Кылы саҕар кырыымпа

Кылыгыратар куоластаах кырыымпаны оҥорор маастардар түмсүүлэрин Анна Ивановна Томская, уустартан Роман Готовцев, Руслан Габышев курдук ааттаах-суоллаах дьон салайаллар, араас таһымнаах быыстапкалары тэрийэллэр.
Урут кырыымпа струнатын тимиртэн (гитара курдук) оҥорор эбит буоллахтарына, Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх Руслан Габышев кырыымпаҕа кылы бастакынан туттубут маастарынан биллэр.

«Кылы саҕар кырыымпа» быыстапка бу күннэргэ Саха сирин норуоттарын муусукатын уонна фольклорун түмэлигэр аһылынна. Манна кырыымпаны оҥоруунан былырыын эрэ дьарыктанан саҕалаабыт Кэбээйи Сииттэтиттэн төрүттээх Арассыыйа Ис Дьыалаҕа министиэристибэтин туйгуна Петр Петрович Новгородов оҥоһуктара дьон көрүүтүгэр турда.

– Петр Петрович, музыкальнай инструмены оҥоруу курдук уустук дьарыкка ырыаттан-тойуктан тэйиччи үлэлээх киһи ылсыбытыҥ бэрт дьикти эбит ээ?

– Оннугун оннук эрээри син биир киһиэхэ бэйэтигэр баара хаһан эмэ дьалкыллан тахсар быһыылаах. Уус дьарыгар сүрэҕим баҕатынан туохтан да толлон турбакка ылсабын. Маһынан уһаныы, мин санаабар, бу киһи дууһатын иэйиитэ. Оттон оҥорон таһаарбыт кырыымпам дорҕоон таһаарара өссө күндү буолар эбит. Үлэҥ онтон көстөр буоллаҕа дии.

– Бастакы хардыыҥ туохтан саҕаламмытай?

– Бастакы хардыы диэ? Бэрт интэриэһинэй этэ ээ. Кырыымпаны оҥорууга маастар-кылаас ыыталларын туһунан биллэриини бастаан бассаапка көрбүтүм.

А.Е. Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр Уус Алдантан кырыымпаны оҥорууга маастар Василий Тимофеевич Тимофеев  маастар-кылаас ыытар эбит этэ. Уруучукалаах, лиис кумааҕылаах, стамескалаах кэлэҕит диэн сурулла сылдьара. Сарсыныгар ону тутаммын тиийбитим, балачча киһи баар этэ. Бастаан бэсиэдэ ыыппыта. Суруммуппут. Өйдөөбөтөхпүтүн ыйытар этибит. Уһамматахпыт.

«Каникул кэмигэр кырыымпаны оҥорууга холонуон баҕалаахтары ыҥырабын», – диэбитэ. Дьэ онон салгыы, оҥорор баҕалаах буоламмын, Курбуһахха тиийбитим. Оскуолаҕа хоно сытаммыт кырыымпаҕа бастакы холонуубун ааспытым. Тарҕаһарбытыгар бэлэм (заготовка) матырыйаал туттартаан ыыппыта. Уонна: «Суруммуккутун көрө-көрө дьиэҕитигэр тиийдигит даҕаны бэйэҕит оҥоруҥ», – диэн ыыппыта. Умна иликкитинэ хатылааҥ, боруобалаан көрүҥ диэн. Тэтэрээппинэн сирдэтинэн бастакы кырыымпабын оҥорон бараммын сүрдээҕин астыммытым. Онтон саҕаламмыта.

– Кырыымпаны оҥорууга туох хаачыстыба ордук нааданый, эн санааҕар?

– Холку уонна ыраас санаа. Уус үтүө санаата, туруга улахан оруоллаах уонна оҥоһук табыллыытыгар ордук тутулуктаах дии саныыбын.

– Туох матырыйаалтан оҥоһулларый?

– Кырыымпа матырыйаала бэс, тэтиҥ, харыйа эмиэ буолар. Сордоҥ, сыалыһар тириилэринэн уонна фанеранан бүрүйэбин.

– Бу быыстапкаҥ туһунан тугу тириэрдиэҥ этэй?

– Көрдөрүүгэ уон биир устуука кырыымпам турда. Бука бары ураты тыастаахтар. Тыастарын уһуйбут киһим Василий Тимофеевич бэйэтэ туруоран, көннөртөөн биэрбитэ. Кини бэйэтэ мастан оҥорорун таһынан, тыаһатан, нэмин бэйэтэ булар маастар. Элбэх оҕону, ыччаты дойдутугар дьарыктыыр.

Василий Тимофеевиһы настаабынньыгым, уһуйааччым быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбын. Түгэнинэн туһанан махталбын тиэрдэбин.

Саха эдэр дьоно кырыымпабытын тыаһатыан баҕарабын. Эдэрдэри уһуйуу бу дьарык өссө инникилээҕин туоһута дии саныыбын.

– Петр Петрович, бу дьарыккар өссө үрдүк ситиһиилэр кэлэн истиннэр. Эн баҕаҥ курдук, эдэр дьоммут төрүт дорҕоону кырыымпа кылыгырас тыаһын нөҥүө дьоҥҥо-сэргэҕэ иһитиннэрэ турдуннар.

Уус Алдан улууһун Н.Н. Окоемов аатынан Курбуһах орто оскуолатын технология учууталынан үлэлиир Василий Тимофеевич Тимофеевтыын төлөпүөн нөҥүө билсистибит.

– Василий Тимофеевич, кырыымпаны оҥорууга маастар-кылаастары оҥороргуттан тирэх ылан, бу дьарыкка хоннохтоохтук ылсыһар дьон үүнэллэрин истэн сэргээтибит. Төһө чаастатык маннык маастар-кылаастары оҥороҕунуй?

– Мин сүрүн үлэм – учуутал. Онон хайдах бириэмэ аттарарбыттан тутулуктаах. Оттон Нерюнгрига бүтэһигин биэрбитим. Уонна бу соторутааҕыта интэриниэт ситиминэн тэйиччиттэн олорон кырыымпаны оҥоруу ымпыктарын-чымпыктарын туһунан үөрэх ыыппытым. Кырыымпаҕа идэтийэн үлэлиэн баҕалаахтар кэнники сылларга бааллара олус үчүгэй.

– Оччоҕуна оскуолаҕыт иһигэр манна үөрэнээччилэри уһуйар буоллаҕыҥ дуу, Василий Тимофеевич?

– Оннук. Былырыын оскуоланы бүтэрбит үөрэнээччим Дима Пестряков «Инникигэ хардыыга» кырыымпа оҥорон кыттан маҥнайгы миэстэни ылбыта.

Билигин сэттис кылааска үөрэнэр Сеня Аммосов, Сеня Семенов кырыымпа оҥорон бүтэрдилэр. Оттон 11 кылаастан Күннэй Васильева эмиэ бүтэрэн эрэр. Ахсыс кылаастарым саҥа саҕалаатылар. Дьэ маннык биирдиилээн интэриэһиргээн дьарыктанар үөрэнээччилэр биһиги оскуолабытыгар сылтан сыл баар буолаллар.

– Улахан дьон ортотугар маастар-кылаастаргыттан тирэх ылан бэйэлэрэ уус быһыытынан дьарык оҥостор дьон эмиэ баар эбит?

– Бааллар. Кинилэр ортолоругар Василий Андросов, Егор Бурнашев, Алексей Муксунов, Петр Новгородов, Екатерина Копырина уо.д.а. ааттыахха сөп. Кинилэртэн Алексей Муксунов быйылгы Табаҕаҕа буолбут маастардар куонкурустарыгар бастаабыта. Куоракка буолбут куонкуруска иккис буолбута. Петр Новгородов билигин куоракка бэйэтэ оҥорбут кырыымпаларынан «Кылы саҕар кырыымпа» диэн ааттаах быыстапката ахсынньы ый ортотугар диэри буолар.

– Василий Тимофеевич, саха норуотун төрүт дорҕооно сайдыытыгар кылаатыҥ өссө элбэх маастары түмтүн диэн туран ситиһиилэри баҕарабыт!

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ