«Киин куорат» кэлэр сылтан электроннай көрүҥҥэ көһөр

1921 сыл ахсынньы 28 күнүгэр Анемподист Софронов-Алампа 500 ахсаанынан бастакы официальнай «Манчаары» хаһыаты таһаарар. Бу хаһыат 1922 сыл атырдьах ыйыгар диэри үлэлиир. Санатар буоллахха, бу – судаарыстыбаннай, оччотооҕу баһылыыр партия – ССКП уорганын бэчээтэ этэ. Онон бу күн сахалыы тыллаах судаарыстыбаннай бэчээт күнүнэн билиниллэр. 1999 сылтан Дьокуускай куорат тэрийэн, үбүлээн таһаарар «Киин куорат» хаһыата эмиэ олор истэригэр киирэн кэлбитэ.

Ол эрээри сахалыы тыллаах хаһыат историята «Манчаарыттан» арыый эрдэ, сыччах 1907 сылтан силис тардар. Ол курдук, 1907 сыл от ыйын 1 күнүгэр «Саха дойдута» («Якутский край») хаһыат тахсыбыта. Бу – аныгы киһи сөҕүөн иһин, сахаҕа «бэчээт», «сахалыы шрифт» диэн өйдөбүллэр төрдүттэн суох кэмнэрэ этэ! Онон ааҕааччыларынан, биллэн турар, латыын алпаабытынан ааҕарга-суруйарга үөрэммит бастакы үөрэхтээхтэр итиэннэ сыылынайдар буолбуттара саарбаҕа суох. «Саха дойдута» официальнайа суох хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнэ – от ыйын 1 күнэ Саха национальнай бэчээтин күнүнэн билиниллибитэ кэрэхсэбиллээх.

1908 сыл тохсунньу 29 күнүгэр «Саха дойдута» («Якутский край») Дьокуускай куорат суутунан сабыллыбыта. Онон тэрийээччилэр «Саха олоҕо» («Якутская жизнь») диэн эмиэ сахалыы-нууччалыы хаһыаты бэлэмнээн таһаарбыттара. «Саха олоҕо» («Якутская жизнь») хаһыат 1909 сыл тохсунньу 12 күнүгэр диэри бэчээттэммитэ уонна кылгас кэмҥэ уопсайа 74 төгүл сахалыы тахсыбыта. 1912 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр В.В. Никифоров «Саха саҥата» диэн аны бастакы сахалыы сурунаалы таһаарар. Бу сурунаал 1913 сыл кулун тутар 1 күнүгэр диэри бэчээттэнэр.

Дьэ бу эрэ кэннэ – 1921 сыл ахсынньы 28 күнүгэр – «Манчаары» хаһыат күн сирин көрөр уонна кылгас кэм иһигэр 13 нүөмэри таһааран хаалар. Тоҕо кылгас кэм? Дойдуга сэбиэт, ол эбэтэр үлэһит норуот былааһын олохтооһун уодаһыннаах кэмигэр «хараҥа» норуот «хараҕын арыйарга» хаһыат күүһэ өйдөнөн, «төрдүс былааһынан» билиниллэн, Арассыыйа «Искра» хаһыатыгар ханыылаан, «Кыым» диэн бэчээт уорганын тэрийэр кыһалҕа тириир. Онон 1923 сыл сэтинньи 15 күнүгэр «Арассыыйа хомуньуустарын Саха сиринээҕи кэмитиэтин» «Кыым» хаһыатын бастакы нүөмэрэ тахсар уонна... эмиэ дойду тутула уларыйыар диэри, 70-ча сыл (!) былаас трибунатын быһыытынан ситиһиилээхтик үлэлиир.

Былаас 20-с үйэ 90-с сылларыгар тосту уларыйар. Ону кытта сырдатар уорганын уларытар кыһалҕа эмиэ тириир. Ол курдук, 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтин уонна Миниистирдэрин Сэбиэтин «Саха сирэ» уонна «Советы Якутии» диэн хаһыаттара тэриллэллэр. Чуолаан «Кыымы» салҕаабыт «Саха сирэ» хаһыат бастакы нүөмэрэ 1991 сыл тохсунньу 5 күнүгэр тахсар.

Ол эрээри өрөспүүбүлүкэ оччотооҕу Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев 1993 сыл алтынньы 13 күнүнээҕи ыйааҕынан «Саха сирэ» хаһыат тахсыбыт даататын 1921 сыл ахсынньы 28 күнүнэн – «Манчаары» хаһыат бастакы нүөмэринэн ыйарга быһаарыллыбыта. «Манчаарыны» салҕаабыт «Кыым» бойобуой знамята, докумуоннара, наҕараадалара, архыыба «Саха сирэ» хаһыат эрэдээксийэтигэр хараллан тураллар.

«Манчаары» хаһыат 7 №-гэр А.И. Софронов-Алампа:

«...биһиги төһө даҕаны бэйэбитин таптаабыппыт иһин, төһө даҕаны сахабыт диэбиппит иһин, төһө даҕаны баспытын билинэн олорбуппут иһин, атын омук, чугастааҕы нуучча да омук сырдык үөрэҕин төрөөбүт тылбытынан ылан билэ, өйдүү иликпитинэ... биһигини хайа да омук бэйэтигэр тэҥниирэ суох, аччатарын курдук аччата, баһылыктыырын курдук баһылыктыы туруо. Бэйэбит буоллахпытына, сир-халлаан икки ардыгар диэбиккэ дылы, нуучча да үөрэҕин бары билбэт, бэйэбит да олохпутун билбэт икки саары икки ардынан омук буолуохпут».

* * *

Күндү ааҕааччыларбыт!

«Киин куорат» кумааҕынан тахсар хаһыат Дьокуускай куорат дьаһалтатын быһаарыытынан 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн электроннай көрүҥҥэ көһөр.

1999 сыллаахха «Киин куорат» хаһыаты оччотооҕу мэр Илья Филиппович Михальчук өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ олорор куоратыгар олохтоох омук тылынан тахсар хаһыат наада диэн төрүттээбитэ. Онтон ыла үйэ чиэппэрэ ааста. Бу баай уопуппут, билиибит куорат Олохтоох дьаһалтатынан анаммыт саҥа дириэктэр Антон Жондоров көрүүтүгэр сөп түбэһиэхтээх. Араас кэмнэргэ үлэлээбит уһулуччулаах эрэдээктэрдэр Андрей Аргунов, Борис Павлов, Иван Ушницкай үтүө үгэстэрин салҕаан, ааҕааччыларбыт өйөбүллэринэн аныгы информация, оҥоһуу өй, технология, интэриниэт үйэтигэр миэстэбитин булуохпут диэн эрэнэбит.

Онон, биһигини сүтэримэҥ! Улуу Туймаада хочотугар сахабыт тыла, сахалыы тыын салгыы сайда, тэнийэ турарын туһугар, Алампа эппитинии, «сир-халлаан икки ардыгар... икки саары икки ардынан омук...» буолбат туһугар, «Киин куорат» сайтыгар уонна социальнай ситимнэригэр биһигинниин бииргэ буол!

“Вконтакте” биһигини бул: https://vk.com/kiinkuorat

Сайтпыт: kiinkuorat.ru

Тапталлаах куораппыт сойбот сонуннарын, кэрэхсэбиллээх кэпсээннэрин көтүппэккэ аах!