Ким астаах — ол көмүскэллээх

Ыһыахтар, Манчаары оонньуулара, дьэ, түмүктэнэн, сүрүн күүс күргүөмнээх от үлэтигэр туһаайыллар эппиэттээх кэмэ кэллэ. Ырыа-тойук, култуура уонна спорт наадалаахтар эрээри, аһа-үөлэ, хасааһа суох киһи ити эйгэлэринэн айаҕын ииттэн, тыыннаах хаалара саарбах. «Аата, кэлии ас эрэ дэлэй эбээт!» – диир улахан алҕас буолуоҕа. Ханнык баҕарар судаарыстыба, эрэгийиэн, биирдиилээн ыал да буоллун, ас өттүнэн көмүскэллээх, ол эбэтэр бэйэ бородууксуйатынан хааччынар кыахтаах түгэнигэр эрэ сайдар, инникилээх буолар. Дэлэҕэ, ас-үөл өттүнэн көмүскэллээх буолуу Доктрината дойду салалтатын төһүү болҕомтотун ылыа дуо?!

Биһиги көмүскэллээхпит дуо?

Дойду ыстатыыстыкаҕа тэрилтэтин чахчытынан, биһиги өрөспүүбүлүкэ күн бүгүн биир саамай тутаах, киһи-хара буолар эт курдук аспытыгар наадыйыыбыт баара-суоҕа – 27,8 %, үүтүнэн – 53,4 %, оҕуруот аһынан – 36,4%, иккис килиэп тэҥэ суолталаах хортуоппуйунан – 63,7%, сымыытынан 64% хааччынан олоробут. Ынах сүөһүбүт аҕыйыы турар. Бу 2025 сылга үктэнэн баран бары көрүҥ хаһаайыстыбаларга 158,3 тыһ. хороҕор муостаах (итинтэн ынаҕа – 67,2 тыһ.) баар. Хата, сылгыбыт эбиллэн, 179,8 тыһ. этэ, итинтэн биэтэ 120,7 тыһ. тахса диэн буолбута.

Судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатын өйүүр боломуочуйата быйылгыттан оройуоннарга бэриллэн, субвенция кээмэйэ 900 мөл. солк. эбиллэн, 8,9 млрд солк. тэҥнэспит этэ. Субсидияны ылааччылар категорияларын, төһө ыстаапка көрүллэрин, тыа хаһаайыстыбатын ханнык дьоҕус тутуутун ыытыы улуустар бэйэлэрин быһаарыыларыгар бэриллибитэ. Биир өттүттэн, ол табыгастаах. Улуустар эрдэ туруорсар туруорсуулара этэ. Иккис өттүттэн, туохха барытыгар сыана үүнэ-тэһиинэ суох үрдүү турар кэмигэр 900 мөл. солк. диэн төһөтүн бэйэҕит сыаналааҥ. АПК салаатыгар хамнас кээмэйэ атын бүддьүөт, бырамыысыланнас салаатын үлэһиттэрин киэниттэн кыратын билэҕит. Маннык түгэҥҥэ олохтоох аһы-үөлү бэлэмнээччилэр бородууксуйаларын сыанатын үрдэттэхтэринэ эрэ табыллар. Оттон ол куорат олохтоохторун хармааныгар эмиэ охсор. Быһата, тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр көрүллэр өйөбүл төһөнөн үрдээбэт даҕаны, оччонон куораттар аспыт-таҥаспыт эмиэ сыаналанар. Сорохтор ону өйдөөбөккө, «Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатыгар үбү кутуу – кумахха ууну куппут тэҥэ», – дииллэрэ баар буолар. Кэлии ас баара туһалыыр да, хаачыстыба өттүнэн доҕолоҥнуурун бэркэ диэн билэҕит. Барыһыраары, киһи доруобуйатыгар туһата суоҕун ааһан, буортулаах эбииликтэри эбэллэрэ – эмиэ омун буолбатах. Онно холоотоххо, Саха сирин киэҥ нэлэмэн алаастарыгар, хочолоругар төлөһүйэ улааппыт сылгы, ынах этигэр, үүтүгэр, олохтоох оҕуруоппут аһыгар туох тэҥнэһиэ баарай?! Быһата, хайдаҕын да иһин, олохтоох ас хайаан да баар буолуохтаах. Оттон ынах үүтэ – тылыгар. О.э. сылгы, ынах, таба, кыстыыр аһын булунуу – быһаарыылаах сорук.

Аһы-үөлү бэлэмнээччилэрбит, сүөһү, сылгы көрөөччүлэрбит, о.э. тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлээччилэр элбэҕэ суохтар. Былырыыҥҥы отчуоттан көрдөххө, олохтоох АПК 770 тэрилтэлээх. Ол онно 6071 киһи үлэлиириттэн 3655 киһи тыа хаһаайыстыбатын 570 тэрилтэтигэр. Кинилэр, холобур былырыын, Саха сиригэр оҥоһуллар баалабай бородууксуйа 29,4% оҥорон таһаарбыттар. Сүөһү, сылгы баайбыт сүрүннээн хамнаһа суох үлэлиир кэтэх хаһаайыстыбаларга, бааһынайдарга иитиллэр. Кинилэргэ өйөбүл буоллун диэн кэтэх ыал ынаҕар 39 тыһ. солк. (Арктика улуустарыгар – 45 тыһ. солк.) субсидия көрүллэр.

Чопчу от бэлэмин этэр буоллахха, нэдиэлэ анараа өттүгэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 417 киһилээх 137 звено оттуу сылдьара. Ити иһигэр 28 механизациялаах, 73 «полумех», сылгы көлөлөөх 6 уонна 30 илиинэн охсор звено баар эбит. Уопсайа 131 кыра-улахан тыраахтар туттуллар. Ити кэмҥэ 528 гаалаах ходуһа оттонон, 109 туонна от бэлэмнэммит этэ. «Абааһы мунньаҕын» кэнниттэн отчут, оттоммут от да кээмэйэ биллэ эбиллиэ дии саныыбыт.

Быйылгы былааны билсиэҕиҥ

Буоларын курдук, күн-дьыл төһө туран биэрэриттэн тутулуктанан, үлэлии үөрэммит дьон, хаалбыт күннэри баттаһа, сүөһү, сылгы кыстыгы туоруур аһын булар ухханыгар түһүнүөхтэрэ.

*Быйыл өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 434 тыһ. 334 туонна от, 13 тыһ. 443 туонна сенаж, 24 тыһ. 184 туонна сиилэс бэлэмнэниэхтээх. 

Итинтэн Дьокуускай куорат окко былаана 9 тыһ. 202 туонна этэ. Жатай уокуругун киэнэ – 350 туонна.

*Өрөспүүбүлүкэ 15 муниципальнай оройуонугар 200-чэ мобильнай биригээдэ тэриллиэхтээх. Кинилэр күүстэринэн 37 тыһ. т от ылыллыа диэн суоттаналлар.

От ыйын 10 күнүнээҕи туругунан улуустартан, куораттан киирбит иһитиннэриигэ олоҕурар буоллахха,  күн-дьыл туругуттан тутулуктанан, быйыл сайын, быһа холуйан, 400 тыһ. 5 туонна от оттонор чинчилээх. Бу – былаан 92 % тэҥ.

Ити курдук, киин куорат да былаана, кэнники сабаҕалааһынынан, 8 тыһ. 395 туонна буолуох курдук. (О.э. бэриллибит былаан 91 % тэҥнэһэр). Былырыын баччаҕа куорат 10 туонна оттоох олороро. Оттон Жатай, кэнники чахчынан, былаанын элбэтэн, 400 туоннаны оттуурга суоттанарын иһитиннэрбит эбит.

Үрүҥ илгэ

Кэнники чахчынан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25 тыһ. туонна үүт ыаммыт. Үчүгэйэ диэн, бу – ааспыт сыл туһааннаах кэмигэр тэҥнээтэххэ, 14 % үгүөрү. Бу туһунан ТХМ миниистирэ А. Александров брифиҥҥэ иһитиннэрэн турар. Быйыл үүт соҕотуопкатынан 21 улууска уонна Дьокуускай куоракка 48 тэрилтэ уонна биирдиилээн соҕотуопкаһыттар дьарыктаналлар. Нэһилиэнньэлээх пууннар үүт астыыр эбийиэктэрин чөлүгэр түһэриигэ ураты болҕомто ууруллар эбит.

Икки министиэристибэ күүстэрин холбоотохторуна...

Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар, бэл, 3-4-5 сыл туһааннаах идэлэргэ үөрэнэн исписэлиис буолан тахсыбыттар үлэлии барарга тиэтэйбэттэр, агрооскуолалар үөрэнээччилэрэ тустаах эйгэ идэтигэр туттарса да сатаабаттар. Дьиҥинэн, өрөспүүбүлүкэҕэ тыа хаһаайыстыбатын колледжа, федеральнай таһымнаах АГАТУ, ону таһынан 73 агрооскуола баар. Өйөбүл да ончу суох буолбатах. Тыа хаһаайыстыбатын үөрэҕи бүтэрэн үлэлии тиийбиккэ кыра да буоллар хамнаһыгар эбии төлөбүр көрүллэр. Үөрэххэ киириигэ, холобур, экэнэмиис идэтигэр куонкурус бөҕө буолар. Оттон тыаҕа экэнэмиис, буҕаалтыр тиийбэтэ кытта баар. Зоотехник, бэтэринээр, технолог, ыанньыксыт тиийбэтин туһунан этэ да барыллыбат. 

Дьэ, ол да буоллар, «муус хамсаан эрэр» чинчилээх» диэҕи баҕарыллар. От ыйын 6-7 күннэригэр Мэҥэ Хаҥалас Нуораҕана бөһүөлэгин «Илгэ» оҕо үлэ лааҕырыгар СӨ Тыа хаһаайыстыбатын уонна СӨ Үөрэх министиэристибэтин кыттыгас көһө сылдьар кэллиэгийэтэ буолан ааспыт. Сенатор Егор Борисов кытынна. Үөрэх управлениеларын үлэһиттэрэ, нэһилиэк баһылыктара, агрооскуолалар дириэктэрдэрэ, АПК үлэһиттэрэ, учуонайдар, эдэр бааһынайдар, блогердар уо.д.а. уопсайа 150-ча киһи сылдьыбыт.

Чугас эргин кэмҥэ бу икки министиэристибэ маннык ыкса бииргэлэспиттэрин истэ илигим. Хайалара да каадырынан хааччыйыы, хааччыллыы чааһыгар быһаччы сыһыаннаахтарын иһин, тус-туһунан «буруо таһаарынар» курдуктара. Мантан инньэ министиэристибэлэр күүстэрин холбоон, биир ситимнээхтик үлэлээтэхтэринэ, эрэгийиэн уонна федеральнай таһымҥа өйөбүлү ситистэхтэринэ, каадыр тиийбэт кыһалҕата быһаарыллан үөрдээрэй?

ТХМ уонна ҮөМ зонатааҕы тохтоло суох аграрнай үөрэхтээһин кииннэрин тиһигин тэрийэн, АПК тэрилтэлэрин, бааһынай хаһаайыстыбалары уонна ИП-лары кытта ыкса, бииргэ үлэлэһэллэрин, ол эбэтэр инвестор буолалларын ситиһэр былааннаахтар эбит. Судургутук холобурдаатахха, оскуола хапытаалынай өрөмүөнүн ыытарга, аграрнай кылаастары үлэлэтиигэ, профильнай биридимиэттэри үөрэтэр учууталга эбии төлөбүрү көрөргө, лааҕыр тэрийэргэ, оҕолор быраактыкаланалларыгар көмөлөһүөхтэрин сөп диэн баҕалаахтар.

Практиканнар хаһаайыстыбаҕа көмө-ньыма буолаллара, хаһаайыстыбалар үлэ лааҕырдарын тэрийиигэ үлэлэһэллэрэ туһалааҕа өйдөнөр. Үчүгэйэ, хаһаайыстыбалар АГАТУ устудьуоннара практика ааһалларын, үлэлииллэрин иһин төлүүр хамнастара 90% «возмещайданар» (төннөрүллэр) эбит. Онтулара урутаан төлөнөрө ордук этэ буолуо. Тута утары уунардаах хаһаайыстыба ахсааннааҕа буолуо ээ.

«Кадры в АПК» федеральнай бырайыах чэрчитинэн, 2030 сылга диэри 300-тэн тахса агро-кылааһы аһар былаан баарын эппиттэр. Итини таһынан АПК тэрилтэлэригэр үлэлэтэргэ туһаайан, анал үөрэтии бырагыраамалара торумнаммыттарын кэпсээтилэр.

Ону тэҥэ СВО кыттыылаахтара уонна, куораттан тыа сиригэр көһөргө былааннаммыттары гранынан өйүүр санаа баар эбит. РФ бырабыыталыстыбата СВО бэтэрээннэрэ уонна кыттыылаахтара АПК эйгэтигэр үлэлииргэ сананан, аграрнай бырайыак оҥорор түгэннэригэр өйүөҕүн биллэрэн турар. Быйыл 10 эрэгийиэҥҥэ, о.и. Саха сиригэр анал үбүлээһини ыытарга быһаарбыт этэ.  Бу эмиэ каадырынан хааччыллыыга биир туһалаах хайысха буолуон сөп.

4 сессиялаах кэллиэгийэ чэрчитинэн төгүрүк остуоллар тэриллибиттэр. Үлэлиир үөрүйэҕи оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн сыһыарар наадатын да тумнубатахтар. Билиҥҥитэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 40 үлэ-сынньалаҥ лааҕыра үлэлиир эбит. Ыччаты тыа сиригэр хайдах көҕүлүүр наадатын, онуоха төрөппүт оруолун, туохха болҕомто ууруллуохтааҕын уо.д.а. туһунан санаа атастаспыттар. Сорох этиилэри 2035 сылга диэри агротехнологическай үөрэх Кэнсиэпсийэтигэр киллэрэргэ кэпсэппиттэр. Кэллиэгийэ түмүгүнэн быһаарыы барыла бэлэмнэммит. Оттон, билэрбит курдук, тыа сирэ, тыа хаһаайыстыбатын салаата, хайа муҥун, былаан-соргу тылтан дьыалаҕа киирэри кэтэһэр. Күдээринэ күүгээн буолбатар ханнык.

Хаартыскалар: ТХМ официальнай телеграм-ханаалыттан