Константин Эверстов: «Олунньу ый бүттэ да, сахабыт тылын умнумуохха»

Константин Семенович Эверстов – Кэбээйи улууһун Чагда орто оскуолатын саха тылыгар уонна литературатыгар учуутала, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ – «Киин куорат» бүгүҥҥү ыалдьыта.

Бастакы түһүмэх. Төрөөбүт төрүт тыл

– Үтүө күнүнэн, Төрөөбүт тыл,  сурук-бичик күнүнэн эҕэрдэ! Бастатан туран, сахабыт тылын тула кэпсэтиэх.  2050 сылга, ол аата үйэ чиэппэринэн, дьон төрөөбүт тылларын умнуохтара, сахалыы саҥарбат буолуохтара диэн дьиксинии быластаах этии социальнай ситимнэргэ тарҕаммыта. Эн манна санааҥ?

– Төрөөбүт тылбыт умнуллар буолла диэн эппитим ыраатта. Билиҥҥи балаһыанньабытын да көрдөххө, оннукка тиийиэх курдукпут. Онуоха холобурдар элбэхтэр. Былырыын сайын куоракка бара сылдьыбытым. Бэйэм наадаларбынан оптуобуһунан төттөрү-таары айанныыбын уонна куруук хомойо көрөбүн. Саха оҕолоро айанныыллар, биир да оҕо сахалыы саҥарбат, бары нууччалыы чубугураһаллар, аны, киһи абарыах, ааттара барыта сахалыы, араас Дьулус, Арылхан, Айтал эҥин диэн. Уулуссаҕа сылдьан оҕолору кытта кэпсэтэ сатыыбын: “Мы по-якутски не понимаем”, – диэн буолар. Онон, кырдьык, үйэ чиэппэринэн, уонча-сүүрбэччэ да сылынан, сахалыы саҥарааччы, арааһа, аҕыйыыра буолуо диэн дьиксинэбин.

Биирдэ эмиэ оптуобуска биир ийэ киирдэ. Хас да кыра оҕолоох. Арай ол оҕолоро сахалыы эрэ кэпсэтэллэр, ийэлэрин кытта эмиэ. Онтон наһаа үөрдүм, ыйыталастым, онтум куорат оҕолоро буолбатахтар, Чурапчы тыатыттан кэлэ сылдьар ыал эбит.

Кэнники олох даҕаны дьиҥ сахалыы саҥарааччылар, дьиҥ саха дьоно тыа сиригэр эрэ хаалыыһыктар дуу диэн киһи хараастар.

– Төрөөбүт тылы билбэт буолуу, оҕолорбут, сиэннэрбит сахалыы саҥарбаттарын төрүөтэ – гаджет, интэриниэт, төрөппүт буруйа диэни хас биирдии киһи истэн-истэн хал буолла. Маннык буруйдаһа олоробут дуу, эбэтэр атын туох эрэ суолу көрдүүбүт дуу?

– Бу кырдьык баар – гаджет, интэриниэт. Дьиҥэр, саамай буруйдаах төрөппүт буоллаҕа дии. Барыта төрөппүттэн эрэ тутулуктаах. Кини өйдүөн наада, оҕолорун сахалыы саҥарбат гына ииттэҕинэ, аҕыйах сылынан саха норуота эстэр, төрөөбүт тылынан саҥарбат норуот сүтэр, симэлийэр диэн. Ону төрөппүт өйдүөхтээх, биһиэннэрэ ону адьас өйдөөбөттөр. Биһиги оҕобут нууччалыы холкутук билэр буоллаҕына үөрэххэ киириэ, кыахтаах, үөрэхтээх киһи буолан үчүгэйдик олоруоҕа диэн халы-мааргы толкуйдууллар, инникини, ырааҕы төрүт өтө көрбөттөр.

Төрөппүттэр билигин оҕолорун кытта ньээҥкэлэһиэхтэрин баҕарбаттар, төлөпүөн туттаран кэбиһэллэр, эбэтэр тэлэбиисэргэ олордон мультигы холбууллар уонна бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыктана бараллар. Сүрэҕэлдьииллэр. Ол иһин оҕолоро туохха да кыһаллыбат буолаллар, наар төлөпүөн, араас гаджет икки, көмпүүтэр икки. Эгэ, дьоннорун кытта биирдэ сахалыы кэпсэтиэхтэрэ дуо?

Аны туран сорох төрөппүттэр оскуоланы, учууталлары буруйдуохтара, оҕолорбутун тоҕо кинилэр сахалыы үөрэппэттэрий диэн. Дьиҥинэн, оскуола онно туох улахан буруйдаах буолуоҕай. Оҕо оскуолаҕа күҥҥэ аҕыйах чаас сылдьар, 70-80 бырыһыанын дьиэтигэр дьонун кытта атаарар. Онон дьоно кинини кытта хайаан да сахалыы кэпсэтэн, такайан, эһэтэ, эбэтэ кинилэри үчүгэйдик сахалыы саҥардан, сахалыы үөрэтиэхтээх буоллахтара дии.

Билигин сахалыы мультиктар тахсыбыттара, сахалыы ханаал баара олус үчүгэй, олору холбуохха наада. Нууччалыы, омуктуу мультиктары көрдөрүмүөххэ, оччоҕо син сахалыы ылыныа этилэр. Онон саамай улахан биричиинэ – төрөппүт оҕотугар кыһаммакка, кинини кытта сахалыы кэпсэппэккэ, наар гаджекка, тэлэбиисэргэ найылааһына ити буолар.

Ол иһин билигин ханна эрэ ыраах, улуус түгэҕэр сытар  адьас уһук дэриэбинэҕэ даҕаны сахалыы саҥарбат, нууччалыы эрэ чубугуруур оҕолор элбээтилэр. Ол наһаа «сайдыбыт» төрөппүттэрбит үтүөлэрэ, өҥөлөрө сыттаҕа дии.

Манна бэйэ-бэйэбитин буруйдаһа олорбокко, сөптөөх суолу көрдөөн, төрүөттээн эттэххэ – төрөппүттэри кытта үлэ күүскэ барыан наада, өйдөтүү үлэтэ. Саха норуота эстибэтин, сир үрдүттэн симэлийбэтин туһугар диэн.

– Сахабыт тылын олунньуттан олунньуга эрэ өйдөөн кэлэбит, араас төгүрүк остуоллары, аһаҕас кэпсэтиилэри, тэрээһиннэри ыытабыт, ол кэннэ умнабыт диэҥҥэ сөбүлэһэҕин дуо?

– Кырдьык, ол баар суол, умнуллар диэҥҥэ сөбүлэһэбин. Дьэ итиннэ биһиги, үөһэ этэн аһарбытым курдук, төрөппүтү кытта күүскэ үлэлэһиэхтээхпит. Уонна, биллэн турар, тыл үөрэхтээхтэрэ, тыл билимин үлэһиттэрэ, учууталлар, сахалыы тыллаах хаһыаттар бука бары ылсан, сомоҕолоһон үлэлиирбит, түмүктэри таһаарарбыт хайаан да наада. Онон, тохтоон хаалымыахха, олунньу ый бүттэ да сахабыт тылын, төрөөбүт төрүт тылбытын умнумуохха диэн өрөспүүбүлүкэм олохтоохторугар этиэхпин баҕарабын.

– Эһиги улуускутугар, оскуолаҕытыгар балаһыанньа хайдаҕый?

– Биһиги оскуолабыт ыраах сытар дэриэбинэҕэ баар. Онно ити эппитим курдук нууччалыы эрэ саҥарар оҕолор бастакы кылаастарга киирэн эрэллэр. Төрөөбүт тылларын билбэт иккилии-үстүү оҕо баар буолар.

Дьэ бу сахалыы билбэт оҕолор киирэллэрэ оскуолаҕа улахан кыһалҕаны, мэһэйи үөскэтэр. Бастатан туран, учуутал наһаа эрэйдэнэр, холобур, кылааска саха оҕолорун ортотугар биир өйдөөбөт оҕо баар. Ону кинини кытта мачайдаһан, уруогун бириэмэтэ онно барар, оҕолор ону кэтэһэн олороллор, инньэ гынан учууталга да, бэйэтигэр да наһаа охсуулаах. Бу оҕо эрэйи көрөр, кыайан сахалыы суруйбат, өйдөөбөт, саҥарбат. Онон киһи бириэмэтин сүүйтэрэр, уруок ситэтэ да суох ааһыан сөп.

Аны туран сахалыы билбэт оҕо ханна эмэ омук сиригэр бардаҕына, төрөөбүт тылын билбэт буоллаҕына, атын омуктар убаастаабаттар, өйдөөбөттөр. Дьэ, иэдээн көстүү диэтэҕиҥ. Ол иһин төрөппүттэри кытта үлэлиибит, ону кинилэр өйдүүллэр, онон сыыйа-баайа оҕолорун сахалыы үөрэтэр буоллулар. Онон оҕолор иккис, үһүс кылаастан сахалыы саҥаран бараллар.

– Оҕо билигин сахалыы ааҕар дуо, урукку классиктар айымньыларын төһө билэрий. Оччотооҕу биһиги курдук түүннэри утуйбакка мөҕүллэ-мөҕүллэ ааҕар оҕо баара буолуо дуо?

– Билигин мин эргимтэбэр сахалыы кинигэни ааҕар оҕо биир да суох. Билиҥҥи оҕо уонна интэриэһэ олох атын, интэриниэт, көмпүүтэр, арааһынай гаджет, эппиэтим итиннэ эргиллэн кэлэ турар. Кинилэргэ олох атын өйдөбүллэр, биһиги сорохтору өйдөөбөппүт даҕаны.

Билиҥҥи оҕолор, ыччат бэйэлэрэ сылдьар адьас туһунан эйгэлээхтэр, онно атыттары, улахан дьону кими да чугаһатыахтарын баҕарбаттар. Онно, биллэн турар, хонтуруол эмиэ баар буолуохтаах, биһиги, учууталлар, төрөппүттэр, ону көрө-истэ сатыыбыт, хонтуруоллуубут. Куһаҕан эрэ өттүгэр охтубатыннар диэн.

– Урут куораттар дэриэбинэҕэ оҕолорун сахалыы биллиннэр диэн ыыталлара, билигин, дойдугар тиийдэххэ, уулуссаҕа, маҕаһыыҥҥа оҕолор үксүлэрэ, олохтоохтор даҕаны, нууччалыы саҥараллар. Хата, сахалыы кэпсэтэллэрин иһиттэххинэ, соһуйаҕын. Оччотугар оҕобутун хайдах төрөөбүт тылларыгар үөрэтэбит?

– Ити эппитим курдук ханна эрэ ыраах сытар уһук дэриэбинэҕэ кытта нууччалыы саҥарар оҕо элбээтэ. Кырдьык, итинтэн киһи хомойор, курутуйар. Билигин ийэ, аҕа иитиитин таһынан дьиҥинэн эһэ, эбэ иитиитэ олох тиийбэт, оҕолорго. Эһэ, эбэ иитиитин сөргүтүөххэ наада. Оҕо эһэтин кытта алааска, сиргэ сылдьыһан, илим үтэн, өбүгэлэрин дьарыктарыгар үөрэнэн, оттон эбэ эмиэ төрүт астарын астаан аһатан, иискэ сыһыаран, хайаан. Билигин эһэ, эбэ төһө да эдэр буоллаллар, кинилэр ийэлэрэ-аҕалара сэбиэскэй кэмҥэ улааппыт, үөскээбит дьон буолан, сэбиэскэй оскуоланы ааспыт, син пионер, хомсомуол ииппит дьоно буоллахтара. Онон кинилэр сиэннэрин иитиитигэр улахан сабыдыал, холобур буолуо этилэр.

– Төрөппүттэр дьиэҕэ сахалыы кэпсэтэбит дииллэр, ол үрдүнэн оҕо син биир нууччалыы саҥара, кэпсэтэ турар, бу дьэ кыаллыбат кыһалҕаҕа кубулуйда, оччоҕо тылбыт кырдьык сүтэригэр, симэлийэригэр тиийэр дии...

– Оттон ити эргийэн кэлэ турар, эмиэ гаджет, интэриниэт содула. Саамай улахан оруолу төрөппүт толоруохтаах. Эбэ, эһэ баар буоллаҕына, өссө үчүгэй. Онон төрөппүттэр оҕолорун сөпкө иитиилэрэ, сахалыы тыыҥҥа уһуйуулара саамай сүрүн оруоллаах буолар. Оҕо син биир төрөппүтүн истэр. Оҕоҕо ийэтэ, аҕата диэн улахан ытыктабылынан туһанар, бирээмэ кумира буоллаҕа дии, кини дьонун таҥара курдук көрөр, тылларын кыра эрдэҕиттэн истэр. Төрөппүт оҕотун сахалыы саҥарара кыаллыбат кыһалҕаҕа кубулуйда диирэ сорох өттүнэн сыыһа, сымыйа да буолуон сөп. Кини турунна да, оҕотун хайдах баҕарар иитиэн сөп ээ.

Ол туһуттан күүстээх хонтуруол баар буолуохтаах. Күнү быһа төлөпүөҥҥэ, тэлэбиисэр иннигэр олорор оҕо, биллэн турар, нууччалыы барыаҕа. Оттон, ону бобор олох кыаллыбат буоллаҕына, сахалыы мультиктары, киинэлэри көрдөрүөххэ наада. Эбэтэр бэйэлэрин кытта куруук сахалыы кэпсэтэ сылдьыахтаахтар. Онон син биир саамай улахан оруол төрөппүккэ бэриллэр. Киһи хомойоро баар, билиҥҥи төрөппүттэр адьас кыһаллыбаттар, наадыйбаттар. Оҕобут нууччалыы да биллин ээ, бардын ээ, туох куһаҕаннааҕый диэн. Ити кэнники хайдах охсуулаах буолуоҕун кыайан өйдөөбөттөр, өйдүөхтэрин да баҕарбаттар.

Иккис түһүмэх. Суруйааччы буолуу

– Аны кэпсэтиибит иккис түһүмэҕэр киириэххэ. Константин Семенович, эйигин дьон суруйааччы быһыытынан билэр. “Туман буолбут таптал” диэн кинигэҕин аахпатах киһи аҕыйах буолуо. Хаһааҥҥыттан айар, суруйар буолбуккунуй?

– Мин суруйар, айар үлэнэн 1988 сыллаахтан дьарыктанан барбытым. Ол сыл Саха судаарыстыбаннай университетыгар саха тылын уонна литературатын салаатыгар үөрэнэ киирбитим. Онтон ыла кыра кэпсээннэри суруйар буолбутум.

– Суруйааччы уонна учуутал, кинилэр төһө дьүөрэлэһэллэрий?

– Суруйааччы айар үлэһит буоллаҕа, бэйэтэ туһунан толкуйдаах, ол толкуйунан айан таһаарар, олоҕу, аан дойдуну хайдах анаарарыттан, көрөрүттэн айар үлэтэ тутулуктаах. Оттон учуутал диэн адьас туспа үлэ, кини оҕолору кэрэҕэ-сырдыкка уһуйар, дьэ ол оҕолору хайдах үөрэтэрэ эмиэ киниттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Оҕо кинини төһө ылынара, истэрэ, өйдүүрэ, биллэн турар, учуутал сүгэр эппиэтинэһэ. Учуутал үлэтэ диэн туох да сүрдээх ыарахан.

Биир улахан суруйааччы саҥа саҕалаан эрэр суруйааччыга эппит этэ: “Эн, тукаам, дьэ, бэйэҕэр ыарахан олоҕу булуммуккун, мин эйиэхэ адьас ымсыырбаппын”, – диэн. Онон суруйааччы үлэтэ эмиэ  чэпчэкитэ суох диэн этиэхпин баҕарабын.

– Хаһан эрэ биллэр суруйааччы, суруналыыс доҕорум: “Суруйааччы уонна суруналыыс тураах уонна туруйа курдук араастаһаллар” диэн турардаах. Онуоха күлсүбүппүт, “хайата тураах, хайата туруйа” эбитэ буолла диэн. Оттон эн учууталы уонна суруйааччыны туохха арааран тэҥниэҥ этэй?

– Ол доҕоруҥ, бука, күлэн тэҥнээн эттэҕэ буолуо. Оттон мин оннук көрүдьүөс курдук көтөрдөргө тэҥнээн эттэхпинэ, суруйааччыны уонна учууталы суорга уонна мэкчиргэҕэ ханыылыы көрүөм этэ. Суруйааччы – суор буолар, учуутал – мэкчиргэ диэн көр-күлүү курдук этиэхпин сөп.

– Элбэх киһи саҥа айымньыларгын кэтэһэрэ буолуо? Ааҕааччыларгын тугунан үөрдэҕин, туох сонун кэпсээннэри суруйаҕын?

– “Сэргэлээх сэргэх күннэрэ” диэн СГУ ыччатын туһунан, били, этэргэ дылы, “лихие 90-е” курдук, оччотооҕу кэмҥэ университет ыччатын олоҕо, ыччат хамсааһынын туһунан сэһэним билигин “Чолбон” сурунаалга тахса турар. Уонна син элбэх кэпсээн сытар, көрдөөх кэпсээннэр бааллар. Биир эмэ үбүлээччи көстөрө буоллар, таһааттарыам этэ. Билигин дьон үксүн көрдөөх, бэһиэлэй кэпсээннэри ааҕыахтарын баҕараллар. Оннук айымньылары аахтаххына, киһи санаата көтөҕүллэр, үөрэр-көтөр, настарыанньата да быдан көнөр буоллаҕа, ол иһин оннук санааттан көрдөөх кэпсээннэри суруйабын.

– Ханнык урукку дуу, билиҥҥи дуу ааптар, суруйааччы айымньыта ситэ сыаналаммакка хаалбыта дии саныыгын?

– Оннук толкуй, ырытыы билиҥҥитэ киирэ илик.

– Дьоруойдарыҥ ааттарын хайдах талаҕын?

– Бэйэм сөбүлээбит ааттарбын киллэрээччибин, өйбүттэн ыламмын. Дьоруойдары бэйэлэрин ааттарынан ыыттахпына, ол кэнниттэн аҕыс айдаан буолар буоллаҕа дии, сууттаһыы, эккирэтиһии да тахсыан сөп. Тоҕо диэтэххэ, дьиҥнээх дьон прототиптара баар буолар.

– Кэпсээниҥ, сэһэниҥ түмүгүн эрдэттэн билэҕин дуу, эбэтэр сыыйа-баайа киирэр дуу?

– Түмүгүн барытын эрдэттэн билэбин, маннык буолуохтаах диэн. Сороҕор эрдэ суруйан кэбиһээччибин.

Үһүс түһүмэх. Үлэ, олох

– Константин Семенович, ааҕааччыларга бэйэҥ тускунан, төрдүҥ-ууһун кимин-тугун билиһиннэриэҥ дуо?

– Бэйэм Кэбээйи улууһун Чагда бөһүөлэгиттэн төрүттээхпин. Ийэм, аҕам сулууспалаахтар этэ, алта оҕолоох ыалга төрөөбүтүм, икки убайдаахпын, икки эдьиийдээхпин, биир балыстаахпын. Биэс оҕо үрдүк үөрэхтэммитэ. Биир убайым сорсуннаах булчут, билигин дойдутугар баар, мин эмиэ дойдубар олоробун. Дьоммут төрүт-уус кэбээйилэр. Оҕолордоохпун, сиэннэрдээхпин.

– Аатырар-сураҕырар Ньидьили күөллээх, минньигэс соболоох дойдуга олороҕун. Бэйэҥ төһө булчуккунуй, балыксыккыный?

– Кырдьык, Ньидьили Эбэ аттыгар олоробун, биһигиттэн чугас, икки көс курдук, онон куруук кэлэ-бара сылдьабыт. Эбэбит барахсан хас да нэһилиэги, ааһа баран өрөспүүбүлүкэни да иитэн-аһатан олордоҕо. Бэйэм булт диэн баран муннукка ытаабыт дьон ахсааннарыгар киирэбин. Кус, куобах буоллун, күһүҥҥү булка күүскэ бултааччыбын, балыкка эмиэ сылдьабын. Ол иһин да буолуо, куоракка эҥин олохсуйбатаҕым, дойдубун, булпун, балыкпын, айылҕабын, ойуурбун ахтарым бэрт буолан, син биир тыаҕа наһаа тардыстабын, дойдубун туохха да биэрбэппин.

– Оҕолору, сиэннэри киһи бэйэтин холобурунан иитэр дииллэр. Эн атын ураты ньымалааххын дуу, төрөппүттэргэ тугу сүбэлиэҥ этэй.

– Оҕолору киһи бэйэтин үлэтинэн, быһыытынан-майгытынан, төрөппүттэринэн, сиэринэн-майгытынан иитэр. Онно улахан туох даҕаны ньыма эҥин диэн суох. Оҕо күнү быһа эйигин көрө сылдьар. Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтэ, аҕата саамай убаастыыр дьоно, кинилэр курдук буола сатыыллар, саамай кинини эрэ истэллэр.

Эн дьон ортотугар сылдьан үчүгэй үлэһит буолан сүүрэн-көтөн үлэлии сырыттаххына, оҕоҥ эмиэ оннук эйигин батыһан үтүө үлэһит буолуоҕа, эйигинэн киэн туттуоҕа, үөрэ-көтө сылдьыаҕа.

– Учуутал буолар санаа хаһан киирбитэй. Оҕо сылдьан, бука, суоппар, лүөччүк буолуоххун баҕарбытыҥ буолуо.

– Учуутал буолар санаа улааппытым кэннэ киирбитэ, ол 1988 сыллаахха университекка киириэхпиттэн. Киһи, биллэн турар, баҕа санаата элбэх буоллаҕа, ыччат киһи, онтон арыый түспэтийэн баран арыыйда ол санаата олохсуйан барар буоллаҕа, онон, бука, учуутал буоллаҕым.

– Учуутал буолуон баҕалаах дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Учуутал буолар баҕалаах киһи элбэҕи билиэхтээх-көрүөхтээх, үлэтигэр профессионал уонна, саамай кылаабынайа, оҕону таптыыр, убаастыыр буолуохтаах.

– “Учуутал олоҕун тухары үөрэнэр” диэн этиигэ сөбүлэһэҕин дуо?

– Бу саамай сөптөөх этии, бу этиини мин куруутун төбөбөр илдьэ сылдьабын. Учуутал эрэ буолуо дуо, дьиҥинэн, атын да идэлээх, үлэлээх дьон бу этиигэ сөпсөһөллөрө буолуо. Оттон чуолаан учууталга ити саамай сөп түбэһэр этии. Сайдыы куруук бара турар, биир сиргэ тохтообот, онон учууталлар эмиэ ону эккирэтэн сайдан, билиилэрин-көрүүлэрин кэҥэтэн, олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан иһиэхтээхтэр. 

– Сандал сааспыт кэллэ,  халлааммыт сылыйан эрэр. Саха сирин олохтоохторугар кэлэн иһэр сааскы бырааһынньыктарынан баҕа санааҕын тиэрдиэҥ дуо?

– Уһун кыһыны быһа түөрт истиэнэҕэ хаайтаран бүгэн сыппыт дьон, биллэн турар, саамай кэрэ кэммитин, сандал сааспытын кэтэһэн аҕай эрдэхтэрэ. Күүстээх аҥаардарга сааскы булка байанайдаах булду, оттон сайыҥҥы өттүгэр күүстээх от үлэтин кыайа тута үлэлииллэригэр баҕарыам этэ. Оттон кэрэ аҥаардарга сааскы кэрэ бырааһынньыктарга үчүгэйдик симэнэн, элбэх минньигэс аһы астаан, оҕолорун, сиэннэрин, дьоннорун-сэргэлэрин үөрдэллэригэр баҕа санаабын этэбин.

Ону таһынан мантан саас олус элбэх бырааһынньыктар бааллар, харалдьыкка тахсыы, ньургуһуну көрсүү, ким эрэ төрөөбүт күнүн айылҕаҕа ылыы, маевкалар, походтуу тахсыы. Онон дьон син биир хайаан да айылҕаҕа, тыаҕа тахсар. Онно, ханна да сырытталлар,  ийэ айылҕабытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһалларыгар, сирбитин-дойдубутун киртиппэккэ ыраастык тутан, чөл бэйэлээхтик сылдьалларыгар баҕарыам этэ.

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан