Кэргэним аата — үйэлэргэ

Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин тэрээһинигэр сэргэстэһэ кириэһилэҕэ олорор дьоһун-мааны аҕам саастаах киһи күн-күбэй ийэм курдук Кэтириинэ Алексеева диэн ааттаах буолан биэрдэ.

«СӨ Социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин» анал бэлиэ хаһаайката, Таатта улууһун норуот маастара (хара иискэ) Екатерина Ивановна Алексеева (Эртюкова) Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх суруйааччы, Норуоттар икки ардыларынааҕы суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ Василий Алексеев огдообото эбит. Норуот маастарын күнүнэн ыытыллар «Якутия мастеровая» бэстибээлгэ кини кэргэнин дойдутунан эргийэн кэлбитин сэһэргээтэ.

– Киэҥ сырыылаах Далбар Хотун эбиккин. Аҕам саастаахтар үксүн ыраах айантан туттуналлар ээ. Бэйэҥ тускунан билиһиннэр эрэ, Екатерина Ивановна.

– Сэттэ уоммуттан лаппа тахсыбыт киһибин. Таатта Тыараһатыттан төрүттээхпин, кэргэмминэн Алексеева Екатерина Ивановна диэммин, оттон өбүгэбинэн Эртюкова буолабын. Суруйааччы Иннокентий Илларионович Эртюков, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, сэбиэскэй-партийнай үлэһит Семен Яковлевич Эртюков курдук дьоннордоох киэҥ аймах сыдьаанабын.

Билигин Таатта Чөркөөҕүгэр олоробун. Биэс оҕо ийэтэ, элбэх сиэн, хос сиэн эбэлэрэ буолабын. Дьарык элбэх. Дьыл-хонук түргэнник ааһар. Кэргэмминиин иккиэн 26 сыл бииргэ арыы собуотугар үлэлээбиппит. Онтон 1991 сылтан социальнай харалтаҕа үлэлии киирбитим. 90-с сылларга түөлбэнэн үлэ саҕаланыытыгар салайааччы быһыытынан үлэлээн-хамнаан ааспыт кэмнэрим олоҕум биир умнуллубат үтүө өйдөбүлэ. Тоҕус сыл дьахтар сэбиэтигэр бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитим. Өрөспүүбүлүкэтээҕи дьахталлар тохсус сийиэстэригэр дэлэгээтинэн кыттыбытым.

Кэргэним Василий Андреевич Алексеев Үөһээ Бүлүү Кырыкыйыттан төрүттээҕэ, сэттэ кылаас үөрэхтээҕэ. Баһылайбын кытта биэс оҕону төрөтөн, үлэ-хамнас ортотугар, айар эйгэ ухханыгар 42 сыл дьоллоохтук олорбуппут. Хомойуох иһин, баара суоҕа 59 сааһыгар бу дойдуттан арахсыбыта.

– Баһылайгыныын бастаан ханна билсибиккитий? Эдэр буоллаххыт? Үлэ-хамнас?

– Оо, эдэр бөҕө буоллахпыт дии. Баһылай Чөркөөххө кэлэригэр баара суоҕа 18 саастаах уол этэ. Биһиги арыы собуотугар үлэлиир маастардар куурустарыгар үөрэнэ Дьокуускайга кэлэ сылдьан билсибиппит. Ити 1966 сыл этэ. Нөҥүө сылыгар ыал буолан баран Чөркөөххө  көһөн кэлэбит. Иккиэн собуокка үлэлээммит, оччотооҕуга тыһыынчанан ыанар ынах 12 туоннаҕа тиийэ үүтүн күн аайы астыырбыт – кыһынын арыы, чохоон, сайынын эбии сыр оҥоруута, үүт, сүөгэй тоҥоруута. Баһылай үксүн сыры бэйэтэ астыыра. Кэргэним оҥорор сыра, арыыта Арассыыйаҕа быыстапкаҕа Кыһыл Знамянан бэлиэтэммитэ тэрилтэҕэ билигин да ыйанан турар. Баһылай Алексеев оҥорбут арыытын тууйаска  уган, Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельциҥҥэ туттарбыттара билигин уос номоҕор сылдьар. Оччотооҕуга асчыт эр киһи олох сэдэх көстүү этэ. Кэргэним үтүө суобастаах үлэтинэн пятилетка хас да төгүллээх кыайыылааҕын үрдүк аатын ылбыта, үрдүк категориялаах собуот маастара аатынан бэлиэтэммитэ.

– Киһи быһыытынан хайдах этэй?

– Уопсайынан, Баһылай бэйэтин кэмин киһитэ буолбатах курдуга. Дэриэбинэҕэ туох саҥа сүүрээн барыта мин Баһылайым аатыныын ситимнээх эбит диэн бу кэнники өйдүүбүн ээ. Урут баар да баар, буолуохтааҕын курдук ылынаҕын. Уонна оттон оччотооҕуга, оҕолор кыраларыгар, түбүк-садьык, үлэ-хамнас да элбэҕэ сыттаҕа.

Киһи быһыытынан наһаа сымнаҕас, өйдөөх. Сатаабатаҕа диэн суох. Оҕо эрдэҕиттэн суруйар эбит. Бэһис кылааска үөрэнэ сылдьан оройуонун хаһыатыгар  «Күрүҥчээним» диэн бастакы хоһоонун таһааттарбыт. Хаһыат оччотооҕу эрэдээктэрэ Сэмэн Руфов уолу хайҕаан, «хайа дойду оҕото буоллаҕай?» диэн бэлиэтии көрбүт. Кэнники ол Вася Алексеев диэн оҕо суруйааччы буолан, Сэмэн Тиитэбистиин ыкса доҕордуу буолбуттара.

Барытыгар дэгиттэр талааннааҕа. Уонна бэйэтэ кимтэн да тутуллубакка боруобалыыр, билбэтин билэ сатыыр, үөрэнэр идэлээҕэ. Дэриэбинэҕэ кимиэхэ да суох фотоаппараты, киинэҕэ устар камераны аан бастаан баһылааччы эмиэ кини – Баһылай. Ол курдук  дэриэбинэ бэлиэ түгэннэрин, мунньахтарын, парадтары бүтүннүү хаартыскаҕа түһэрбитэ билигин история кэрэһиттэрэ буолан, түмэлгэ хараллан тураллар. Биһиги иккиэн түүннэри хаартыска бөҕөнү бэчээттиир буоларбыт. Онтон аҕыйах чаас утуйа түһээт, үүппүтүн астыы ойорбут.

Хамсаабат киинэ аппарааттарынан 1972 сылтан оҕолорун кыра эрдэҕинээҕилэрин түһэрэр этэ. Кэнники «Хитачи» диэн видеокамераламмыппыт. Уонна онон оччотооҕу нэһилиэк саастаах дьонун, сэрии бэтэрээннэрин устубуттара архыып буолан билигин баар. Онно уһуллубут дьон, хомойуох иһин, үгүстэрэ  биһиги кэккэбитигэр суох.

1995 сыллартан Чөркөөххө бастакы компьютеры Дьокуускайтан ылан таһааран, бэйэтэ үөрэнэн баһылаабыта. Аны компьютер нөҥүө хаартыскатын бэчээттээн, элбэх киһини үйэтиппитэ. Ону таһынан булда-алда, мастан уһанара... уопсайынан, эргиччи талаан киһи кэлэн барбыт эбит диибин.

Кини инникигэ сайдыыны, аныгы технологияны баһылыырга бастакы хараҥаччы курдуга уонна ол билиитин дьону-сэргэни кытта тэҥҥэ үллэстэрэ.

– Оттон суруйар умсулҕаҥҥа хаһан куустарбытай?

– Кини кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, эдэрдиин эдэр киһи буолар майгыта билиҥҥэ диэри уос номоҕор сылдьар. Үлэтигэр төрүт биир да күн быыһа суох буоллаҕа дии. Ону таһынан дьэ хайдах эрэ гынан маһынан даҕаны уһанара, бириэмэ аттаран илим да баайара. Бу кини биир сөбүлүүр дьарыктарыттан биирдэстэрэ. Тугу да гыннар, аттыгар баар уруучукатынан тэтэрээт лииһигэр өрүү бэлиэтэнэ олорор буолара. Онтон дьэ киэһэтин сорук сорунан олорон сааһылыыра.

Бултуу барарыгар аан бастаан угуллар мала – эмиэ уруучукалаах тэтэрээтэ. Кустан, дьэ, сэргэх, настырыанньа бөҕө буолан кэлэрэ. Мин бастакынан куһун ыйытабын буоллаҕа дии. Онуоха киһим: «Кус суох... ол оннугар үс-түөрт хоһоонноох кэллим», – диэн баран мичээрдээн кэбиһэрэ. Оннук түгэн элбэҕэ эрээри, байанайдаах булчут этэ.

Кини лирик-поэт этэ. Айылҕаны хоһуйара, тапталы, олоҕу, кэрэни таба көрөн, ис-киирбэх баҕайытык суруйан кэбиспит буолааччы. Саха норуодунай суруйааччыта  Сэмэн Руфов кэлин «айылҕаҕа, киһиэхэ сыһыан, таптал туһунан ураты, атын тылларынан суруйар» диэн этэн турар.

Олоҕум аргыһа, оҕолорум аҕалара, сиэннэрим, хос сиэннэрим эһэлэрэ, хос эһэлэрэ Василий Андреевич Алексеев орто дойдуга 59 сааһыгар диэри улуу суруйааччылар түөлбэлээн үөскээбит сирдэригэр олоҕун устата олорон, айар кута уһуктан, улахан айымньыларын таһаарбыта. Күн сирин көрбүт 8 кинигэтиттэн биир улаханнара – поэма-кинигэ. Суруйааччылар биһирииллэрэ. Уонна кини 40 тахса хоһооно ырыа буолан ылланар. Соторутааҕыта Клавдия, Герман Хатылаевтар «Үрдэлгэ» Василий Алексеев тылларыгар сүрдээх ис-киирбэх серенада ырыаларын таһаарбыттара.

– Аҕа быһыытынан хаачыстыбаларыгар тохтоон ааһыахха.

– Түүнүн хойут утуйар, сарсыарда эрдэһит этэ. Оччотооҕу киһи сиэринэн үлэттэн атыны билбэт даҕаны. Онон дьиэтигэр оҕолоругар көстөрө да ахсааннаах курдуга. Киэһэ утуйбуттарын кэннэ кэлии, оҕолор сарсыарда утуйа сыттахтарына үлэҕэ барыы буолара. Инньэ гынан оҕолорбут бэйэлэрэ бэйэлэригэр элбэхтик олорон, дьиэ ис-тас үлэтин барытын оҥоро-тута улааппыттара.

Баһылай оҕолоругар аһары сымнаҕас этэ. Хаһан да мөхпөт. Саҥата суох кинигэ туттартаан кэбиһэрэ эбэтэр уолаттарга эрбии, өтүйэ туттартыыра. Билигин бэйэлэрэ тимиртэн кытта уһаналларын ааһан, тиэхиньикэни хаһарга  үөрүйэхтэрэ эмиэ – барыта аҕаларын холобура буолара саарбаҕа суох.

Бэйэтэ былааннаан, тутан-хабан, Чөркөөххө аан бастаан «оҕолорбут тус туһунан хостоох буолуохтаахтар» диэн улахан дьиэлэммит биһиги ыал этибит. Ити сыл «Москвич» массыына пуондатын биэрбиттэрэ. 1977 сыл сайыныгар Партия обкомун сэкирэтээрэ Гавриил Чиряевы сопхуос салалтата, саҥа улахан дьиэҕэ диэн, биһиэхэ аһатан турардаах. Дьиэбит бастакы ыалдьыттара этилэр. Элбэх ыалдьыт-хоноһо мустар ыала буоларбыт. Баһылай кинигэлэрин сүрэхтэниитигэр саха суруйааччылара олус элбэхтик тахсан сынньанан киирэр буолаллара.

«Суруйааччы ойоҕо буолар диэн бу сүрдээх эппиэтинэс. Тулуйар дьахтар маны тулуйар», – диэн этэн турардаах чугастык ыалласпыт Сэмэн Руфов кэргэнэ Мария Спиридоновна.

– Екатерина Ивановна, Чөркөөх аһаҕас халлаан анныгар түмэлин территориятыгар эн оҕолоргунуун туттарбыт саха балаҕаҥҥыт уонна аҕаҕыт боруонсаттан бүүһэ турар. Туох санааттан маннык быһаарыныыга кэлбиккитий?

– Таатта сиригэр 18 саастаах уол кэлэн баран, тапталлаах кэргэн, биэс оҕо аҕата, Тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Норуоттар икки ардыларынааҕы суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ, СӨ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ буолар. Аны нэһилиэк историятыгар үгүс үтүө үлэлэрдээх  киһи аатын үйэтитэр, кэргэнэ буоларым быһыытынан, ытык иэһим диэн санааттан, суруйааччы Василий Алексеев хоһооннорунан биэстии сыл буола-буола оҕолорго, улахан дьоҥҥо анаан хоһоон ааҕыытыгар куонкурус тэрийэр буолбуппут. Маннык куонкурсу төрөөбүт дойдутугар Үөһээ Бүлүү Кырыкыйыгар кытта тиийэн ыытабыт. Сылтан сыл кыттааччы элбээн, икки улуус поэзияны таптааччылара сылдьар, үрдүк таһымнаахтык ыытыллар ааҕыылара буолла. Кэргэним олорон ааспыт олоҕун, айымньытын туһунан кэпсиир Чөркөөххө уонна Кырыкыйга музейдары оҥордубут. Онон Баһылайым аата ааттана турарыттан сүрдээҕин үөрэбин, астынабын.

– Екатерина Ивановна, кэргэниҥ, суруйааччы Василий Алексеев туһунан дириҥ ис хоһоонноох сэһэҥҥэр махтал мааныта буоллун. Бэйэҥ эмиэ айар-тутар идэҕинэн, сахаҥ ииһин өрө тутан кэлбит норуот маастара буоларгынан, кэнчээри ыччакка маннык үйэлээх үлэни оҥороргунан элбэх киһиэхэ холобур буолаҕын.

Чэгиэн буол диибит, Екатерина Ивановна!