, биэтин үүтэ грамм да суох, сылгыны да ииппэт киһи кымыс оҥорор фирмалааҕын билэбит, атыыга хамаҕатык барар эбээт. Итинниктэри хайыыр да кыахпыт суох. Сокуон өттүнэн туох да көмүскэлбит суох. В. Штыров саҕаттан “Закон о кумысе” диэн баар даҕаны, олоххо үлэлээбэт. Ынах үүтүгэр субсидия көрүллэр, биэ үүтүгэр туох да көмө суох...

Улуустан быйыл туох да өйөбүл суох. Дьиҥэр, куонкурус биллэрбиттэригэр кымыс оҥорор сыах, биэ ыыр сарай туттабын диэн сайаапка түһэрбитим. Үчүгэй баҕайытык куонкурус биллэрэн баран, түмүгэ тахса илигинэ сабан кэбиспиттэрэ. Үп суоҕуттан... Онон улуус көмөлөһүөн баҕарбытын да иһин кыаҕа суох. Инньэ гынан сыахпын кирэдьиит киирэн туттубутум, сарайбын ситэрэ иликпин. Үлэлээн кирэдьииппитин төлөһө сатыыбыт.

Улууһум тэрилтэлэрэ кымыспын наһаа ылыахтарын баҕараллар, бүддьүөт тэрилтэлэрэ кыахтара суоҕа бэрт. Духуобунас киинэ биирдэ эмэ ылааччы. Кымыһым сакааска тарҕанар буолан, ордуннаҕына эрэ “Эт-Үүт” маҕаһыыҥҥа туттарабын – наадыйар дьон булаллар. Куоракка аадырыстарынан тиэрдэн биэрэбин – арааһынай буолар, сакаас хайдах киирэринэн куораттыыбыт. Сороҕор Крестьянскай ырыынакка киллэрэбит.

Кымыһынан ханнык баҕарар ыарыыны эмтэнээри гынар киһи күҥҥэ кыччаабыта 1 лиитирэни иһиэхтээх. 20-30 күн эмтэннэҕинэ абыранар.

“Бииргэ төрөөбүттэрим уолаттара оскуола оҕолоро көмөлөһөллөр. Дьыалабын салҕааччы көстүө дии саныыбын. Биһиги өссө да эдэрбит, үлэлиир баҕа улахан. Сылгыбытын сыллата элбэтэн иһэбит. Кымыс туһунан элбэх киһи билиэн, туһаныан, эмтэниэн баҕарабын!” – диэн Айхал кэпсэтиибитин түмүктээтэ.