Киҥкиниир киэҥ куйаар илдьиттэрин истэргэ уонунан сылларга үөрэниэххэ наада...

Ким эрэ бу дьолу атыҥҥа аралдьыйан, сыыһа туттан, кэми-кэрдиини мүлчү тутуон сөп, ким эрэ бу туһугар оргууй-наллаан, ким эрэ кимиилээхтик эдэр эрдэхтэн хамсанан, астыныы-дуоһуйуу иэйиитин ылыан сөп. Хас биирдии киһи бэйэтин дьылҕатын бэйэтин илиитин иһигэр илдьэ сылдьар, ол эрээри кини бу орто дойдуга соҕотох буолбатах буоллаҕа... Кини олоҕо дойду олоҕун тутулуттан, тас дьайыылартан, дойдуга баар балаһыанньа күһэйиилэриттэн быһаччы тутулуктаах. Ол чуолкай. Дьэ манна саха омуга былыр былыргыттан, урут уруккуттан сэрэхтээх, ис биэтэһэ биллибэт угаайыга киирэн биэрбэккэ эрэ сонун, туһалаах буолуо диир уратылары хамаҕатык ылынар дьоҕурдааҕа кырата суох оруолу оонньуур. Ол да иһин буолуо кэм хардыытыгар, олох долгунугар сөп түбэһэн бытаарыы баарын да иһин син биир сыыйа-баайа сайдар суолу бигээн, чуҥнаан, таба тайанан, төлө биэрэр түгэннэрдээх. Ити төлө биэрии диэн тас өттүттэн көрдөххө эрэ буоларын уонна оннук сулустаах чааска диэри төһөлөөх тиритиилээҕи-хорутуулааҕы, мөҥүрүөн мөккүөрдээҕи, саарбахтааһыны кыайан тиийэрин ол киһи бэйэтэ уонна чугас дьоно эрэ билэллэр...

Бу курдук киирии тыллаан туран быйыл кыһын – сэтинньи бүтүүтэ Дьокуускай куоракка буолан ааспыт бэлиэ тэрээһини сэһэргээн ааһыам.  Бэлиэ тэрээһиним ааттыын бэлиэ – «Түмэлгэ бэлиэ бэлэхтэр» диэн Дьокуускайдааҕы ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба кэллиэһин үбүлүөйүгэр анаммыт «Күннэр-дьыллар уонна ааттар-суоллар» диэн быыстапка түмүктүүр түһүмэҕэ буолан ааста. Үбүлүөй үбүлүөй курдук араас таһымнаах, араас хайысхалаах, дойду олоҕун устуоруйатын хардыыларын, айылҕа дьикти кэрэ туруктарын, кэм-кэрдии уһулуччулаах дьоннорун мөссүөннэрэ уонна да атыны арыйар, сэһэргиир хартыыналар бааллар.

Холобур, биһиги көлүөнэ оҕо сааспыт туоһута буолбут Ефим Шапошников хартыыналара хайдах эрэ сылаас, сырдык сыдьаайдаахтар, онно сарсыҥҥы күҥҥэ эрэл, уйгу-быйаҥ, эйэлээх олох, эйэҕэс эйгэ, оҕоҕо ураты уйан сыһыан тыына баар. Онно дьоллоох олох, онно, бэл диэтэр, сөтүөлүүр уу ханна да суоҕун курдук ураты дьэҥкир, ыраас. Инньэ гынан бу үлэлэр тастарыгар туран туруктуун тупсаҕын, хайа уонна ол кэмҥэ туох да буккуур-тэккиир, саарбах санаа суоҕа, барыта дьэҥкэтэ эмиэ көстөр.

«Бэлэх-туһах туттаран ыытта» эбэтэр «өттүк харалаата, илии тутуурдаата» диэн өйдөбүл саха киһитин уталыйбат үтүө үгэһэ, мааны майгытын туоһута. Тэрээһиммит бэлиэ бэлэххэ анаммытын төрүөтэ Хатас нэһилиэгин олохтооҕо, СӨ ускуустубаларын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, айанньыт, булчут, сонордьут, чинчийээччи, худуоһунньук, эрэллээх кэргэн, абыраллаах аҕа Федот Гаврильевич Макаров түмэлгэ бэлэх ууммут хартыыналара буолар. Мин бу суруйуум сүрүннээн ол хартыылартан биирдэстэрин туһунан.

Болдьоммут кэмҥэ, анаммыт чааска сыыйа-баайа биир биир интэриэстээх, кэрэхсиир-сэргиир дьон кэлитэлээн бардылар. Кинилэр ортолоругар бэлэх хартыына сүрүн дьоруойа – И.Н. Кульбертинов хаан-уруу аймахтара, биир дойдулаахтара, түмэл үлэһиттэрэ, худуоһунньуктар,  ырытар-анаарар идэлээхтэр, Федот Гаврильевич чугас дьоно, бииргэ үөрэммиттэрэ уо.д.а. бааллар. Тэрээһини түмэл методиһа, үгүс быыстапкалары тэрийбит, оҥорбут, сүүрбүт-көппүт, үлэлэспит Варвара Ильинична Заровняева саҕалаата. Оруобуна сыл анараа, 2024 с. алтынньытыгар, буолбут Федот Гаврильевич дьон интэриэһин, хайҕалын ылбыт тус быыстапкатын ахтан ааста. Ол быыстапка куорат култуурунай олоҕор киһи өйүгэр-санаатыгар хаалардыы баай, дириҥ, киэҥ ис хоһоонноох, этэргэ дылы, ааты дорҕоонноохтук ааттатардыы дьоһун этэ. Көрөөччүлэр көрдөһүүлэринэн турар кэмэ уһаабытынан, нэһилиэнньэ араас араҥата – чинчийээччи, анаарааччы, ырытааччы, үөрэнэ сылдьааччы, сорохтор соһуччу да кэлээччилэр ол үлэлэргэ «бу миэнэ» диэбит хайысхаларын булбуттара. Бу иннигэр кини хаһан даҕаны быыстапкалаабатаҕа диир, биллэн турар, сыыһа; ол гынан баран маннык барыта түмүллэн-хомуллан, сыал-сорук туруоруллан хорутуулаахтык хомуллан турбута бу этэ. Инньэ гынан, бэл диэтэр, биир эйгэҕэ сылдьааччылара кытта соһуйбуттара баар суол.

Кульбертиновка анаммыт хартыынатын быйыл олох атын харахпынан көрдүм. Былырыын быыстапка уопсай долгунугар олорсон көрбүт буоллахпына, быйыл олох туспа тутан көрөрбөр атын санаалар, иэйиилэр киирдилэр. Үчүгэй үлэ ити курдук амтана минньийэн, ис хоһооно дириҥээн, санаа-оноо атын кырааскаларынан ситэриллэр буолар эбит. Ааспыкка Федот Гаврильевич тус бэйэтэ экскурсоводтаабытыгар баттаһа кэлэн ити хартыынаҕа элбэх быһаарыыны истибитим. Бастатан туран, саамай табыллыбыта уонна сонуна – хартыына иккис былаанын фона буолар. Олох бэттэх Кульбертинов турар эбит буоллаҕына кини кэннинээҕи фоҥҥа арай, омос көрдөххө, балык хатырыга кэккэлэччи тэлгэммит. Дьиҥэ, хартыынабыт ис хоһооно ити «хатырыктарга» эбит. Ньиэмэс аармыйата хас биирдии саллаатыгар жетоннаах буолан Иван Николаевич снайпер быһыытынан «булда» фону толору буолуор диэри элбэх эбит... Сэриигэ уһулуччу быһыыны-майгыны оҥорбут киһини хартыына суруйан үйэтитиигэ баһыйар үгүс өттө, эбэтэр түөс толору мэтээллээх мөссүөннэрэ, эбэтэр сэрии хонуутугар сылдьаллара буолар. Онтон «Снайпер Кульберты» көрдөххө, булчут таҥаһын кэппит саалаах киһи бэргэһэтин устан турар. Уҥа илиитигэр булдун саатын олох ыһыктыбаттыы сутуругар ыга туппут. Булчут таҥаһа саха дьахтарын сатабыллаах илиитинэн таба, таарбаҕан уо.д.а. кыыллар  тириилэриттэн  тыаҕа-тайҕаҕа сылдьарга табыгастаах гына тигиллибит. Манан саха норуотун олоҕун билиһиннэрии, көрдөрүү буолбут. Сирэйин-хараҕын өйдөөн көрөр буоллахха, эйэлээх олоххо үгэс быһыытынан баар дьарыкпыт – иис-күүс, булт эйгэтин, эйэлээх олох бэрт холку киһитин көрөбүт. Онтон тутан турар саата уонна кэннигэр баар шевроннара «мин эйэлээх олох киһитэбин, ол эрэн эһиги мин саамай күндүбүн – төрөөбүт дойдубун тыытар буоллаххытына, булчут буойун саллаакка кубулуйар уонна тыын тыыҥҥа, хаан хааҥҥа диэҥҥэ киирсэбин» диэн уталыйбат быһаарыныылаахтык уонна мөккүһүннэрбэттии туттан турар. Онтон бэргэһэтин устубута кини хаан хааҥҥа, тыын тыыҥҥа диэн киирсэн суох гыммыт ньиэмэс саллааттарыгар убаастабылын бэлиэтэ диэн санаатым. Онтон өйдөөн-дьүүллээн көрдөххө, эйэлээх олох булчутун атаҕын диэки ньиэмэстии «Осторожно, Кульберт!» диэн сурук баар. Дьэ, санаан көрүҥ, бүтүн аан дойдуну саралыы сатыы хаампыт улуубун дэнэр омук «Сэрэниҥ, Кульберт!» диэн салларын билиммит суруга биһиги Сахабыт сирин саарын уола Кульбертинов Иван Николаевич буолар.

Тэрээһиҥҥэ кэлбит дьон, эппитим курдук, нэһилиэнньэ араас араҥатыттан бааллара санаа атастаһыыга астык буолла. Федот Гаврильевич биир кэмҥэ үөрэммит, уһуйуллубут көлүөнэтин дьонноро, билиҥҥи кэм худуоһунньуктара, музей үлэһиттэрэ искусство, култуура өттүттэн ырыттылар, эттилэр.  Иван Николаевич төрөппүт уола кэргэнин уонна кыыһын кытта бааллара олус долгутуулаах уонна дириҥ ис хоһоонноох. Аҕам баарын тухары хаһан даҕаны сэрии туһунан кэпсиири, ахтары олох сөбүлээбэт этэ диэн сэһэргээтэ. Эгэ кэлэн миигиттэн саллаллар этэ, бүтүн фронт үрдүнэн биллэр этим диэ дуо... Оннук курдук сэмэй, дьиппиэн, дьиҥнээх айылҕа киһитэ буолан сэриигэ сылдьан хамсаабыт уйулҕатын, ыһыллыбыт санаатын эйэлээх олоххо олорор, эйэлээх олоҕу бигэргэтэр, уһатар туһугар үлэ-хамнас үөһүгэр түһэн, булт-алт абылаҥар хаттаан ыллаттаран сылдьыбыт. Ол кэннэ аймах-билэ дьонуттан тыл эппит киһи оҕо сылдьан өйүгэр хатанан хаалбыт түгэнин кэпсээтэ. Сааскы, ис-иһиттэн сырдык Кыайыы күнүгэр Иван Николаевичтаахха бырааһынньыктыы тардыллыбыт бэрэскилээх, минньигэс астаах остуолга олорон сэриигэ тугу гыммыккыный диэн ыйытыытыгар хайдах эрэ ис-иһиттэн чуумпутук, иһиллэр-иһиллибэт гынан баран өйбөр хатанардыы, утары этиннэрбэттии чиҥник: «Тукаам, сэриигэ киһи киһиэхэ кэпсиирэ туох даҕаны суох... Хата, эн тахсан оонньоо, сүүр-көт», – диэн баран сыллаан ылбыта. Онтон ыла мин биирдэ даҕаны, кимтэн даҕаны ол туһунан ыаһыйаласпаттаҕым», – диэтэ. Дьэ маннык түгэни этэн эрдэхтэрэ – сүрэх, дууһа саҥата суох кыланыыта диэн.

Түмүккэ Федот Гаврильевич бу хартыына айыллыбыт устуоруйатын түһүмэхтэрин билиһиннэрдэ. Онно иһиттэххэ, бу үлэ биирдэ саҕаланна уонна бүттэ диэн буолбатах эбит. Тоҕо, хайдах, хаһан, ханна диэн ыйытыыларга эппиэттэһэн туран үлэлэммит үлэ туһугар элбэхтэ айаннаабыт, сири-дойдуну көрбүт, аахпыт, чинчийбит, дьону-сэргэни кытта көрсүбүт, уобараһы арыйарга туох наадатын толкуйдаабыт, булбут. Дьэ ити түһүмэхтэр түмүктэригэр маннык ураты, уйан, дириҥ ис хоһоонноох хартыына тахсыбыт. Манна Федот Гаврильевич хайа да үлэни үлэлиирбэр сахалыы толкуйдааҕым, айылҕаттан чугаһым көмө буолар, атыннык эттэххэ – киҥкиниир киэҥ куйаар илдьиттэрин истэргэ уонунан сылларга үөрэниэххэ наада диэбитин сүүс бырыһыан өйдүүбүн уонна өйүүбүн.

Инньэ гынан Улуу Кыайыы 80 сылыгар дьиҥ уот сэрии кутаатыгар сылдьыбыт боростуой саха киһитэ, булчут, сонордьут  Иван Николаевич  Кульбертинов уобараһын  эйэлээх халлаан анныгар улааппыт, сиппит-хоппут маастар Федот Гаврильевич Макаров сонордоһон, бултаһан, өйүн-санаатын нөҥүө ыытан үйэтиппит үлэтэ СӨ ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлигэр бэлэхтэммитэ эмиэ туһугар бэйэтэ ураты устуоруйалаах, өйгө хаалар түгэннээх.

Айар аартык суоллара аны даҕаны бу курдук умсугутуулааҕы арыйыахтара, аһыахтара диэн эрэнэбин.