Кэпсээни ааҕан баран...

Биһиги хаһыаппыт «Холумтан» сыһыарыытыгар Мииринэй куоракка олорор Августина Лонкунова «Хабырылла Хаабыһап албаһа» диэн кэпсээнэ тахсыбытын, ааҕааччыларбыт сэргээтилэр. Мантан сиэттэрэн ааптар Августина Яковлевнаны кытта төлөпүөнүнэн проза, драматургия тула ткэпсэттибит.

– Киһи айар эйгэҕэ бастакы хардыыта ааҕыыны кытта ыкса ситимнээх быһыылаах. Эн ону туох дии саныыгын?

– Ааҕарбын туохтан да ордорорум, ол туһуттан уһун күн соруга бүппэт эбэбиттэн мөҕүллэрим – бу кыыс эмиэ кинигэҕэ умса түһэн олордо, бар, уута баһан кэл. Ордук таттаран хоһооннору ааҕарым. Онон айар үлэм хоһоонтон саҕаламмыта. Алтыска үөрэнэ сылдьан Хаһаалаахха аҕам бииргэ төрөөбүт быраата Уйбааҥҥа от харбааччынан сылдьыбытым. Үүнүүлээх баҕайы ходуһаҕа от мунньа сырыттахпытына, эмискэ күүстээх тыал түспүтэ. Онно тулам көрүөх бэтэрээ өттүгэр уларыйа охсубутун сөҕөн, «Мин тыаллыын муоранан уһуннум» диэн хоһоону тута айан турабын.

Хомойуох иһин ити дьарыкпын кэлин адьас быраҕа сылдьыбытым. Үлэ, олох ухханыгар киһи бэйэтин ис туругар бүгэрэ уустуктардаах этэ. Олох кэлин, түспэтийэн баран, кимиэхэ да эппэккэ, суруллубут тэтэрээппин кистии тута сылдьыбытым. Мииринэйгэ Мэри Софианиди салайар «Кимберлит» диэн литературнай түмсүүгэ сылдьар буолбутум. Мэри Михайловна Варвара Потапова хоһооннорун тылбаастыырыгар подстрочниктары оҥорорум, В. Гаврильева «Абакаяда» диэн сэһэнин подстрочнигын оҥорон биэрбитим. Ити курдук улам айар үлэҕэ кыттыһан, тылбаас секциятын салайбытым. Бэйэм хоһооннорбун Мииринэйгэ кэлэ сылдьар Н. И. Харитонов – Николай Чуорга, Мэри Михайловна этиитинэн көрдөрөн, «үчүгэйдэр, бэчээттэниэххэ наада» диэн сыана быспыта. «Кыым» хаһыакка тута бэчээттээбиттэрэ. Дьэ онно мин төбөбөр дьиҥнээхтик айар үлэнэн дьарыктаныахха сөп эбит диэн санаа олохсуйбута. Онон суруйааччы буоларбар суолу тэлбит, алҕаабыт Николай Чуорга махталым улахан. Бастакы кинигэм манна, Мииринэй типографиятыгар, 1996 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Ол кинигэбэр Мииринэйгэ биллэр мелодист В. Платонов мин хоһооннорбор 14 ырыаны айбыта ноталанан киирбиттэрэ. Онон бу кинигэм тахсыыта икки бүк үөрүүнү бэлэхтээбитэ.

Айар үлэ хайата да уустуктардаах: хоһоон айар чэпчэки, эбэтэр кэпсээн суруйар судургу диир кыаҕым суох. Син биир өй-санаа үлэтэ, сүрэх-дууһа айманыыта буоллаҕа.

Айымньыны суруйан бүтэһик туочуканы туруорартан ордук дуоһуйууну билэ иликпин. Ол гынан баран төһө да туочука турдар, төннөн кэлэ-кэлэ эбии-сабыы, нарылааһын, ааҕааччы ханан да доҕолоҥноон көрбөккө аахтар ханнык диэн үлэлиирбин олус сөбүлүүбүн.

– Августина Яковлевна, «Киин куорат» ааҕааччылара «Хабырылла Хаабыһап албаһа» кэпсээҥҥин салгыыта баар дуо диэн сураһаллар.

– Ити кэпсээммин, кырдьык, дьон таттаран ааҕар. Хабырыллалаах Суоппуйа тапталларын тоҕо ситэри арыйбатыҥ, салҕыыта былааҥҥа баар дуо, «топпотубут», прототиптара кимнээҕий эҥин диэн ыйытыылар киирэллэр.

Дьиҥэр, олоххо буолбут түбэлтэ ээ. Оҕо сылдьан улахан дьон ким эрэ туһунан «ааһан иһэр кыыс этэрбэһин кистээн кэбиһэн дьиэтигэр хаалларан кэргэннэммит» дииллэрин истэн турабын... Киһи дьылҕата араас...Салҕыыта былааҥҥа суох.

– Прозаҕа атын айымньыларгар тохтоон ааһыахха.

– Прозаҕа бастакы холонуум Бүлүү муоратын түгэҕэр турбутунан  тимирбит Сахабыт сирин биир кэрэ көстүүлээх сирэ – Туой Хайа  нэһилиэгин курус  дьылҕатын туһунан суруйбут «Баара ээ, баара ...» диэн арамааным. 2012 с. «Бичик» кинигэ кыһата, сонун тиэмэ, тыла-өһө да үчүгэй диэн сыаналаан, бэйэлэрэ үбүлээн 5000 экзамплярынан таһаарбыттара. Ааҕааччы сэҥээриитин ылбыта.

Бэйэм аныгы прозаны сэргиибин, олус талааннаах ааптардар бааллар – Иванов Иннокентий  «Чуумпу Бүлүү» арамаана, Василий Гоголев –Уйулҕан  «Туоһахта уонна Лэкиэс» сэһэнэ, Дмитрий Наумов кэпсээннэрэ, Куорсуннаах «Аан тайҕа» арамаана, Сайа «Уйгур» сэһэнэ, Арчылан сэһэннэрэ, Намылы кэпсээннэрэ. Татьяна Винокурова-Сабыйа, Сайа, Кэрэмэс кийиитин хоһооннорун сөбүлүүбүн.

Билигин мин хоһооннору суруйбаппын. Оҕолорбун сүтэриэхпиттэн дууһам, сүргэм үөһэ дайбат. Сиринэн сатыы сылдьар дууһа хоһоону кыайан айдарбат. Хоһоон үөскүүр үөрүүттэн, дууһа үөһэ көтүүтүттэн...

– Отто драматургия диэн уустук жанр эн айар үлэҕин эмиэ тумнубатах эбит дии, Августина Яковлевна.

– Дьиҥнээх олоххо буолбут түбэлтэҕэ олоҕуран суруллубут «Маҥан буур элэҥниир» диэн пьесалаахпын. Сүлдьүкээр нэһилиэгин геологтара Номполоох Маабыра бүтэһик сырыыларын, хомолтолоохтук аар тайҕа киэҥ киэлитигэр сүппүттэрин туһунан кэпсиир туруорууну (пьесаны) Ксения Саввиновалыын суруйбуппут. Бу туруоруу 2020 с. СӨ Норуот айымньытын дьиэтэ, СӨ Театральнай үлэһиттэрин сойууһа уонна Үөһээ Халыматааҕы култуура уонна духуобунай сайдыы салаата ыыппыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах аһаҕас күрэхтэрин «Историческай тиэмэҕэ туруоруу» диэн анал аатын ылбыта.

– Августина Яковлевна, айар үлэҕиттэн сэгэтэн кэпсээбиккэр махтанабыт. Өссө да «Хабырылла Хаабыһап албаһа» курдук дьон сэргиир айымньылара күн сирин көрө турдуннар!

Хаартыскалар: Дьоруойдар тус архыыптарыттан