Кыһыл болуоссакка Өктөөп парада

1941 сыл сэтинньи 7 күнүгэр Кыһыл болуоссакка – Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 24 сылыгар аналлаах байыаннай парад буолбута.

Тэрээһин «Операция войск московского гарнизона» диэн улахан кистэлэҥинэн бэлэмнэммитэ уонна Москва иһин кыргыһыы саамай күүрээнигэр (1941 сыл балаҕан ыйын 30 күнэ – 1942 сыл муус устар 20 күнэ), фронт лииньийэтэ киин куораппытыттан уонунан килэмиэтир эрэ ыраах кэмигэр этэ. Парад Кыһыл Аармыйа байыастарын уонна хамандыырдарын кытаанах тыынын көрдөрөн, Сэбиэскэй Сойуус бары муннуктарыттан тыһыынчанан эдэр дьону фроҥҥа баҕа өттүнэн суруттарарга көҕүлүүр улахан историческай суолталааҕа.

Москва парадын тэҥэ бу күн Куйбышев уонна Воронеж куораттарга үөрүүлээх байыаннай хаамыылар ыытыллыбыттара. Сэбиэскэй байыаннай командование толкуйунан, Москватааҕы парад тохтотуллар түбэлтэтигэр генерал-лейтенант Максим Пуркаев салайааччылаах Куйбышевка буолар Сэбиэскэй Сойуус Маршала Климент Ворошилов кыттыылаах байыаннай парад кылаабынай буолуохтааҕа уонна Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйанан тарҕаныахтаах этэ. Воронеж парада сарсыарда 11.00 чааска Өктөөп XX сыла аатынан болуоссакка саҕаламмыта, ону генерал-лейтенант Федор Костенко хамаандалаабыта, оттон Сэбиэскэй Сойуус маршала Семен Тимошенко салгыы ылбыта.

Москваҕа быһыы-майгы

1941 сыл от ыйын ортотуттан ССРС НКВД салалтата сэбиэскэй бырабыыталыстыбаны эвакуациялыырга бэлэм туһунан дьаһал ылбыта. Атырдьах ыйын 28 күнүгэр Кириэмилтэн кистэлэҥ архыыбы уонна атын суолталаах пуонданы таһаарбыттара. 1941 сыл алтынньытыгар ис дьыала наркома Лаврентий Берияҕа уонна КПСС обкомун бастакы сэкирэтээрэ Адександр Щербаковка өстөөх куоракка киирэр түбэлтэтигэр эвакуацияҕа бэриммэт бары тэрилтэлэри, ыскылааттары дэлби тэптэрэргэ этиллибитэ. Бу кэнниттэн оборона тэрилтэлэрин уонна киин куорат судаарыстыбаннай тэрилтэлэрин суһаллык куораттан таһаарыы саҕаламмыта. Бу күн Куйбышев куоракка ССРС Бырабыыталыстыбата, Үрдүкү Сэбиэт, оборона наркомата, дипломатическай бэрэстэбиитэлистибэлэр, ону тэҥэ култуурунай тэрилтэлэр көһөрүллүбүттэрэ. Холобур, Юрий Левитан Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйанан: «Саҥарар Москва! ...» – диэн этиитин Свердловскайтан иһитиннэрбитэ.

Бу кэмҥэ улахан паника саҕаламмыта, сурах-садьык тарҕаммыта, куорат киинин дойдубут үрдүкү салалтата – Иосиф Сталин уонна Политбюро хаалларан бардылар диэн. Онуоха эбии уопсастыбаннай тырааныспар уонна тэрилтэлэр үлэлээбэттэрэ, маҕаһыыннар сабыллан тураллара, дьиэлэргэ киин ититиини араарбыттара эбиискэ буолбута. Госбаан уу харчытын куораттан таһаарбыт буолан оробуочайдар хамнаһа суох хаалбыттара. Метрополитен эмиэ үлэлээбэтэ. Куоракка НКВД уорганнара уонна милииссийэ иллэҥэ суох буоланнар бандьыыттааһын, халааһын түбэлтэтэ элбээбитэ. Провокатордары, үспүйүөннэри, өстөөх атын да агеннарын миэстэтигэр ытыы көрүллүбүтэ. Онон быһыы-майгы син оннугар түспүтэ.

Маршка бэлэм

Нэһилиэнньэ санаатын көтөҕөр инниттэн парады ыытар туһунан мунньахха алтынньы 24 күнүгэр И.В. Сталин генераллар Павел Артемьевы уонна Павел Жигаревы ыҥырбыта. Былаас үгүс бэрэстэбиитэллэрэ тэрээһини оҥорууну утарбыттара. Оборона Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 24-с сылын бэлиэтиири өйөөбүтэ. Алтынньы 31 күнүгэр сэбиэскэй былаас байыаннай парад былаанын бигэргэппитэ. Урукку өттүгэр маннык тэрээһиҥҥэ 1,5-2 ый бэлэмнэнэр эбит буоллахтарына, байыаннай кэмҥэ манна аҕыйах күн бэриллибитэ. Онон сэтинньи 6 күнүн киэһэтигэр бэлэм саҕаламмыта.

Парады ыытыы

Байыаннай парад 1941 сыл сэтинньи 7 күнүгэр сарсыарда 08.00 чааска саҕаламмыта. Хаамыыны байыаннай начаалынньык Павел Артемьев салайбыта. Парады салгыы Георгий Жуков салайыахтаах этэ, кини войскалара киин куораппыт оборонатын тутан сыталлара. Онтон Жуков хамаандалыыр пууҥҥа хааларга күһэллибитэ, онон кинини Кыһыл болуоссакка маршал Семен Буденнай солбуйбута. Мавзолей трибунатыгар Иосиф Сталин, Вячеслав Молотов, Лазарь Каганович, Анастас Микоян, Лаврентий Берия, Георгий Маленков, Александр Щербаков, Николай Кузнецов, Алексей Косыгин, о.д.а. судаарыстыбаннай деятеллэр турбуттара. Оробуочай бэрэстэбиитэллэри уонна сулууспалаахтары таһынан омук кэрэспэдьиэннэрэ ыҥырыллыбыттара, кинилэри мавзолей икки өттүгэр ыалдьыттар трибуналарыгар олордуталаабыттара.

Быһа холоон чаас устата Кыһыл болуоссат устун 28 467 киһи ааспыта, ол иһигэр: 19 044 пехотинецтардаах 69 батальон; 546 кавалеристаах 6 сабельнай уонна 1 тачаночнай эскадрон;  732 стрелоктаах уонна пулеметчиктаах 5 моторизованнай батальон, 2165 артиллерист, 450 танкист, 20 батальонтан 5520 ополченец. Парадка 16 тачанканы, 296 пулемету, 18 миномету, 12 зенитнай пулемету, 140 артиллерискай орудиены уонна 160 танканы туһаммыттара. Биир кэпсээн быһыытынан, парад кэмигэр байыаннай тиэхиньикэни ботуруоннарынан хааччыйбыттара, өскөтүн туох эмит түбэлтэтигэр тута фроҥҥа ыытар туһуттан. Атын өттүнэн, куттал суох буолуутун хааччыйар туһуттан саллааттартан ботуруоннарын, оттон танкалартан уонна артиллерийскай орудиеттан снарядтарын ылбыттара  дииллэр. Сэбиэскэй войскалар Москворецкай муостаттан Историческай музейга диэри миэстэни барытын ылан турбуттара.

Күн-дьыл туруга мөлтөх буолан анаан бэлэмнэммит 300 бойобуой сөмөлүөт кыттыыны ылбатах. Үөрүүлээх хаамыы 61 мүнүүтэ 20 сөкүүндэ устата буолбут уонна 09.30 чааска түмүктэммит. Элбэх танковай уонна моторизованнай подразделениелар парад кэннэ Москва арҕаа фронугар атаарыллыбыттар уонна дивизияларынан тарҕатыллыбыттар.

Wikipedia.org сайтан