203-с түөлбэ кэрэ муннугун тэрийбит кэрэ аҥаар

Бу киин куорат олохтооҕо Марианна Иванова барытын бэйэтэ уйунан, хас да сыл ис сүрэҕиттэн кыһаллан, үлэлээн оҥорбут кэрэ көстүүтэ.

Марианна Афанасьевна – киин куорат олохтооҕо, ыал ийэтэ. Сүүрбэччэ сылтан тахса үөрэх эйгэтигэр үлэлээбит, ол онтон уон сылын уһуйааҥҥа сэбиэдиссэйдээбит. 2020 сыллаахха 203-с түөлбэҕэ саҥа “Сардаана” уһуйааны төрүттээбитэ. Билигин уһуйаантан уурайан, бэйэтэ коммерческай тэрилтэ тэринэн, чыҥха атын эйгэҕэ үлэлээн эрэр.

Марианна Афанасьевнаттан туох санааттан, тоҕо бу тулаһаны оҥордуҥ диэн ыйыттахха, үчүгэй баҕайытык саас-сааһынан кэпсиир:

– Оскуолаттан уһуйааҥҥа үлэлии кэлэн баран, иитээччи хамнаһа, идэтин суолтата учууталлааҕар намыһахтык сыаналанарын өйдөөбүтүм. Олус  ыарахан, эппиэтинэстээх идэ, аны эдэр ыччат бу идэни талара олус аҕыйаата, уһуйааннарга куруук иитээччи тиийбэт кыһалҕата турар.

Ол иһин салайааччы быһыытынан 5 сыл иһигэр бэйэбэр кэккэ торумнары туруорбутум уонна барытын олоххо киллэрбитим:

– Бэйэм салайар уһуйааммар иитээччи хамнаһын үрдэппитим;

– Иитээччи идэтин таһымын үрдэтэр суолталаах тулаһа, скульптура оҥордум;

– Оҕолору үлэҕэ иитэр-үөрэтэр “Оҕо агролабораторията” диэн үүнээйини, айылҕаны кытта ситимниир бырайыак олохтоон, “Сардаана” уһуйаан тиэргэнэ хас сайын аайы сибэккинэн, оҕуруот аһынан чэлгийэ үүнэр буолбута;

– ⁠Оҕону бэйэтин төрүт тылынан саҥарарга, иитэргэ "СИТИМ" диэн үс тылынан методическай пособие оҥоһуллубута. 

Бу  “Иитээччи тулаһатын” бастакыта СӨ Үпкэ министиэристибэтин Олохтоох көҕүлээһиннэри өйүүр гранын бырагырааматыгар кыттан оҥорбутум. 2023 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута. Ол саҕаттан хайдах гынан дьон сөбүлээн сынньанар сирин өссө тупсарбыт киһи диэн толкуйдуур этим.

Дьиҥэ, Дьокуускай куорат 203-с түөлбэтэ кутуу кумахха турар буолан, көҕөрдүү үлэтин ыытарга кэккэ уустуктардаах. Онтон толлон турбакка, сибэкки олордон саҕалаабытым. “Водоканал” тэрилтэни кытта дуогабар түһэрсэн, бэйэм ууну төлөөн, көҕөрдүү үлэтин ыыта сылдьабын.

Урут сибэкки олордорго уһуйаан үлэһиттэрин көмөлөһүннэрэр этим. Оттон билигин бэйэм олордобун, уу кутабын, сыыс отун, бөҕүн хомуйабын, отун охсобун. Төһө да үөрэҕэрии эйгэтиттэн уурайбытым иһин, сүрэхпинэн-быарбынан, дууһабынан бу тулаһа туһугар “ыалдьабын”. Мин тахсан сибэкки олордубатахпына ким да кыһамматын билэбин, ол иһин хайдах иччитэх хаалларан кэбиһиэхпиний диэн санаанан салайтарабын.

Кэлин өссө үчүгэйдик былааннаан оҥорорго санаммытым. Санаам түһэр кэмнэрэ да бааллара. Аҕыйах кэм иһигэр элбэх үүнээйини олордон сэниэм бүтэ сыспыта, барыта хара күүс үлэтэ ээ. Аны сиригэр кумах баһыйар буолан, аһара итии күннэргэ үүнээйилэр хата сыһаллар. Тулаһаҕа бэйэтигэр уот суох буолан, автополив боппуруоһа быйыл быһаарыллыбата. Банаар туруорар былааным эмиэ табыллыбата. 

– Уопсайа төһө үбү бараабытыҥ буолуой, суоттаан көрбүтүҥ дуо?

– Быйылгы көҕөрдүүбэр мөлүйүөн аҥаарыттан ордугу тутуннум. Ону таһынан күһүн үүнээйилэргэ куппут уубун төлүүбүн. Саамай ороскуоттаах буор атыылаһыыта уонна хас да сыл үүнэр от, сибэкки, ыарҕалаах, тротуарнай плитка, хара үлэ төлөбүрэ баар.

2023-2025 сылларга ороскуотум ама этэ, барыта холбоон 100-тэн тахса тыһыынча солк. курдук барбыта. Ким да харчынан спонсордаабат, тус бэйэм эрэ кыахпынан уйунабын. Быйыл өр сыллаах үүнээйилэри олордорго элбэх үп-харчы баранна, ол иһин биир сыллаах сибэкким аҕыйах олордо. Үлэм кэнниттэн күн аайы киэһэ хойукка диэри тулаһаҕа тахсан үлэлиибин. 203-с түөлбэ олохтоохторо тахсан уу кутан, сыыс от үргээн көмөлөһөллөр. Айылҕам ардаҕа түһэн көмөлөһөр. 

Кэпсээтэххэ уустуга, киһи ыарырҕатара элбэх. Ол эрэн бу тулаһаны тупсарыыга ылсыым соһуччу быһаарыныы, биир күннээх сананыы буолбатах этэ. Элбэх толкуйтан, хас биирдии мас улааттаҕына хайдах көстүүнү, күлүк сири оҥорорун учуоттаан туран ылсыбытым.

Маннык көҕөрдүү үлэтин түмүгүн быһа холоон үс сылынан биирдэ көрүөххэ сөп. Билигин үүнээйи силиһин саҥа тардан олохсуйар кэмэ. Аны кыһыны тулуйан кыстыахтарын наада. Үүнээйи эмиэ киһи курдук хаһан баҕарар ыалдьыан, сиригэр табыллыа суоҕун сөп. Мин киһи көрүүтүн-истиитин улаханнык эрэйбэт саад оҥоро сатыыбын, нууччалыы “малоуходный сад в пейзажном стиле” диэн буолар.

– Ханнык үүннэйилэри олордоргун, дизайнын хайдах оҥороргун хайдах быһаараҕын? Кимтэн эмэ сүбэлэтэҕин дуу?

– Үүнээйи эйгэтигэр тустаах идэлээх дьону кытта сүбэлэһэн үлэлиибин. ХИФУ Ботаническай саадын дириэктэрэ Наталья Сергеевна Иванова барыта табыллыа, сатаныа диэн күүскэ өйөөбүтэ. Саха сирин үүнээйилэрин чинчийэр учуонай Иннокентий Аполлонович Федоров, Арктическай институт ландшафт дизайнын кууруһун биэрэр Айталина Анисимовна Старостина, Арассыыйа Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи салаатын Ботаническай саадын үлэһиттэрин сүбэлэрэ көмөлөспүтэ. 

Бу быйыл ыам ыйын 11 күнүттэн бэйэм толкуйдаан оҥорбут бырайыакпынан көҕөрдүү үлэтин оҥордум. Сүрүн ис хоһооно Култуура сылыгар ананар. Тоҕо диэтэххэ мастары, ландшафтнай дизайн толкуйунан, нуучча билиилээх худуоһунньуктарын, холобур, “Утро в сосновом лесу” (Иван Шишкин), “Березовая роща” (Архип Куинджи), “Цветущие яблони” (Левитан) уо.д.а. хартыыналарыгар майгыннатан олортум. Уһуйаан иитээччилэрэ оҕолорго искусство эйгэтин билиһиннэрэллэригэр үлэлэригэр туһаныахтара диэн баҕа санаа баар. 

Элбэх сыл үүнэр сибэккилэри, ыарҕалаахтары олордубутум (пион, лилейник, сардаана, котовник, шалфей, декоративнай луук, ирис, Ругоза роза, “Таран растопыренный”, сальвия, дербенник, “Вероника седая”, хоста, тимьян, будра, о.д.а.). Куорат оҕолоро күөх окко күөлэһийэн ыллынар диэн хонуу үүннэрдим. Эһиил өссө атыннык тупсарыам, бэлэмнэнэбин.

***

Барыта дьоҥҥо-сэргэҕэ, тапталлаах куораппар туох эрэ туһалааҕы оҥорбут киһи диэн санааттан тахсар. Аҥаардас бөҕү, табах тобоҕо, арыгы бытыылката мээнэ быраҕылла сытарын көрө эрэ сылдыбакка, хас биирдии киһи бэйэтин олорор сирин тупсарыан сөп. Уонна маннык тупсарыллыбыт, дьон сынньанар сиригэр ыттарын таһааран күүлэйдэтэр, чэпчэтинэр да буоллахтарына, кэннилэриттэн хомуйан бараллара буоллар диэн баҕа санаабын этэбин. Сайдыылаах дойдулары көрдөххө, бөх угар ууруна уопсастыбаннай миэстэлэргэ суоҕун кэриэтэ, дьон бөҕүн бэйэтэ уктан илдьэ барар эбээт.

Үүнээйини олордор, көрөн-истэн үүннэрэн таһаарар олус элбэх күүһү, кыһамньыны, болҕомтону эрэйэр. Дьокуускай куорат олохтоохторугар туһаайан этиэм этэ: атын дьон үлэтин-сыратын харыстыахха, тулаһаларга, пааркаларга сылдьан бэйэ бодотун өрө тардына сылдьыахха, кэнчээри ыччаппытыгар үтүө холобур буолуохха! Олус кылгас сайыннаахпыт, хас биирдии куорат түөлбэтин киэргэтэр сибэкки кэрэтиттэн үөрүөххэ-көтүөххэ, куораппыт тупсарыгар бука бары кыһаллыахха. Көҕөрдүүнэн дьарыктанар  дьон үлэтин сыаналыахха, махталлаах буолуохха!