Кэтэх үөрэх кэтэх көстүүлэрэ

Ол сахха бу суруйуум “Кыым” хаһыакка “Дьылҕа” рубриканан бэчээттэммитэ. Маныаха рубрика улахан оруолу оонньообута кафедраҕа кырата суох айдааны тардыбыта. Дьиҥэр, бу “Дьээбэ-хообо” рубрикаҕа тахсыахтааҕа эбитэ буолуо. Оччоҕо барыта ылы-чып, ким эрэ күлэн эрэ кэбиһэн ааһыа этэ.

Дьэ, биир күн, методиспыт, билигин биһиги ортотубутугар суох Марианна Семеновна Бурцева кэбиниэтигэр киирбитим, “Кыым” хаһыат сытар, мин суруйбут кэпсээним балаһата арыллыбыт, методиспыт ыксаабыт, “Ханнык эрэ устудьуон суруйбут, онон кафедраҕа суһаллык мунньахтыыр буоллубут”, - диир. Мин тугу да саҥарбатаҕым, ол курдук билиммэтэҕим.

Дьэ, онон бүгүн барытын толору билинэн туран кэпсээммин эһиги дьүүлгүтүгэр

***

Кэтэх үөрэх кэтэх көстүүлэрэ

Кырдьан баран “кылыыһыт” буолбут диэбиккэ дылы, оскуола муостатын сууйартан салҕан, биэс ынаҕы ыан сөп буолан,  биэс оҕону төрөтөн атахтарыгар туруоран, биэс уон сааспын туоларым биэс уон биэс күн хаалбытын кэннэ биэс сыллааах кэтэхтэн үөрэххэ туттарсар бигэ санааламмытым.

Оскуолаҕа остуорастыыр, аныгылыы эттэххэ, “техничкалыыр” кэммэр тоҕо эрэ саха тылын кэбиниэтин сууйарбын, суруйааччылар мэтириэттэрин кытарыкэпсэтэрбин сөбүлүүр буолбуппун бэйэм да билбэккэ хаалбытым. Оннук курдук Күннүк Уурастыырап миигин күлэрдии эйэҕэстик мичийэн олороро, Ойуунускай убайбыт төгүрүк ачыкытын быыһынан кылаас иһин кылбаччы сууйарбын кэтиирэ, Дмитрий Таас барахсан бүтэн тахсан истэхпинэ тиистэрэ кэчигирээн бакаалаһаардыы мичилийэ хаалара сарсын кэлиэхпэр диэри өйбөр хатанан хаалара. Хайдах эрэ улуу суруйааччыларбын уруургуу, уоппускам кэмигэр кинилэри кытары уоһум иһигэр ботугураан кэпсэтэ сылдьар буолбут этим. 

Ол курдук эмиий куурдар, эмсэх кээһэр ылгын оҕом биэс сааһын туолуута биир үтүө күн ыллым да куорат диэки бурҕатарга быһаарынным.

- Улуу убайдарым үөрэхтэрин салгыы, билиилэрин иҥэринэ дьоллоох Дьокуускай куоракка үөрэнэ барар буоллум, - диэн дьиэлээх дьоммун ууга-уокка түһэрэ, сорох-сорохторун эмтээх холбука диэки сүүрдэтэлии сырыттым.

Туох баар “кэриэспин” этэн, барыларын уоскутан, нэһиилэ тылбар киллэрэн хааллартаатым. Барыам иннинэ сахам тылын кылааһыгар тиийэн, “убайдарбын” кытары бакааластым, алгыс-сүбэ ылан кынаттанным. 

Хайдах дьыала эккирэтиспиппин, оройуон киинигэр киирэн уон сэттэлээх оҕолору кытта поликлиникаҕа анньыспыппын кэпсээтэхпинэ, быаргыт быстан салгыы ааҕыаххыт суоҕа диэн суруйбаппын.

Сыһыллан-соһуллан, тиритэн-хорутан, Дьокуускайбын докумуон тутуллан бүтэрэ биир хонук хаалбытын кэннэ буллум. Бу итиитиэн! Сатахха Бөтүрүөп куйааһа сатыылаата. Эмиэ эдэрдэри кытары тэҥҥэ анньыһа сырыттым. Ханна тиийдим да,“Оҕоҕор дьыала эккирэтиһэҕин дуо?” диэн ыйыттахтарын аайы сөбүлэһэн иһэбин. Хата, “шустрайым” бэрт буолан уонна оскуолам учууталлара ыйан-кэрдэн, быыс-хайаҕас булларан, син докумуоннарбын ыллылар, аны эксээмэннэргэ бэлэмнэн диэн буолла. 

Түспүт ыалбын түүннэри да утуппакка дьаныһан туран аахтым, күн аайы араас консультацияларга сырыттым. Ол сылдьан өйдөөн көрдөхпүнэ куорат биэс уончалаах дьахталлара бу тутта-хапта, таҥна-симэнэ сылдьаллара эриэккэһин. Дьиэлээх хотунум сүбэтинэн биир үтүө күн “аймахтарбыт” кытайдар ырыынактарыгар баран ытыахпар диэри киэргэнэн кэллим. Омунугар, атахпыттан төбөм оройугар диэри таҥынным. Дьэ, Саабам барахсан билигин көрөрө буоллар, олох да атаҕын тэҥниэ этэ диэн испэр күлэ саныыбын. 

Бастакы эксээмэним тылга буолла. Аттыбар олорор оҕоттон устан, уҥа-хаҥас дайбатан, син үс сыананы ыллым. Нуучча тылбар диктаны баҕас, этэргэ дылы, “ааһан иһэн” суруйдум. Оҕолорбор сылы быһа “талкайдаабыт” тиэкистэрим, диктаннарым кэм көмөлөстүлэр быһыылааҕа. Бэйэм да оскуоланы син үчүгэйдик бүтэрдэҕим дии. Ити Саабам барахсаны өлө-тиллэ таптаабатаҕым буоллар, мин да эрдэ үөрэхтэниэ эбитим буолуо. 

Үһүс эксээмэним, дьэ, били сууйар кылааһым иһигэр баар мэтириэттэр араас айымньыларын, хоһооннорун ырытыы буолан биэрдэ. Били Дмитрий Тааһым “Кыһыл көмүс хоруоп” диэн сэһэниттэн тиэмэ кэлбит. Мин ол хантан билиэхпиний, кыһыл эрэ, үрүҥ эрэ. Өссө хоруоп буола-буола. Толкуй бөҕөтүгэр түстүм. Ол былыргы дьон эрэйдээхтэр хантан оччо элбэх көмүстэнэн бүтүн хоруоп оҥордохторой, ыйааһына да бэрт буолуо эҥин диэн санаалар кииртэлээтилэр. Эппиэттиир чааһым ыган кэллэ, иэдээн буолла. Икки киһи иннигэр тиийэн, ууу-утары  тургутардыы көрөн олордум. Хата бэйэбэр эппиэттиэхтэрин курдук туттан-хаптан дьиппинийдим. Дьонум бэйэбинээҕэр эдэрдэр, хата, симиттиэх курдук буоллулар. Дьэ, мин дьоһуннанан олорон бастаан бөһүөлэгим, оскуолам, дьиэм-уотум, биэс ынаҕым, ньирэйим, биэс оҕом, биир оҕонньорум туһунан ирэ-хоро кэпсээбитинэн киирэн бардым. Дьонум тохтотоору гынан истэхтэрин аайы өссө кэпсээн иһэбин. Онтон сууйар кылааһым иһин, онно баар мэтириэттэри, Дмитрий Таас кэчигирээбит тиистээх мичээрин барытын аҕынным. Ол эрээри хайдах да былыргы аас-туор дьонкыһыл буолуохтааҕар, үрүҥ да көмүс хоруобу кыайбаттар, онон бу суруйааччы тугу эрэ сыыспыт буолуохтаах, арааһа, “Кыһыл көмүс хоруол” диэн остуоруйа айбытын алҕас атыннык ааттаан киһини ууга-уокка түһэрдигит быһыылаах диэн бэйэлэригэр баайыстым. Уонна, бу үөрэххэ киирбэтэхпинэ хайдах да табыллыбаппын, барыта эһигиттэн эрэ тутулуктаах диэтим, үрүҥ лииспин иннилэригэр үҥүлүтэн кэбистим...

Сити курдук туттарсан, сылга лоп курдук иккитэ, үлэлээх киһи курдук куоракка киирэн, сессия диэн амтанын, аһыытын-ньулуунун биллим-көрдүм диир толору кыахтаахпын. Билигин таптаан сууйбут кылааспар оҥой-соҥой көрбүт оҕолорго сахам тылын сүөгэйин-сүмэтин иҥэрэбин, айымньылары үөрэтэбин. Оттон суруйааччыларым мэтириэттэрэ миигин хайҕаабыттыы, сэҥээрбиттии, киэн туттубуттуу утары көрөллөрө күспэр-күүс, санаабар санаа эбэр. 

Биэс сыллаах буһуубун-хатыыбын маннык кылгастык бүтэрэн кэбиһэрим табыгаһа суох курдук буолууһу диэн салгыы кэпсииргэ быһаарынным. “Туттарыстым, үөрэнним, учуутал буоллум” диэн этэргэ эрэ кэбэҕэс эбит. Онон кэтэх үөрэх сорох “кэтэх” өттүлэрин билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Дьэ, бастакы сессияҕа отучча буолан үөрэннибит. Мин син куорат олоҕор үөрэнэн, таҥаспын-саппын көрүнэр буолан, санаабар,эдэр оҕолортон итэҕэс санаммакка сылдьа сатыыбын. Оҕолорум да убаастыыллар, өссө ыстаарыста оҥорон кэбистилэр. Ол улахан эппиэтинэстээх үлэ эбит. Преподавателлэрбит киирэ-киирэ, эйигиттэн иҥнэн тахсаллар: “Испииһэгиҥ ханнаный”, “Оҕолоруҥ тоҕо суохтарый?”, “Садаанньаҕытын тоҕо оҥорботугут”, “Ыстаарыһа тугу саныы сылдьаҕын” эҥин диэн. 

Аны, киирэ-киирэ, сочуотунан, эксээмэнинэн куттаа да куттаа. Туох эрэ буруйга тиксэр курдук. Алҕас саҥардаххына, быраһаай: “Билбэт эрээри, тылга тииһимэ”, - диэн буолар. Саҥарбакка олордоххуна “мас акаарынан” ааҕыллаҕын. Сорох эксээмэҥҥэ “үскэ баҕарааччылар кэлиҥ” диэн үөрдэллэрэ эмиэ баар.

Преподавателлэрбит сорох ардыгар наһаалыыллар. Туох эрэ иһин үөрэтэр курдук тутталлар-хапталлар. Кинилэр да биһигини үөрэтэн хамнастанан, айахтарын ииттэн олордохторо дии. Киэһэ аҕыс-тоҕус чаас диэки бүтэбит. “Куорат үрдүнэн биир эрэ бибилэтиэкэҕэ маннык кинигэ баар, ону сарсын бары устан аҕалбатаххытына эксээмэҥҥэ киирбэккит! Кимтэн да устуо суохтааххыт!” - дииллэр. Дьэ, ону отут оҕо хайдах ылан уларсыһан устар!? Аны туран бибилэтиэкэ ол биһигини кэлиэхтэрэ диэн суукканы быһа үлэлиэ дуо?

Мин мэлдьи оҕолорбун уоскута, эккирэтиһэ, сүбэ-ама буола сатыыбын. Ол быыһыгар Саабабын санааммын саҥабыттан матабын, биэс оҕону ахтаммын өрүтэ тыынабын. Хата, учууталларым барахсаттар үксүлэрэ миигин өйөөннөр, өйдөөннөр наһаа кытааппаттар, син дьон тэҥинэн үрдүк үөрэхтэнэр баҕаттан барытын тулуйан кэллэҕим. Ардыгар кыһалҕа таһыйара талахтааҕар сытыы буолааччы. Ол курдук сааһырбыт киһиэхэ түүннэри-күнүстэри ааҕыы, нойосуустааһын, эксээмэн иннигэр утуйбат буолуу сыананаҕаабат. Хата, бииргэ үөрэнэр оҕолорум илин-кэлин түһэн, ылсан-бэрсэн, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, димплом диэн хахтаах кумааҕыны илиибэр тутан дьол, үөрүү диэни билбитим. 

Оскуолам, дойдум дьоно өйөөннөр, миэстэ таһаараннар, оскуолабар,  таптыыр кылааспар билигин учууталлыы  сылдьабын. Ол быыһыгар Дмитрий Тааһы көрөн олорон сонньуйабын. Арай үөрэтэр оҕом мин курдук түҥ-таҥ эппиэттээбит буоллун,хайыам эбитэ буолла диэн?