Киэҥ хабааннаах сүрэхтэнии былааннаммыта – хайҕаллаах уонна үөрүүлээх сонун

Тэрээһин биир уратыта – Москубаны кытта быһа биидьийэ сибээс баар буолуоҕа.  Быһа холбонуу Национальнай бибилэтиэкэ Историческай саалатын уонна РФ Бэрэсидьиэнин иһинээҕи СӨ Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтин мунньахтыыр саалатын кытта буолуоҕа. Арассыыйатааҕы билим академиятын, билим уопсастыбаннаһын, судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уонна ону тэҥэ уопсастыба бэрэстэбиитэллэрэ кыттыахтара. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев, сенатор Егор Борисов модератордыахтара.

Хомуурунньукка Г. П. Башарин Саха сирин устуоруйатыгар, култууратыгар, экэниэмикэтигэр уонна уопсастыбаннас өйүгэр-  санаатыгар сыһыаннаах сүрүн фундаментальнай үлэлэрэ киирбиттэр. Кинигэлэрин үгүс өттө уһун кэм устата библиографическай сэдэх көстүү буолан сылдьыбыттара. Ыалдьыттарга анаан учуонай архыыпка баар докумуоннарын, илиинэн суруллубут үлэлэрин уонна хаартыскаларын быыстапката тэриллиэҕэ.

Кинигэ сүрэхтэниитэ, олохтоох бириэмэнэн, 16:00 ч саҕаланар. Оттон москубаларга сарсыарда 10 ч сөп түбэһэр.

 Егор Борисов.рф саайка угуллубут сэдэх хаартысканы көрөҕүт. Манна эдэркээн Георгий Башарин аллараа эрээккэ уҥа диэки, аҕата Прокопий Николаевич (ортоку олорор) аттыгар быар куустан олорор.  Кэргэнэ  К.И. Платонова (аллараа эрээккэ) уонна балыстара, бырааттара бааллар. 

Тэттик ыспыраапка

Чурапчы улууһун Сылаҥыттан төрүттээх, биллиилээх Сэбиэскэй учуонай, саха норуотуттан история билимин аан бастакы доктора, бэрэпиэссэр, уопсастыбаннай деятель  Георгий Прокопьевич Башарин   (21.03.1912 — 18.04.1992) сырдык аатын, саха историятын, култууратын, наука эйгэтин үөрэтиигэ уонна үс реалист суруйааччыларбыт үрдүктүк сыаналаналларыгар, өлбөт-сүппэт ааттаналларыгар киллэрбит сүдү суолтатын саха норуота умнубат, ытыктыы, сүгүрүйэ ааттыыр.

Кини 17 сааһын туолан баран, “Ликбезкэ” үөрэнэн,  ааҕа-суруйа үөрэнэн, бастаан биэс кылаас үөрэхтэммит. Билиигэ-көрүүгэ тардыһыыта күүстээх уолан, салгыы Москубатааҕы К. Либкнехт аатынан судаарыстыбаннай педагогическай институкка туттарсан киирэр. Үрдүк үөрэҕи 1938 сыллаахха  ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр. Тапталлаах Сахатын сиригэр эргиллэн, пединститукка преподвателинэн үлэлиир. Кандидатскай минимум эксээмэннэрин экстрнынан туттарар, ону кытта тэҥинэн саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээбит А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов уонна Н.Д. Неустроев туһунан монографиятын суруйан саҕалыыр.

Ити тиэмэтин кини 1943 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр кандидатскай диссертация оҥорон, чиэстээхтик көмүскүүр. Классик суруйааччыларбытын 1944 сыллаахха таһаарбыт “Үс саха реалист-сырдатааччыйата” үлэтинэн А.Е. Кулаковскайы - Өксөкүлээх Өлөксөйү, Анемподист Софронов –Алампаны, Николай Неустроевы умнуллубат уһун үйэлээбитэ, кинилэр оруолларын үрдэппитэ.

1950 сыллаахха ССРС Наукалар Академиятын Историяҕа институтугар «История аграрных отношений в Якутии» диэн тиэмэҕэ докторскай суруйан, чаҕылхайдык көмүскээн, сахалартан бастакынан история билимин доктора буолар!

Ону таһынан «Үс саха реалист-просветителэ» кинигэтинэн Г.П. Башарин 1944 сыллаахха Алексей Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Софронов — Алампа уонна Николай Неустроев олохторун уонна айар үлэлэрин чинчийэн, кинилэри саха лирэтиирэтин уонна сырдатыытын төрүттээччилэринэн сыаналаабыт сүдү оруоллаах.

Ону баара, официальнай Сэбиэскэй былаас (баартыйа) ол кэмҥэ кинилэри «баайдар, тойон интэриэһин көмүскээччилэр, националистар» (реакционнай буржуазнай көрүүлээхтэр) курдук көрөрө. Оттон Георгий Башарин кинилэр үлэлэрин демократтыы уонна сырдатар (просветительскай) ис хоһоонноохтор диэн дакаастаабыта. Ол – былаас баһылыыр идеологиятыгар утары барыы быһыытынан сыаналаммыта.

Инньэ гынан,  хаарыан учуонайбытын 1952 сыллаахха олоҕо суох «буржуазнай национализмҥа» буруйдаан, улахан алҕаһы оҥорбуттара. 1951 сыл ахсынньы 10 күнүгэр ССРС сүрүн хаһыатыгар –– «Правдаҕа» «За правильное освещение истории якутской литературы» диэн ыстатыйа тахсыбыта. Онно Башарин үс реалист суруйааччы туһунан кинигэтин сытыытык кириитикэлээн, саха лирэтиирэтин устуоруйатын буржуазнай өттүттэн тиэрэ көрдөрдө диэн буруйдаабыттара. 1952 сыл олунньу 6 күнүгэр тиийэн,  Саха сиринээҕи обком ВКП(б) анал уураах таһааран, Г. Башарин үлэтин «марксизма суох, антинаучнай уонна буржуазнай-националистическай» курдук сыаналаабыта.

Кинигэтин хомуйа тутан ылан уоттаабыттара, суох оҥорбуттара. Бэйэтин баартыйаттан устубуттара, ону ааһан, бэл, докторскай истиэпэнин (диссертациятын) уонна бэрэпиэссэр аатын былдьаан, үлэтиттэн, баартыйаттан уураппыттара. Кинини ол кэмҥэ «үрүҥнэри уонна буржуазнай националистары сөргүтэ сатыыр» диэн күтүрээбиттэрэ.

Хата, мантан суут уурааҕа тахсыан иннинэ барбыт, Москубаҕа саһа сылдьыбыт буолан, күлүүс хаайыытыгар угуллубатах чинчилээх. Ол эрээри ыарахан репрессияҕа, сойуолааһыҥҥа түбэспитэ.

Кырдьык хаһан баҕарар кыайыахтаах!

Ити курдук кини аатын-суолун сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. Хомойуох иһин, урут да, аны да кырдьыгы этэр, ону туруулаһар киһи тоҕо эрэ туоратыллар, көйгөтүллэр түгэнэ баар буолар. Ол эрээри хайдаҕын да иһин, арыы үрдүгэр уу дагдайбат. Ол кэриэтэ баар кырдьык төһө эрэ кэминэн син биир өрө-мөҥөн тахсар айылгылаах. 1962 сыллаахха Георгий Башарин адьас олоҕо суох буруйдаммыта биллэн, дакаастанан, ыраас аата киниэхэ эргиллибитэ.

ССКП Саха сиринээҕи обкомун III пленума Г.Башарин “буржуйдуу национализмҥа” олоҕо суох буруйдаммытын туһунан быһаарыы ылыммыта. Кини аата-суола, билимҥэ ситиһиилэрэ, бэрэпиэссэр аата барыта  чөлүгэр түһэриллибитэ.

Георгий Прокопьевич төһө да итинник хара балыырга баттана сырыттар, самнан-уостан хаалбакка, баар кырдьык иһин хорсуннук туруулаһан, элбэҕи айан-тутан, чинчийэн, саха норуотугар, норуот историятыгар бэлиэ кылааты киллэрбит бастыҥ учуонайбыт буолар.

Холобур, Саха сирин историктарыгар билим  оскуолатын олохтообута, Саха судаарыстыбаннай  университетыгар кафедраны салайбыта, 500-тэн тахса научнай үлэни, ол иһигэр 18-19 монографияны суруйбута. Кини таһаарыылаах үлэтэ-хамнаһа үрдүктүк сыаналанан,  РСФСР уонна САССР наукаларын үтүөлээх деятелэ, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Знамята» уордьаннар хаһаайыннара буолбута.

Олорон ааспыт олоҕор араас суолу, моһолу да көрүстэр, билим эйгэтигэр сүдү кылааты киллэрбит ытык киһибит Георгий Башарин научнай үлэтэ хомуурунньук буолан тахсыбыта, киэҥ хабааннаах сүрэхтэнии былааннаммыта – хайҕаллаах уонна үөрүүлээх сонун.