КИНИГЭ ДОЛБУУРА. Ханнык кинигэлэри ааҕабыт?

«Киин куорат» интэриниэт таһаарыы ол рубриканы СӨ Национальнай библиотекатын экспертэрин көмөтүнэн сөргүттэ.

СӨ Национальнай библиотекатын Медиа-киинин үлэһитэ Ирина Филиппова:

- Балаҕан ыйын 25 күнүгэр Национальнай бибилэтиэкэҕэ улахан, бүтүн өрөспүүбүлүкэ таһымыгар суолталаах тэрээһин буолаары турар. Ол курдук Георгий Прокопьевич Башарин үлэлэрин түмэн 15 туомнаах, 17 кинигэни бэчээккэ таһаарарга 2022 сыллаахтан Саха өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин көҕүлээһининэн улахан үлэ бара турар. Бүгүҥҥү күҥҥэ Национальнай архыыпка харалла сытар Георгий Башарин тус пуондатын бүтүннүүтүн сыыппараҕа көһөрөн Национальнай бибилэтиэкэ 9 туомун бэчээккэ таһаарда. Бу улахан үлэни дьоҥҥо-сэргэҕэ билиһиннэрэр дьоро тэрээһин буолуохтаах.

Мантан сиэттэрэн мин бүгүн Георгий Прокопьевич уобараһын саха суруйааччыларыттан биир чулуулара, норуодунай суруйааччы, П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Василий Яковлев - Далан «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» романыгар  үйэтиппитин туһунан кэпсиэхпин баҕардым.

Бу айымньы бэрт элбэх мэһэйи, туорайдары көрсөн күн сирин көрбүтэ. Айымньы маҥнайгы аата «Кэтэһиилээх кэмнэр» диэн этэ. 1930 сыллардаахха саха үс бастакы чулуу суруйааччыларын буружазнай националистарынан ааҕан репрессиялаабыттара, кинигэлэрин умаппыттара, айымньыларын ааҕар, тарҕатар дьону хаайбыттара, туораппыттара. 1950 сыллардаахха  «Саха үс реалиһа-сырдатааччыта» диэн Георгий Прокопьевич Башарин кинигэтэ улахан айдааны тарпыта, репрессия ыар содулун этинэн-хаанынан билбит Далан Георгий Башарины дьиҥ баарынан уобарастаан саҥа «Кэтэһиилээх кэмнэр» романыгар сүрүн герой оҥостубута, ону таһынан Чурапчы алдьархайдаах көһөрүүтүн сыыһатын, ол содулун барытын аһаҕастык суруйбута. Роман 1983 сыл саҥатыгар суруллан бүтэн, 1985 сыллаахха бэчээккэ тахсар былааҥҥа киирбитэ.

Биллэн турар оччотооҕу былаас маннык сытыы, бобуулаах тиэмэҕэ аһаҕастык суруллубут айымньыны бэчээккэ таһаарбатаҕа. Онон роман сүрүн тосхолун хаалларан, геройдарын уларытан, Георгий Башарины илэ бэйэтин ойуулаабакка, Кынтаяров диэн хомуур уобарастаан арыый сымнатан «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» диэн саҥа ааттаан  суруйан таһаарбыта. Ол да үрдүнэн, элбэх дьүүллэһии кэнниттэн биирдэ, үгүс сыра-сылба бараммытын кэннэ 1991 сыллаахха бэчээккэ тахсыбыта.

Роман икки сюжетнай хайысхалаах: тыа уонна куорат олоҕо пединститут устудьуоннарын уонна оччотооҕу колхозтаахтар олохторунан дьэҥкэтик көрдөрүллэр. Сүрүн герой Ньургун  Тулааһынап уобараһыгар даҕатан Далан бэйэтин устудьуоннаабыт сылларын туһунан суруйар. Сэрии кэннинээҕи кыаммат, кырыымчык  олох, таҥас-сап тиийбэтэ, аччык аҥаардаах сылдьан үөрэххэ талаһыы, ол эрээри Сэргэлээх сэргэх олоҕо, ыччат ырата, маҥнайгы таптал килбик иэйиитэ олус сырдыктык, ыраастык ойууланан айымньы саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри сырдык тыыннаах, инникигэ эрэли эрэ түстүүр.

 Роман олус умсугутуулаахтык, чэпчэкитик ааҕыллар, тыла-өһө судургута, тыыннааҕа ааҕааччыны оччотооҕу кэмнэргэ төнүннэрэр дьикти алыптаах. Күһүҥҥү силбик күннэри атаарарга ааттаах кинигэ диэн сүбэлиэм этэ. Кинигэни СӨ Национальнай бибилэтиэктин абонемент саалатыттан кэлэн уларсан, ол эбэтэр бибилэтиэкэ саайтыгар киирэн бу сигэнэн тэйиччиттэн олорон ааҕыаххытын сөп.

***

Оттон тас дойду ааптардарын сэҥээрээччилэргэ 2021 сыллаахха тахсыбыт Ирландия суруйааччыта Сара Кроссан «Ириска» романын сүбэлиэм этэ. Бу уратытык суруллубут роман диэн бэлиэтээн этиэххэ наада, ааптар «верлибр» - көҥүл хоһоон (свободный стих) ньыманы туттан суруйбут. Хоһуйуу эҥин диэн суох, кылгас, быстах этиилэртэн турар, иннэ гынан ким эрэ тус күннүгүн, биитэр тэттик саппыыскаларын ааҕа олорор курдук турукка киллэрэр. Кинигэни арыйдахха бүтүн сирэй үрдүгэр уһун отступтаах тэттик этиилэри көрөҕүн, маҥнай утаа ааҕарга табыгаһа да суох, уһун романнары, кэпсээннэри ааҕа үөрэммит киһиэхэ хор баҕайы курдук. Ол эрэн кылгас суруктар түргэнник ааҕыллар буоланнар, кинигэ киһини «ыыппат».

Роман ис хоһоонун таарыйар эбит буоллахха, бу – социальнай роман.  Обургу кыыс оҕо уонна кырдьан түөһэйбит эмээхсин алҕас көрсөн доҕордоһоллорун туһунан суруллубут. Эллисон аҕатын кытаанах сыһыанын тулуйбакка дьиэтиттэн күрээн алҕас Марла дьиэтигэр киирэр, Марла түөһэйэн Эллиссоны оҕо сааһым доҕоро Ириска дии саныыр.

Эллисон маҥнай утаа бэйэтин интэриэһигэр бу кырдьаҕас эмээхсиҥҥэ Ириска буолан кубуланар, сыыйа-баайа икки олус соҕотохсуйбут дьон бэйэ-бэйэлэригэр чугасыһан, сыһыаннара дьиҥнээх доҕордоһууга кубулуйар. Бу сыһыан хайаларын даҕаны үчүгэй өттүгэр уларытар.

Ааҕарга сонун, интэриэһинэй кинигэни сүбэлиибин. Сара Кроссан «Ириска» романын уонна да атын айымньыларын СӨ Национальнай бибилэтиэктин абонемент саалатыттан кэлэн уларсан ааҕыаххытын сөп.

***

Бу инниннээҕи "КИНИГЭ ДОЛБУУРА" манна баар.