Курумчу уустарын дойдута

Ыраах сирдэргэ тэлэһийэн сылдьарга айан сыаната ыараабыта кэлэргэ-барарга ыарахаттары үөскэппитэ чуолкай. Ол эрээри билиэн-көрүөн баҕарар киһи, ордук суруйааччы, суруналыыс, барбатаҕына-кэлбэтэҕинэ туох эрэ итэҕэстээх курдук сананар.

Уопсайынан Сэбиэскэй сойуус кэннэ бобуу-хайыы, хааччах тохтообутун, тас дойдуларга кыраныысса күлүүһэ “халыр” гына аһыллыбытын кэннэ саха киһитэ кэлэн-баран, аан дойдуну көрдө, ыыра кэҥээтэ, сүрдээҕин сайынна.

Бу күннэргэ Иркутскай куоракка көтөр аал чэпчэтиилээх билиэтин сыаната 2500, кэлэ-бара 5000 солкуобай буолан соһутта. Ити, Чурапчыга, Ытык-Күөлгэ барар-кэлэр сыанаҕа тэҥнээтэххэ, киһини соһутар. Онтон Иркутскай диэн Байкал, Аан дойду биир чөмчүүгэ, киһи барыта талаһар дойдута.

Уркуускай

Иркутскай, саха ааттыырынан Уркуускай куорат, хаҕыс тыалынан, тымныы салгынынан көрүстэ. Сибиир, син биир хоту дойду буоллаҕа. Быйыл дьылбыт да тымныыта, Саха сиригэр эрэ буолбакка, аан дойдуга барытыгар аҥылыйбыт эбит. Уркуускай Ангара өрүс үрдүгэр турар 600-кэ тыһыынча нэһилиэнньэлээх ыраас, чуумпу, кыраһыабай куорат.

Биһиги Сахабыт сирин историятын кытта быстыспат ситимнээх. 1661 сылтан каартаҕа баар буолбут. Ордук ХШ-ХIХ үйэлэргэ Сибиир, ол иһигэр Саха сирин түүлээҕинэн, Кытай араас эгэлгэ табаарынан эргинэн кыаҕырбыт. Ол туоһута кииһи айаҕар туора уоппут аарыма баабыр кыыл пааматынньыга куорат киинигэр килбэйэн турар, ону таһынан Иркутскай гиэрбэтигэр киирбит.

Оччотооҕу атыыһыттар, промышленниктар, баайдар дьиэлэрэ билиҥҥэ диэри көтүллүбэккэ уулусса уулуссанан былыргыларынан кэккэлээн тураллар. Ол иһин иккис Петербург диэн эмиэ ааттыыллар эбит. Ыраас, Дьокуускайга курдук халҕаһалыы анньыспыт элбэх массыыната суох, элбэх музейдаах, бэлиэ сирдээх дойду.

Мин Уркуускай кыараҕас уулуссаларынан, оһуордаах-мандардаах оҥоһуулардаах дьиэлэрдээх былыргы переулоктарынан хаама сылдьан өйүм наар бэйэм дьоммор охсуллар. Бу манна ханан биһиги чулуу уолаттарбыт  Максим Аммосов, Былатыан Ойуунускай уһун сонноро тыалга тэлимнээн, киэҥ-киэҥник үктэтэлээн хаама сылдьыбыттара буолуой?

Саха бастакы правительствота манна кэриэтэ тэриллибитэ. Оччолорго, 1920 сыллаахха, эдэркээн Максим Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуурга  Москубаттан мандаат ылан кэлбитэ. Ленини көрсүбүт киһи буолан уонна Саха сиригэр олорбут Емельян Ярославскай өйөбүлүнэн Сибревкомтан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуурга боломуочунай диэн мандат ылбыта улахан төһүү буолбута. Иркутскайга кэлэн аан бастаан Ойуунускайы булар. Кини нөҥүө Томскайга, Уркуускайга көскө сылдьар уонна үөрэнэр үөрэхтээх саха ыччаттарын мунньубута. Отучча киһи, ол иһигэр П.А. Ойуунускай, Исидор Барахов, Степан Васильев, Дора Жиркова, Александр Попов, И.П. Редников, В.С. Синеглазова, Р.И. Цугель уо.д.а Максим Аммосов Москубаттан ылбыт мандаатын тула түмсэллэр уонна 1920 сыл бэс ыйын 4 күнүгэр Саха сиригэр борокуотунан устан тоҕо анньан кэлэллэр. Максим Аммосов партийнай боппуруоһунан дьарыктанан, Ойуунускай ситэриилээх былаас уорганнарын улуустарга, нэһилиэктэргэ олохтоон бараллар.

Ольхон арыы

Дьэ, ити курдук Иркутскай куорат Байкал аанын тэлэччи арыйар. Байкал – сахалар ааттаабыт күөллэрэ диэн буолар, аан дойду биир сүдү кэрэтэ, үгүс норуоту үөскэппит, баай-дуол, сир-дойду иһин кыргыһыы киининэн буолбут уйаара-кэйээрэ биллибэт муора курдук дьалкыйбыт байҕал. Онно сытар Байкал арыыта Ольхон (төрүт аата Ойхон), бастатан туран, курыканнар дойдулара. Оттон курыканнары “үс кырыы хаан” диэн биһиги, сахалар, биир төрүппүт диэн үөрэтэн, кэпсээн кэллибит. Сибиир историятын бүттэтэ суох гына чинчийбит аатырбыт аргеолог А.П. Окладников Саха сиригэр археологическай чинчийиилэри ыытан баран биһиги төрүттэрбитин бу биис ууһун кытта ситимнээбитэ.

Курыканнар сүөһү иитиитэ, булт, балык дьарыктаах биэс тыһыынчаҕа тиийэ аттаах сэриини туруорар кыахтаах норуот эбит. Онон сылыктаатахха, кинилэр ахсааннара 15-20 тыһыынча буолуон сөп диэн учуонайдар сабаҕалыыллар. Кинилэр биир уратылара – тимир уустара. Үкчү биһиги уустарбыт курдук ньыманан үрдүк хаачыстыбалаах тимири уһааран сэрии сэбин, туттар тэрили, киэргэли оҥороллор эбит.

Иркутскайтан Ольхон күөл 280 биэрэстэ. Туристическай агентстволары кытта кэпсэтэн билиэт ыллаххына, оптуобуһунан илдьэн, аҕалан биэрэллэр. Сыаната биир киһиэхэ кэлэ-бара 4000 солкуобай. Суола асфальт, инньэ гынан алта чааһынан тиийэҕин. Арыыга паром туоратар, онон турист үгэннээн элбээбит кэмигэр 6-7 чаас уочаракка туруоххун сөп эбит. Билигин кэлии-барыы сезона саҕалана илик буолан иҥнигэһэ суох, үргүлдьү туоруугун.

Байкал айылҕата олус кэрэ, көбүс-көнө ньуурдаах, куула тыалар, киһи санаатын лыах курдук көтүтэр киэҥ нэлэмэн истиэптэр. Айаннаан иһэн ама маннык үтүө сирдэргэ биһиги олорбуппут, онтон туох буолан бу тымныы муустаах дойдуга кэлбиппит буолуой диэн санаа үөскүүр.

Хужир – тиийэр сирбит, арыы ортотугар сытар бөһүөлэк. Манна аатырбыт ытык сирдэрэ Шаман хайата баар. Үрдүгэр – некрополь, истиэп үгэһинэн таастарынан тулалаан оҥорбут улахан киһи көмүллүбүт уҥуоҕа баар. Оҥочо быһыылаах тулалаабыттар. Итиннэ олорбут былыргы биистэр итэҕэллэринэн дууһа өрүс сүүрүгүн устун оҥочонон устан анараа дойдуга тиийэр эбит. Байкалга Ангара өрүс түһэр, онон бу биистэр баһылыктарын дууһата Ангараҕа тиийиэхтээх эбит.

Хужир – нуучча, бүрээт дьоно олохсуйбут уруккута балыксыттар дьоҕус бөһүөлэктэрэ наар туристарынан аһаан-таҥнан олорор эбит дии санаатым. Ыаллар бары гостиницалаахтар, кафелаахтар, сувенир атыылыыр маҕаһыыннаахтар. Аан дойду бары муннуктарыттан Байкал кэрэтин көрө кэлэр дьону көрсөн, хоннорон, аһатан, маанылаан олороллор.

Байкал саамай киэн туттар брендэ – «Байкал уомула» диэн буолар. Хоту дойду, Чокуурдаах чыырыгар ханан да тиэрдибэтим гынан баран сүрдээҕин киэн тутталлар. Уонна биир ураты астара – бууза. Иһигэр толору эриллибит эттээх сылаас мииннээх, тиэстэлээх бүлүүдэ. Тута астаан биэрэллэр эбит. Ити эҥэр сүрдээх хамаҕа, Иркутскайга хас хардыы аайы «познайдар», буузалаах кафелар бааллар.

Хужирга сүрдээх интэриэһинэй, кыраайы үөрэтэр баай музейдаахтар. Дьэ, онно олохтоох омуктар култууралара, былыргы көмүүлэртэн тимир, алтан, боруонса оҥоһуктар, Байкал кыылын-сүөлүн көрдөрүүлэрэ бааллар. Манна Иркутскай университетыгар үөрэммит биһиги бастакы этнограф учуонайбыт Гаврил Васильевич Ксенофонтовы билэллэр, ытыктыыллар. Кини үлэлэрин туһаналлар.

Ольхон түгэх өбүгэлэрэ кимнээхтэрий диэн ыйыттахха, эбээннэр, эбэҥкилэр диэн хардараллар. Кырдьык, сирдэрин ааттара, топонимикалара онно сөп түбэһэр. Нур, Ньургун, Баайаҕа, Хара, Ушкан уо.д.а. диэн сирдэр ааттара бааллар. Онтон Баргузин диэн тыл биһиги эбээннэрбитигэр тиэрдэр. Биллэрин курдук, Кэбээйи эбээннэрэ бэйэлэрин баргачааннарбыт, ол аата Баргузиннарбыт диэн ааттаналлар.

Сылдьыбыт сыыһы булар, айаннаабыт саҥаны айар. Ити курдук Байкалга айан араас санаалары үөскэтэр, саҕахтары арыйар.