Киһи олоҕо тугунан сыаналанарый?...

Үөһээ Бүлүүтээҕи И.Н. Барахов аатынан орто оскуолаҕа үлэлии сырыттахпына литература бырагырааматыгар уларыйыылар киирэннэр, М. Булгаков,  В. Распутин, В. Быков, Ч. Айтматов уо.д.а. сэбиэскэй суруйааччылар айымньыларын үөрэтэрбит ирдэнэр буолбута. Оччолорго интэриниэт, ютуб, бассаап суох. Онон суруйааччылар тустарынан сурунааллартан, хаһыаттартан, библиотекаттан матырыйаал көрдөөһүнэ буолар этэ.  Кыһыҥҥы уһун өрөбүлгэ Дьокуускайга кэлэ сылдьан будулҕан туман быыһынан матырыйаал хомуйаары библиотекалары кэрийбиппин өйдүүбүн. Ксерокопия диэн наадалаах тэрил кэлэ илик, онон барытын илиинэн устаҕын. Арай Чингиз Айтматов биографиятын уста олорон көрбүтүм, улуу киһини кытта биир күн, ахсынньы 12 күнүгэр, күн сирин көрбүт эбиппин... Соһуйдум, үөрдүм, астынным. Ол мээнэҕэ буолбатах эбит, барыта үөһээттэн суруллан, ыйыллан турар дииллэрэ кырдьык быһыылаах. Баҕар, ол иһин суруйааччы буолбутум буолуо...

Чингиз Айтматов айымньыларынан уһуллубут «Первый учитель», «Джамиля» киинэлэри бары да көрдөхпүт. Киин тэлэбиидэнньэ биэриилэригэр Айтматовы хаста да бу баардыы көрөн, кэлин «Плаха» диэн айымньытын ааҕан, ама биһиги ыччаттарбытын эмиэ бу маннык дьылҕа күүтэрэ буолуо дуо диэн улаханнык аймана санаабытым. Төһө кыалларынан үөрэнээччилэрбин сэрэтэ-үөрэтэ сатаабытым.

                                                                              * * *
Олох устар... сарсыҥҥы күн аанын ыйыппакка да аһар аналлаах буоллаҕа.
Оҕолорбут улаатан, үөрэхтэнэн, ыал буолан, этэргэ дылы, туспа оһох оттоллор, удьуору салҕыыллар. Улахан кыыс Айбек диэн кыргыз уолунуун ыал буолан олорбуттара номнуо үйэ чиэппэрэ буолла, түөрт сиэни бэлэхтээтилэр. Онон кыргызтары кытта аймах-уруу буолан билигин иккис сылбын халлаан диэки харбаспыт АлаТоо диэн хайалардаах, дьикти кэрэ айылҕалаах дойдуга, Кыргызстаҥҥа Бишкек куоракка устудьуон сиэммэр доҕор буолан кыстыы олоробун. Манна дьоно-сэргэтэ аламаҕайа, ыччаттар аҕам саастаах киһиэхэ ытыктабыллаах сыһыаннара, болҕомтолоро ураты. Аны дьүһүммүт кытта майгыннаһара, тылбыт, абыычайбыт ситимниир, чугаһатар эбит. Мэктиэтигэр,  бэйэм дойдубар сылдьар курдукпун.

Кыргыз норуота Чингиз Айтматов аатынан, чахчы, дьэ, киэн туттар: дойдутугар биир саамай үрдүк хайа чыпчаалыгар (4650 м) кини аатын иҥэрбиттэр, суруйааччы аатынан болуоссат, сквердэр, оскуолалар, лицейдэр үлэлииллэр. Суруйааччыга аналлаах түмэл, драма тыйаатыра уонна Москва уонна Санкт-Петербург куораттарга сквердэр бааллар, Минскэйгэ, Анкараҕа киниэхэ бюст туруорбуттар, анал мааркалар бэчээттэммиттэр, манньыаттар кутуллубуттар. Ону таһынан Иссык-Кульга ыытыллар аан дойдутааҕы култуура, искусство, литература, наука хайысхатынан үлэлиир форум Ч. Айтматов аатын сүгэр. Бу форуму аан бастаан 1986 с. Чингиз Торекулович тэрийбит уонна бастакы Бэрэсидьиэнэ эбит. Быйыл бу Форум тэриллибитэ 40 сылын бэлиэтээри сылдьаллар. Онтон биһиги, сахалар, Саха сиригэр хостоммут биир улахан алмааска Чингиз Айтматов аатын иҥэрбиттэринэн киэн туттабыт.

Чингиз Торекулович 2028 сылга 100 сааһын туолуохтааҕын туһунан бары да билэр уонна күүтэр буолуохтаахпыт. Былырыын күһүн балаҕан ыйыгар Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай историческай музейыгар М.К. Аммосов олоҕун, үлэтин кэпсиир, көрдөрөр мультимедийнай экспозиция аһыллыбыта. Саха сириттэн А.Н. Жирков, Ил Түмэн бастакы вице-спикерэ, кыттыыны ылбыта. Бу көрсүһүүгэ Кыргызстан салайааччылара уонна Розетта Торекуловна Айтматова бааллара. Билэрбит курдук, биһиги М.К. Аммосовпыт 1937 с. Киргизия Коммунистическай партиятын бастакы сэкирэтээрэ этэ.

Торекул Айтматовы репрессия кэмигэр Максим Аммосов хорсуннук көмүскэһэ сатаабытын кыыһа истиҥник ахтан ааста. Хомойуох иһин, иккиэн олоҕо суох буруйдааһыҥҥа түбэһэн 1938 с. хаайыллыбыттара уонна ытыллыбыттара.

Розетта Торекуловна убайыгар тас көрүҥүнэн олус майгынныырын мустубут дьон бары да бэлиэтии көрбүппүт. Кини 1937 кулун тутар 8 күнүгэр күн сирин көрбүтэ, билигин биллэр уопсастыбанньык, физико-математическай билим хандьыдаата, Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин  үтүөлээх үлэһитэ. Розетта Торекуловна төһө да 88 саастаах буоллар, саас сааһынан муударайдык тыл эппитэ. Кини тыл этиитин биһиги, сахалар, олус долгуйа ылыммыппыт. Кини М.К. Аммосов уонна аҕатын туһунан кылгас истиҥ ахтыы оҥорон баран саха норуотун ытыктыырын уонна чуолаан А.Н. Жирковка улахан махталын тиэрдибитэ. Көрсүһүү кэнниттэн М.К. Аммосовка анаммыт стендэлэри көрбүппүппүт, Розетта Торекуловналыын билсибиппит, хаартыскаҕа түспүппүт. Ыалдьыттары эҕэрдэлээһиҥҥэ мин репрессия туһунан, биллэн туран, ис хоһоонун нууччалыы быһааран баран, буруолуу сылдьар сахалыы хоһооммун аахпытым.  Кыргызтарга эмиэ «ү», «ө», «ҥ» дорҕооннор баар буоланнар, майгыннаһар тыллара элбэх этэ. Ол да иһин буолуо, санаабар, олус болҕойон истибиттэрэ.
Номнуо ол түгэн кэнниттэн сыл аҥаара ааһан эрэр.
                                                                     * * *

Бу соторутааҕыта «Киин куорат» хаһыат саайтыгар  Галина Спиридонова «Улуу дьон аата харчынан кээмэйдэнэр дуо?» диэн ыстатыйатын билсистим. Чахчы да, ааҕааччыны толкуйдатар ыстатыйа. Саха норуотун биллэр дьоно Андрей Борисов, Николай Лугинов бу үөһээ ыйыллыбыт проблемаҕа бэйэлэрин санааларын эппиттэрэ бэрт интэриэһинэй.

Кыргызстан интэриниэтигэр эмиэ Розетта Торекуловна убайын үбүлүөйүгэр көрүллүөхтээх үбү-харчыны тыа сирин эргэрбит оскуолаларын, библиотекаларын материальнай-тэхиньиичэскэй баазаларын саҥардыыга-бөҕөргөтүүгэ, дьон-сэргэ олоҕун уйгутун тупсарыыга ыытыахха диэн  Кыргызстан бырабыыталыстыбатыгар этии киллэрбитин туһунан суруйбуттар. Биллэн туран, бу этиигэ дьон-сэргэ сыһыана араас. Онтон мин тус санаам маннык:

Кыргызстаҥҥа 2028 сылы  Ч. Айтматов сылынан биллэрбиттэрэ. Кини  айымньыларын толору хомуурунньуга тахсара былааннанар эбит. Ону таһынан суруйааччы аатын үйэтитэр тэрээһиннэр, быыстапкалар...
Кини аатын аан дойду билэр, ытыктыыр: ол курдук айымньылара 170-176 омук тылынан тылбаастаммыттара, 128 дойдуга кинигэлэрэ бэчээттэммиттэрэ, киэҥ сэҥээриини ылбыттара. Кинигэтин уопсай тираһа 100 мөлүйүөн экземпляр!  Саамай элбэхтик «Джамиля», «Белый пароход», «И дольше века длится день», «Плаха» тылбаастаммыттара биллэр. Дьэ ол иһин норуот суруйааччыта Николай Лугинов «Чингиз Айтматов курдук улуу киһи төрүүрэ өтөрүнэн биллибэт» диэбитин кытта олох сөпсөһөбүн. Онон кини үбүлүөйүн бүтүн аан дойду бэлиэтиир буолуохтаах. Олох үрдүк таһымҥа, биллэн турар, Арассыыйа уонна Кыргызстан тэрийэллэрэ буолуо диэн сабаҕалыыбын.

Чынгыз Айтматов национальнай литература чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ буолан бэйэтин норуотун историятын, кыргыз омук абыычайын, үгэстэрин, култууратын аан дойдуга билиһиннэрэн, биһирэнэн, үөһээ этиллибитин курдук, 176 тылынан тылбаастаннаҕа. Кини олоҕу көрүүтэ киэҥ, дириҥ, философскай буолан, айымньыларыгар киһи киһиэхэ сыһыана, сиэр-майгы, өй санаа, ыччат инники кэскилэ, экология боппуруостара ханнык да дойдуга ааҕааччыны интэриэһиргэтэллэр.

Ол иһин Улуу дьон аата харчынан кээмэйдэммэт, кини дьон туһугар олорбут олоҕунан, норуотун туһугар туох үтүөнү оҥорбутунан,  айан-суруйан хаалларбыт айымньылара киһи аймах олоҕор хайдах суолталаахтык дьайарынан, сабыдыаллыырынан сыаналанар диэн этиэхпин баҕарабын.