Куорат тыатын хаһаайыстыбата — бүгүн

Дьокуускай куоракка олохтоох ас-үөл улуустартан эрэ кэлэр диэн санаа баар. Ол гынан баран куорат уокуруга бэйэтэ кураанах, аҥаардас «ытыһын тоһуйбутунан» олорор диэн өйдүүр улахан алҕас буолуоҕа.
Ол курдук, куорат уокуругун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын  салайааччыта Марат Данилов этэринэн, баалабай бородууксуйа бэлэминэн Дьокуускай АПК-та өрөспүүбүлүкэҕэ 1-кы миэстэҕэ сылдьар. Былырыын куорат нэһилиэнньэтэ (381 765 киһи) тыа хаһаайыстыбатын сүрүн аһыгар-үөлүгэр наадыйыытын 29,5 % хааччыйбыт.
Дьэ, ону кимнээх бэлэмниир эбиттэрий? Билсиҥ:

Киин куоракка тыа хаһаайыстыбатынан 118 тэрилтэ дьарыктанар. О.и.:
— Соҕотуопка 4 тэрилтэтэ (үүтү астааччыта – 3);
— 14 тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ;
— 14 потребительскай кэпэрэтиип;
— 85 бааһынай-пиэрмэр хаһаайыстыбата;
— Ону тэҥэ 2343 киһи тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир. 

Сүөһүбүт-аспыт төһө-хас эбитий?

(2025 с. сэтинньи 1 күнүнээҕи туругунан)

Үүт бэлэмэ, соҕотуопката

СӨ Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ 2025 сылга куорат уокуругар 3 431,62 т үүтү астыыр соругу туруорбута. Ол быһыытынан, үүт соҕотуопкатыгар бүддьүөтүттэн 223 055 261,52 солк. тыырыллыбыта. Оттон субсидията суоҕун аахтахха, уопсайа 4 010 т былааннаммыта.

Сэтинньи ый ортотун туругунан (13.11.2025), үүтү бэлэмнээччилэртэн 3 133,8  т атыылаһыллыбыт. Ол аата, ортотунан, нэдиэлэҕэ, 37 т буолар. Сыллааҕы былаан 91,3%  туолбут. Былырыын бу кэмҥэ ити көрдөрүү 3 132,1 т этэ.

Үүт соҕотуопкатынан куоракка 3 тэрилтэ дьарыктанар.

- «Дьокуускайдааҕы үүт собуота» ХЭУо 3 272,7 т былааныттан 2 941,6 т соҕотуопкалаан, билиҥҥитэ 91,3 % толорон олорор.

Былырыын 3148,6 т былааннааҕыттан 3128,7 астаан, туолуута 99,3% буолбута. Иллэрээ сыл 2770,7 т астаабыта.

- «Туймаада» ПК ХЭУо 183,8 т былааннааҕын куоһаран, 192,2 т (104,5 %) туттарда. Бу тэрилтэ былырыын 200 т былаанын оннугар 204,438 т астаан, 100,7 % толорбута. 2023 с. 199,495 соҕотуопкалаабыта.

- Зырянов М.С. ИП – үүт субсидията суох, билиҥҥитэ 326,86 т атыылаата. Былырыын эмиэ итинник ылыммыт 200 т былаанын оннугар 105,19 т астаан, соругун 52,5 9% толорбута, 2023 сылга – 221,79 т.

Былырыын т/х оҥорон таһаарааччыларыттан уопсайа 3438,328 т үүтү тутан, соҕотуопкалаан, сыллааҕы былаан 103,4% туолбута. Ити 2023 сыллааҕыга  тэҥнээтэххэ 378,133 туоннанан үгүөрү этэ.

Сүөһү-сылгы иитиитэ

Бу сыл саҕаланыыта куорат уокуругун бары көрүҥ хаһаайыстыбалара 2 728 ынах сүөһүлээхтэрэ. Бу – 2024 с. тэҥнээтэххэ, 206 сүөһүнэн аҕыйах. Төрүөтэ: «Туймаада» Экоферма ХЭУо Мархатааҕы салаатын сүөһүтүн Намнааҕы, Хаҥаластааҕы салааларыгар көһөрбүтэ (куораттааҕы хаһаайыстыбатын сүөһүтэ былырыыҥҥытааҕар 283 төбөнөн аҕыйаабыт).

Биирдиилээн урбаанньыттар, бааһынай-пиэрмэр хаһаайыстыбалар, кэтэх сүөһүлээхтэр сүөһүлэрин уопсай ахсаанын энчирэппэтэхтэр. Арай кэтэхтэр 9 ынаҕы көҕүрэппит буолан, куорат уокуруга 1 434 ынахтаах.

Сылгы 249 төбөнөн аҕыйаан, 3 494 буолбут, сибиинньэ – 240.  «Хатастааҕы сибиинньэ иитэр комплекс» ХЭУо уонна «Сибиир» ПТКХ-ҕа сибиинньэ иитэр комплекстары саҥардан, тупсаран оҥоруу уонна технологическай тэриллэрин толору уларытарга бэлэмнэнии быһыытынан Хатас комплексын 9656 сибиинньэтин олоччу эһии түмүгэр сибиинньэ аҕыйаабыт.

Оттон көтөр ахсаана 139 413 эбиллэн, 590 858 буолбут.

Эбии аһылык бэлэмэ

Быйыл сайын куорат уокуруга 9 202 т оту, 1400 т сиилэһи, 785 сенаһы бэлэмниир сорудахтааҕа.

Уопсайа 8541,7 т оту оттоон, былаан 92,8% туолбута. О.и. 3 мобильнай биригээдэ тэриллэн, Кэҥкэмэҕэ 377 т оттоон, былааннарын 110,9% толорбуттара.

Сенаж 785 т оннугар 200 т бэлэмнэммит, ол оннугар сиилэс былаана таһыччы баран, былаан 141,8% туолан, 1985 т угуллубут. О.и. «Экоферма» – 1453 т, «Баҕарах» 532 т бэлэмнээбиттэр.

Ону таһынан «Баҕарах» – 100 т, «Туймаада» Экоферма 150 т от хаһаастаахтар.

Үүнээйи салаата 

Быйыл:

- туораахтаах култуура – 440 гааҕа (былырыын 344 этэ) ыһыллыбыт;

- сүөһү аһын култуурата – 1557,6 гааҕа (былырыын 1 368,6 этэ);

- хортуоппуй – 1 217,5 гааҕа (1208,5 этэ);

- аһаҕас буорга үүнэр оҕуруот аһын сирэ – 429,1 (427,8 этэ) гааҕа олордуллубут;

- 265 гаа бааһына паардаммыт (былырыын 180 гаа);

- 286 гаа сир чөлүгэр түһэриллэн (культуртехническэй үлэ), былаан туолбут.

*Куорат уокуругар уопсайа 3644,2 гааҕа ыһыы үлэтэ ыытыллыбыт. Бу – ылыллыбыт былаантан 1 %-нан үрдүк.

*Туораахтаах култуура сирэ – 96 гаанан, сүөһү эбии аһын култууратын бааһыната 189 гаанан кэҥээбит. «Туймаада» Экоферма ХЭУо чөлүгэр түһэриллибит сиргэ элбэх сыллаах оту ыспыт.

Куоракка туораахтаах култууранан «Котрус Е.В.» ГКФХ (440 гааҕа ыспытыттан сэлиэһинэйэ – 133, ньэһимиэнэ – 141, эбиэһэ – 166 гаа) уонна «Служба земледелия» (40 гаалааҕыттан сэлиэһинэйин сирэ – 23, эбиэс киэнэ – 17) дьарыктаналлар.

Хортуоппуй

Хортуоппуй 1217,5 гааҕа олордуллубутуттан 529,5 гаата – тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар киэннэрэ. Хортуоппуйу 6 ТХПК, ХЭУ, 21 ГКФХ олордор. Кинилэр холбоон 1217,5 гааттан баалабайынан 13 871,99 т хомуйан, былааннарын 102,1 % толорбуттар.

Атын оҕуруот аһын үүннэрии

Сабыыта суох үүнэр оҕуруот аһын – хаппыыстаны, моркуобу, сүбүөкүлэни, о.д.а. оҕуруот аһын уопсайа 19 хаһаайыстыба үүннэрэр. Итинтэн бааһынай хаһаайыстыбата – 17. Бу көрүҥ оҕуруот аһа быйыл 429,1 гааҕа ыһыллыбыт. Сабыылаах сиргэ уонна сабыыта суох үүнэр оҕуруот аһын хомуурун көрөр буоллахха, аһаҕас сиргэ үүнэри – 7097,06 т, сабыылаах сиргэ үүнэри – баалабайынан 4802,17 т ылбыттар. Сабыылаах сиргэ үүнэр оҕуруот аһа 313 916 кв.м үүннэриллибит. Итинтэн тэрээһиннээхтэр киэннэрэ – 153 200 кв.м.

* * *

Дьон «Саюри» ХЭУо төһө үүнүүнү ыларын, холобур, клубниканы төһөнү үүннэрэрин ыйыталаһар үгэстээх. Бу хаһаайыстыба быйыл уопсайа 29 467 кв.м иэннээх тэпилииссэҕэ үүннэрэр. Былырыын 2319,22 туонна үүнүүнү ылбыт, о.и.: 1732,46 т оҕурсуну, 562,21 т помидору, 1,93 т биэрэһи, 8,33 т клубниканы.

Оттон быйылгы сыллааҕы уопсай былааннара – 2457551,78 кг. Итинтэн оҕурсута – 1920705,30 кг, помидора – 512 728,20 кг, күөх тумата – 16 095,08 кг, оттон клубниката – 8 023,20 кг. Сэтинньи 19 күнүнээҕи туругунан, оҕурсу былаана – 76%, помидор – 82%, күөх тума – 88%, клубника 47% туолбут.

Дьокуускай куорат уокуругар тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын туһунан кылгастык билиһиннэрдэххэ, итинник.