Кинигэ. Тыйаатыр. Артыыс.

Арыый эрдэ кэлбиччэ, бүөмнээн интервьюбун ылан саҕалаатым.

Екатерина Попова, В.Г. Белинскэй аатынан Кыраайы үөрэтэр бибилэтиэкэ сүрүннүүр бибилэтиэкэрэ:

– Биһиги кэмиттэн кэмигэр суруйааччылары кытта көрсүһүүлэри тэрийэбит. Бүгүҥҥү көрсүһүү «Кинигэ. Тыйаатыр. Артыыс» бырайыак чэрчитинэн Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын кытта кыттыгас тэрээһиммит.

Тыйаатыр өттүттэн литературнай чаас исписэлииһэ Надежда Осипова куратордыыр, бибилэтиэкэ өттүттэн – мин.

Бүгүҥҥү тиэмэбит – юкагир суруйааччыта Семен Курилов номоххо киирбит «Ханидуо уонна Халерхаа» диэн айымньытынан ааспыт үйэ 80-с сылларыгар Саха тыйаатырыгар туруоруллубут испэктээкил. Ыалдьыттарбытынан сүрүн оруолларга оонньообут норуот сүгүрүйэр артыыстара Анатолий Николаев, Степанида Борисова, Домна Уйгурова, Кирилл Семенов буолаллар.

Семен Курилов юкагир норуотун историятын, фольклорун дириҥник үөрэппит суруйааччы. «Ханидуо уонна Халерхаа» бастакы арамаана 1969 с. тахсыбата. Салгыыта 1975 с. «Саҥа дьон» диэн аатынан бэчээттэммитэ. Үһүс кинигэ толкуйа, хомойуох иһин, олоххо киирбэтэҕэ.

Семен Курилов омугун ахсаанын ааҕан картотека оҥорон, норуотун сайдыытыгар олук ууран хаалларбыт уһулуччулаах суруйааччы.

 

Артыыстары кытта тиһиктээхтик үлэлиибит. Холобур, бүгүҥҥү ыалдьыттарбытыттан Кирилл Семенов нуучча уонна омук классиктарын пьесаларын тылбаастаан аҕыйах ахсаанынан таһаартарбыт кинигэтин бэлэхтээн турар. Режиссердарга аналлаах бэртээхэй таһаарыы бибилэтиэкэбитигэр соҕотох экземпляр. Домна Уйгурова «Сээркээн cэһэнньит» аудиобиэриигэ кэлэн уһуллубута.

Онон, «Кинигэ. Тыйаатыр. Артыыс» бырайыак нөҥүө ситиммит өссө кэҥии турарыгар баҕарабыт.

* * *

Ол кэмҥэ дьон-сэргэ мустан, атах тэпсэн олорон истиҥ-иһирэх кэпсэтии, сэһэн-сэппэн саҕаланна. Оччотооҕу кэмнэри ахтан, көрдөөх даҕаны түгэннэри тумнубакка, искусство саха дьонун олоҕор суолтатыгар тиийэ дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтии сатыылаата.

Надежда Осипова, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын литературнай чааһын исписэлииһэ:

– Саха тыйаатырын үбүлүөйдээх 120 сылыгар анаммыт «Кинигэ. Тыйаатыр. Артыыс» бырайыакпыт бу бастакы тэрээһинэ. Оттон Белинскэй аатынан бибилэтиэкэни кытта 2019 сылтан бу төрдүс бырайыакпыт.

1969 с. Семен Курилов «Ханидуо уонна Халерхаа» арамаана Арассыыйаны барытын соһуппута. 1985 с. бу айымньынан Саха тыйаатыра аан дойдуга аатырбыт испэктээкилэ турбута. Ол иннинэ Андрей Борисов "Хаарыан хампа күөх кытылын" туруоран, 1984 с. Хабаровскайга бэстибээлгэ кыттан, Москва кириитиктэрин маннык тыйаатыр баар эбит диэн сөхтөрбүттэрэ. Ити кэннэ ыраах хоту сиргэ ураты талааннаах тыйаатыры көрөөрү, улахан хамыыһыйа кэлэр. Бу кэмҥэ эдэр режиссер Андрей Борисов, икки аҥаар сыл иһигэр, номнуо 7 испэктээкили туруорбутун хамыыһыйа сөҕөн, Москубаҕа гостуруолга ыҥыраллар. «Хаарыан хампа күөх кытылым» эрэ баар диэбиттэрэ, киһи сөҕөр элбэх туруоруулаах көрсөллөр. «Литературнай хаһыакка» Геннадий Беликов артыыстар бу буола турар курдук тыыннааҕымсытан оонньуулларын, туундара тыына кытта биллибитин сөҕөн-махтайан суруйар. Хартыына курдук хамсалаах оҕонньор, кыыстаах уол силуэттарын, туундараҕа туман түспүтүн, ол туман быыһынан сүүсчэкэ таба муоһа кэлбитин поэзия курдук сыаналыыр. Бүтүн норуот кыһалҕатын, төрүт үгэстэрин, олоҕун-дьаһаҕын уоллаах кыыс табыллыбатах тапталларыгар үс чаас иһигэр батарбыттарын сөхпүттэр. Маассабай сыаналарга хас биирдии персонаж сирэйэ, олоҕо көрөөччүгэ ырылхайдык көстүбүтүн бэлиэтииллэр. Саха тыйаатыра үүнэр көлүөнэтин саныырын, норуотун дьылҕатыгар ыалдьарын арылхайдык көрдөрбүтэ оччотооҕу хаһыат сирэйдэригэр суруллан хаалбыт чахчы.

Аны тылы испэктээкил сүрүн оруолларын толорбут, оччолорго эдэркээн, билигин ытыктыы көрөр артыыстарбыт ылаллар.

Анатолий Николаев, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа:

– Саха тыйаатырыгар 1982 сылтан, эдэр баҕайы Андрей Борисов диэн режиссер кэлиэҕиттэн, сүүрбэччэ сыл устата, нууччалыы эттэххэ, «золотой век» саҕаламмыта. Режиссер Андрей Борисов уонна худуоһунньук Геннадий Сотников өйдөрүн-санааларын холбоон, испэктээкил бөҕөнү таһаарбыттара. Арассыыйаҕа ити кэмтэн "Саха тыйаатыра" диэн бэйэтэ суоллаах-иистээх тыйаатыр үүнэн тахсыбыта. Ол 1982 с. Андрей Саввич дипломнай үлэтинэн буолбут «Хаарыан хампа күөх кытылым» туруорууттан саҕаламмыта.

Оттон «Ханидуо уонна Халерхаа» сүрүн тиэмэтэ – итэҕэл. Ол курдук, хоту дойду олохтоохторугар бүтэр-оһор балаһыанньа бүрүүкүүр. Онуоха баһылыктара Курил, дьонун быыһаары, нуучча православнай итэҕэлин киллэрэр. Испэктээкили оҥороору Андрей Саввич Геннадий Сотниковтыын Аллараа Халыма Андрюшкинотыгар, Орто Халыма Өлөөкө Күөлүгэр тиийэ сылдьыбыттара. Кэлин даҕаны, ханнык эмэ испэктээкили оҥорор буоллахтарына, ол дойдуга чугас тыыннаах сиргэ тиийэн «сытын ылар», «имэрийэн көрөр» идэлээхтэрэ. Туруорар айымньыларыгар оннук наһаа чугас буолаллара. Остуолга олорон айымньыны ааҕыы, тыйаатырга көрүү, киинэ буолан таҕыстаҕына ону ылыныы –  тус-туспа. Онтон ону оҥорон таһаарааччылар үлэлэрэ олох туспа. 

Халымаларга сылдьан баран биһиэхэ, артыыстарга, кэлэн: «Дьикти дойдуга баран кэллибит», –диэбиттэрэ. Омук омук тутта-хапта сылдьарбыт олох туспа дии саныыгыт дуу? Дьэ, кырдьык, уратылаах. Бу испэктээкилгэ пластика диэн чыҥха атыннык көстөрө. Тоҕо эрэ хаадьаҥнаһан хаамар этилэр. Айылҕаттан, тыалтан-куустан харыстаналларын кытта сибээстээх буолуохтаах. Туундараҕа ыраас да ыраас, мап-маҥан. Оонньуур сыанабыт оннук этэ. Аны саамай баайдара-дуоллара таба эбит. Төһөнөн элбэх табалаахтар да, кинилэр саҕа дьоллоох дьон суох. Ол иһин, кулисаны уот күүһүнэн тыктаран баран, таба бөҕөтүн сүүрдүбүттэрэ. Дьоруойдар өлөллөрүгэр, «ол табаларбар тиийэбин» диэн санааны көрдөрөр этилэр. Уопсайынан, наһаа интэриэһинэй, хаһан да буолбатах элбэх пластика баар этэ.

Оннук улуу испэктээкил, улахан уобарастар эбит. Маны хаттаан туруорарбыт буоллар...

1988 с. бастакы кыраныыса таһыгар тахсыыбыт буолбута – Мексикаҕа барбыппыт. Ол саҕана дойду улахан тойотторо, бэрэсидьиэннэрэ, хоруоллара да буоллун, кинилэр ойохторо кытта, булгуччу култууранан дьарыктаналлар эбит. Мексика баһылыгын ойоҕо испэктээкилбитин көрөн баран, хас биирдиибитин кытта илии тутуспута. «Хантан сылдьаҕыт?» – диэн ыйытыытыгар тылбаасчыппыт «Саха сирэ» диэтэҕэ дии. Дьэ онтон син Сибииргэ баарын өйдөһүү буолла. Аны «төһө элбэх ахсааннаах омуккутуй?» диэбитигэр «олох аҕыйахпыт, кыра омукпут» диэн төбөбүтүнэн кэҕиҥнэһии. Онуоха хотуммут: «Маннык үрдүк искусстволаах омук хайдах даҕаны кыра омук буолуо суохтаах. Эһиги улахан омуккут!» – диэбитин соһуйа, испитигэр үөрэ иһиттэхпит дии. Онон ханнык баҕарар омук таһымын кини култууратынан, искусствотынан билэҕин диэн бастакы өйдөбүлү Мексикаттан истэн кэлбиппит. Сахабыт сиригэр кэлбиппитигэр Пушкин аатынан бибилэтиэкэҕэ улахан көрсүһүү буолла. Онно Софрон Данилов: «Тас дойдуга бүтүн тыйаатыр тиийэн, биһиги атын омуктартан итэҕэһэ суох  буоларбытын көрдөрүүтэ, бэйэтин айымньытынан үрдүк сыанабылы ылан кэлиитэ – ситиһии. Онон бу күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук буолан, муннукка турар кыра омукпут диэн өйдөбүлү төрдүттэн суох гыныахха. Бу күнтэн ыла ханнык баҕарар омугу кытта тэҥҥэ кэпсэтэр кыахтаахпыт», – диэн этиитин түмүктээбиттээх.

Степанида Борисова, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыската:

– Бу испэктээкили оҥоруохтарын Андрей Саввичтаах Геннадий Сотников Халымаҕа бэрт уһуннук сылдьан кэлбиттэрэ. Барыны бары көрөн, оннугу-манныгы хомуйан аҕай аҕалбыттара. Ол сылдьан иккиэн наар испэктээкил туһунан кэпсэтэллэр. Биир эрэ буолбатах, хас да испэктээкил туһунан. Онно туох туруохтааҕын, туох тутуллуохтааҕын Геннадий түүнү быһа уруһуйдуур да уруһуйдуур. Андрей Саввич хас биирдии оруолу барытын бэйэтэ оҥорор. Дьэ ол эппитин кыайаары, үлэ бөҕөнү көрсөр буоллахпыт. Бу испэктээкил сүрүн идеятын, тыынын илдьэ сылдьар оруолу оонньуурбар Андрюшкиноҕа көрбүт кыыһым улахан оруоллаах. Интэринээккэ түспүппүт. Ол кыыс онно баара. «Эһиги, сахалар, биһигини атаҕастаан, айахпытын да атыттарбаккыт», – дииригэр «бэйэҕин сэнэнимэ, харса суох киирис, кэлээр, үөрэххэ» диирим. Бэйэлэрэ туспа көрүүлээх, ураты тыыны тутар дьон этилэр. Дьоруойум таҥаһа-саба эмиэ ураты этэ. Ити испэктээкилинэн гостуруолга таба муоһа бөҕөнү илдьэ барарбыт. Таба түүбүтүнэн оннооҕор «Современникка» кытта «биллибиппит». Аны специфическай сыта...

Дьоруой ис тыынын тириэрдиигэ таҥас-сап оруола улахан. Ити хаартыскаҕа (экраны ыйар – Аапт.) Ханидуо үөрэххэ барарын атаарыыга турабын. Дьэ, көрүҥ эрэ, хайдахтаах курдук көстүүмү оҥорор эбиттэрий?! Түмүгэр хайдахтаах курдук уобарастар айыллан таҕыстылар? Ол түүннэри кэпсэтиилэр, былааннар, мөккүһүүлэр түмүктэрэ.

Домна Уйгурова, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыската:

– Бу айымньы биһиги дьылҕабытыгар, олохпутугар, өйбүтүгэр-санаабытыгар наһаа улахан суолталаах. Андрей Саввич режиссер быһыытынан кэлиэҕиттэн, биһиги, артыыстар, тыйаатырга үөрэ-көтө кэлэрбит; саҥаны билэргэ, үрдүккэ көтөргө кынаттаах курдук буоларбыт.

Бу испэктээкилгэ, дьэ, кырдьык, пластика улахан миэстэни ылар. Сүрүн оруолу биир дойдулааҕым Симон Федотов оонньообута. Оруолун хам тутар күүстээх артыыс этэ. Мин Халерхаа оруолун толорбутум.

Арктика тиэмэтигэр суолта биэрэр кэм кэлбитинэн, бу испэктээкили туруорар киһи, билигин даҕаны көрөөччү дууһатын долгутуо этэ. Оттон биһиги көлүөнэ артыыстарга бу испэктээкил таҥара дьиэтиттэн улахан сыанаҕа көспүт кэммитин кытта ситимнээх. Уйаара-кэйээрэ көстүбэт туундара киэҥ киэлитэ улахан сыанаҕа сүрдээх да үчүгэйдик табыллыбыта! Маны барытын худуоһунньук Геннадий Сотников туруорара. Степанидалыын эдэр эрдэхпититтэн билсэр буоламмыт, икки кылаабынай дьоммут астарын-таҥастарын бэрийэн, аһатан-сиэтэн көмөлөһөрбүт. Онон Борисовтаах Сотников айар тандемнарыгар Степанида тугунан да кэмнэммэт улахан өҥөлөөх. Саамай тутаах киһилэрэ, таһаарааччылара, хотуннара буоллаҕа. Биһиги дьолбутугар холбоспут дьон. Оттон биһиги, кинилэр кэмнэригэр төрөөммүт, кинилэр айымньыларыгар кыттыспыт дьоллоох артыыстарбыт.

Анатолий Павлович эппитин курдук, 1988 с. Мексикаҕа өрө тутуллан, этэргэ дылы, ааппытын да билбэт буолан, искусствоны интэриэһиргэтэр омук дэтэн кэлбиппит. Сиэрэй да сиэрэй Москуба кэнниттэн сөмөлүөттэн ып-ыраас, муус маҥан хаардаах, сип-сибиэһэй салгыннаах дойдубут тыынын түөспүт муҥунан эҕирийэн түспүппүтүн бу баардыы өйдүүбүн. Дойдуга таптал, дойдунан киэн туттуу диэн оннук буолар эбит. Дьааҥы хайаларын үрдүк мэҥэ халлаантан аан бастаан көрөн сөхпүппүн эмиэ умнубаппын. Маннык кэрэ дойдуну булбут өбүгэлэрбит икки атахтаахтан саамай чулуулара, улууттан улуулара эбит диэн күүстээх санааны тутаммын кэлбиттээҕим. Хоту дойду тыына итинник санааны сахпыттаах.

Кэпсээнтэн кэпсээн. Биирдэ гостуруолга соҕуруу тиийдибит. Дохунаев диэн уолбут кэнниттэн иһирдьэ киириибитигэр, арай ааммыт бэйэтэ аһыллан кэллэ. Соһуйуу бөҕө. Киһи чугаһаатаҕына бэйэтэ аһыллар ааны саҥа билэр кэммит. Онуоха уолбут: «Хайа, бу дойдулара абааһылаах дуу?» – диэн саҥа аллайбыттааҕа. Артыыс айана, сырыыта итинник элбэххэ үөрэппитэ, саҥаны, сайдыыны көрдөрбүтэ. «Кинигэ. Тыйаатыр. Артыыс» диэн бырайыакка сыһыаран эттэхпинэ, бу биир кинигэттэн саҕаламмыт бүтүн тыйаатыр уонна биһиги, артыыстар, олохпутугар итинник да сырыылар бааллара.

Кирилл Семенов, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа:

– Эмиэ Мексикаттан саҕалыым. Онно пресс-конференция буолбутугар, «эһиги тылгыт музыкальнай, космическай» диэн өрө таһаарбыттара. «Ханидуо уонна Халерхаа» испэктээкилгэ тохтуур буоллахха, биир санаанан өрө көтөҕүллэн туран үлэлээбиппит. Андрей Борисов киэнэ хас да ыйынан соһуллубат буолар, онон биир тыынынан ый иһинэн туруорбут буолуохтаахпыт. Таҥаспыт дьиҥнээх таба таҥаһа этэ, уонна сүүһүнэн таба муоһа. Бу испэктээкилгэ оонньоору, маамыктанан туттарга үөрэммитим. Аны хотулар курдук аҥаар эрэ атахха тирэнэн, иккис атаҕы холкутук тутан турарга үөрэммиппит. Ол аата, куттал суоһаатаҕына, түргэнник сүүрэ охсоллоругар наадалаах эбит.

Сүрүн дьоруой Курил миигин, Ханидуону, бэйэтин оннугар бэлэмниэхтээх, норуотун лидерэ оҥоруохтаах эбит. Былдьаһыы бөҕө буолар. Ойууттар бэйэлэригэр тардаллар. Курил аҕабыыт оҥоро сатыыр. Онтон муударай оҕонньоттор эдэр киһини үөрэххэ ыыталлар. Туундараҕа мас суох, онон аара уот оттунарыгар мас хомуйан биэрэллэр. Ону сүгэн баран Дьокуускайдыыбын уонна көрөөччү саалатын ортотунан тахсан барабын. Тапталлааҕым Халерхаа (Домна Васильевна диэки көрөр – Аапт.) түөһүн тутан туран, «Миигин санаатаххына, кустугу көрөөр, ол кустугу мин эмиэ көрөбүн» диирим буолбаат?! Билиҥҥинэн, бассааптаһыахпыт диэн буолан эрдэҕэ.

* * *

Дьэ маннык атах тэпсэн олорон улуу артыыстар кэпсээннэрин истибит дьоллоох дьон буолбуппутуттан сүргэбит көтөҕүллэн, биир улуу испэктээкил дьылҕатын билистибит. Уонна билиҥҥи да кэмҥэ испэктээкилгэ көтөҕүллэр тиэмэлэр тоҕоостоох буолан, мээнэҕэ ахтыллыбатаҕа, «Кинигэ. Тыйаатыр. Артыыс» бырайыак ону өрө көтөҕөн таһаарбыта мээнэҕэ буолбатаҕа дуу диэн санаалар үүйэ-хаайа туталлар.