Киис тиҥилэҕэ – ыт тыҥыраҕа – хоту дойду дьэдьэнэ. Сөпкө туһаныы уонна хаһааныы

Нууччалыы аата “княженика”. Былыргы Русь сиригэр бу отону нэһилиэнньэ дьадаҥы өттө кинээстэригэр анаан хоту сирдэри кэрийэ сылдьан хомуйаллар эбит. Кинээс оҕолоро ордук бу минньигэс отону таптыылларыттан норуокка “княженика” диэн ааттаммыт. Кинини өссө “поленика”, “арктика малината” диэн ааттыыллар. 

Амтана ананас, персик уонна малина булкуспутун курдук дииллэр эбит.

Ыт тыҥыраҕа элбэх С битэмииннээх, антиоксиданнардаах уонна органическай кислоталардаах буолан иммунитеты бөҕөргөтөр. Тумууну, тымныйыыны таһаарар, сэниэ эбэр. 

Сүрүн туһата:

• авитаминозка көмөлөһөр, иммунитеты күүһүрдэр;
• ыалдьыбыт киһи кыраадыһын түһэрэр, сөтөлү сымнатар;
• сүрэх, тымыр үлэлэрин тупсарар, сылайбыты түргэнник аһардар, мэйии эргийэрин тохтотор;
• аппетиты тупсарар, ас буһарар уорганнарга үчүгэй дьайыылаах, куһаҕан микробтары өлөрөр.

Хоту дойду дьэдьэнин сэбирдэгин чэйгэ тутталлар. Отонун саахардаан эбэтэр бэйэтинэн тоңорон хаһааналлар.

Сэбирдэҕин туһата

Сэбирдэҕин сибиэһэйдии чэй оңостубаттар – амтана хабаххай. Сөрүүн, хараңа сиргэ хатаран эрэ баран чэй өрүөххэ сөп.

Чэй. 1-2 ч.нь. ыт тыҥыраҕын хаппыт сэбирдэҕин 1 ыст. оргуйбутунан уунан саба кутан, хаппахтаан 10-15 мүнүүтэ туруора түһүллэр, сиидэлээн баран иһиллэр. 5-7 эрэ мүнүүтэ туруордахха, чэй амтана арыый сымнаҕас буолар.

Сөтөлгө иһиллэр ностуой. 4 ост.  нь. хатарыллыбыт, ньыһыйыллыбыт сэбирдэҕи тиэрмэскэ кутан 2 ыст. оргуйбут уулуубут. 1 чаас туруорабыт. Ыстакаан аҥаардыытынан күҥҥэ түөртэ аһыах иннинэ иһиллиэхтээх.

Дыргыл сыттаах микс. Ыт тыҥыраҕын уонна кучу от эбэтэр моонньоҕон хаппыт сэбирдэхтэрин тэң-тэңңэ булкуйан купаж оҥоробут. Дьикти дыргыл сыттаах, амтаннаах чэй буолар.

Хатарыы

Сэбирдэҕин сай ортото, саамай ситэн турар кэмигэр, сарсыардааҥҥы сиик көтүүтэ хомуйуллар.

Хомуйар күҥҥүт ардаҕа суох, куйаас буолуохтаах. 

От күөх өҥнөөх, бээтинэтэ суох, ооҕуй оҕус силимэ суох эрэ сэбирдэх барсар. Сууйбаккыт – туһалаах доруоһата сууллан хаалар. 

Хатарыы бастакы түһүмэҕэ. Ыыһааһын. Сэбирдэхтэрбитин таҥас эбэтэр кумааҕы үрдүгэр 3-5 см халыҥнаах гына ууран 10-12 чаас хатарабыт. Сотору-сотору сахсатан биэрэ сылдьабыт. Сэбирдэх уга сымныар, тостубат буолуор диэри сытыарабыт. 

Ферментация. Ытыспытынан сэбирдэхтэр сүмэһиннэрэ ыгыллан тахсыар диэри эрийэбит, аалабыт. Бөдөҥ хайаҕастаах насадканан мясорубкаҕа эриттэриэххэ сөп – гранулированнай чэй буолар. 

Маннык бэлэмнэммит сэбирдэхтэри эмалированнай эбэтэр пластик иһиккэ 7-10 см халыҥнаах гына кутабыт. Инчэҕэй таҥаһынан сабан баран баттатабыт. 22-26 кыраадыс сылаас сиргэ 6-8 чаас туруохтаах. Сибэкки, фрукта сыта кэлиэхтээх.

Хатарыы иккис түһүмэҕэ. Ферментацияны ааспыт сэбирдэхтэри быһаҕынан кырбыыбыт, духуопка илииһигэр пергамент кумааҕыны тэлгээн 1 см халыҥнаах гына тэнитэбит. Духуопка аанын сэгэтэн 60-70 кыраадыска 1-1,5 чаас хатарабыт, сөп буола-буола булкуйан биэрэбит. Онтон таһааран салгыҥҥа сойутабыт. 

Отонун хайдах хаһаанабыт

Сиикэй барыанньа. Отонун сыыһын ыраастаан баран тэҥ-тэҥҥэ саахары кытта ньыһыйан, блендердээн кэбиһэбит. Буһарбаппыт, ол иһин битэмиинин сүтэрбэт. Стерилизацияламмыт бааҥкаларга кутан холодильникка эрэ харайабыт.

Түргэн тоҥоруу. Отоно илдьирийэ, сымныы илигинэ, хомуйаат да морозилкаҕа 2-3 чааска уган тоҥоробут. Онтон таһааран пакеттарга үллэрэн тоҥортуубут.

Барыанньа. 500 мл уу уонна 1 кг саахар. Сироп оҥоробут. Оргуйа турар сиропка 1 кг ыт тыҥыраҕын кутабыт, сонно тута билиитэни арааран, отоммутун 12 чаас хаппахтаан туруорабыт. Онтон 5 мүнүүтэ кыра уокка оргутабыт. Бааҥкаларга кутан хаһаанабыт. 

Киис тиҥилэҕиттэн саахара суох натуральнай сок. Соковыжималкаҕа ыгыахха эбэтэр маһынан илиинэн ньыһыйыахха сөп. Үс хос маарыланан сиидэлиибит, ыгабыт. 

Ыгыллыбыт сүмэһини кыра уокка 5 мүнүүтэ сылытан ылабыт – куһаҕан бактериялары өлөрөбүт. Сылаастыы бааҥкаларга кутан, суорҕаҥҥа суулаан сойутабыт. Боппуолдьаҕа, тымныы сиргэ уурабыт.

Тускутугар туһаныҥ!