Кэнчээри ыччакка кэрэхсэбиллээх бырайыак

Хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ, бүтүн аймахха көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр ураты суолталаах мал-сал баар буолар. Ону ыччат, үүнэр көлүөнэ билэ-көрө, кыра сааһыттан хараҕын харатын курдук харыстыы улаатара ордук кэрэхсэбиллээх.

Соторутааҕыта Дьокуускай куорат В.П. Ларионов аатынан Физико-тэхиньиичэскэй лиссиэйгэ төрдүс сылын ыытыллыбыт «Мин дьиэ кэргэним реликвията» күрэх түмүктэннэ. 9 «Б» кылаас (салайааччы Мария Алексеевна Баишева) көҕүлээн тэрийэр үтүө үгэскэ кубулуйбут тэрээһинэ быйыл дойду үрдүнэн биллэриллибит Аҕа дойдуну көмүскээччи сылыгар уонна Улуу Кыайыы 80 сыллаах үбүлүөйүгэр ананна.

Оҕолор чинчийии үлэтин дьиэ кэргэн историятыттан саҕалыыллара хайҕаллаах. Ол курдук, хас биирдии бырайыакка дьиэ кэргэн үтүө үгэстэрэ, өбүгэ муудараһа, олоххо сыаннаһа, көлүөнэлэр быстыспат ситимнэрэ көстөр.

Бүгүҥҥү нүөмэрбитигэр икки бастыҥ үлэни ааҕааччыларбытыгар үөрэ-көтө билиһиннэрэбит. 

Мантан дьиэ кэргэммит историята саҕаламмыта

Күрэх кыайыылааҕа Тимофей Федоров – 6 «А» кылаас үөрэнээччитэ. Кини «Федоровтар түмэл-дьиэлэрэ – дьиэ кэргэммит реликвията» диэн үлэтинэн дьүүллүүр сүбэ үрдүк сыанабылын ылла. 

Бу түмэл-дьиэ Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайыгар Огдороҥ диэн сиргэ турар. Манна Тимофей хос хос эһэтэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Федоров Иван Митрофанович кэргэнэ Елена Сергеевналыын олорбуттар. Дьиҥэр, бу дьиэни Иван Митрофанович аҕата Харыйалаах диэн сиргэ туппут эбит, онтон Огдороҥҥо 1955 сыллаахха көһөрбүттэр.

Иван Митрофанович 1908 сыллаахха Хаптаҕай нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Кыра сааһыгар тулаайах хаалбыт, онон кинини Александр Федоров иитэ ылбыт.

Тимофей киэн туттар дьонун туһунан бу курдук кэпсээтэ:  

– Хос хос эһэм 1917 сыллаахха маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбит, ол эрээри, гражданскай сэрии саҕаланан, икки сыл толору үөрэммэтэх. Табаарыстыбаҕа биригэдьииринэн, онтон холкуоска пиэрмэ сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар бэбиэскэ тутан, аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бэлэмнэниини Монголияҕа ааспыт, онтон Япония саба түһэр түгэнигэр диэн, кыраныыссаҕа оборона иккис линиятыгар ыыппыттар.

1942 сыллаахха Иван Митрофанович поеһынан Москваҕа, онтон фроҥҥа, Ленинград оборонатыгар ыытыллыбыт. Онно 59-с аармыйаҕа, 239-с стрелковай дивизияҕа сулууспалаабыт. 813-с стрелковай полкаҕа стрелок быһыытынан сылдьыбыт.

1943 сыллаахха атаҕар бааһырыы ылан, госпитальга киирбит. Онтон эмтэнэн баран, 511-с стрелковай дивизияҕа наводчигынан ыытыллыбыт. Новгород куораты босхолооһуҥҥа кыттыбыт.

1944 сыллаахха Польша кыраныыссатыгар тиийэн баран, илиитигэр бааһырыы ылбыт. Онон дойдутугар төннөргө күһэллибит.

Иван Митрофанович сэрии кэнниттэн бэтэринээргэ үөрэммит, идэтинэн үлэлээбит. Киэн туттар киһибит 95 сааһыгар диэри олорбута. Кэргэнэ Елена Сергеевналыын биэс оҕоломмуттар, 13 сиэннэммиттэр, 19 хос сиэннэммиттэр, 18 хос хос сиэннэммиттэр.

Елена Сергеевна сэрии сылларыгар тыылга үлэлээбитэ, оҕолорун атахтарыгар туруорбута. Кини Ийэҕэ албан аата мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

2008 сыллаахха Иван Митрофанович уонна Елена Сергеевна Федоровтар төрөөбүттэрэ 100 сылыгар олорбут дьиэлэрин түмэл оҥорорго быһаарыммыттара.  Бу идиэйэ кинилэр кыра кыыстара Евдокия Ивановна көҕүлээһининэн олоххо киирбитэ. Манна дьиэ кэргэн олоҕо-дьаһаҕа, историята түмүллэн, туттубут маллара, тэриллэрэ кичэллээхтик хараллар. 

Бу дьиэ Федоровтары аас-туор кэмнэргэ аччыктааһынтан быыһаабыт эбит. Өрүс үрдүгэр турар буолан, дьиэ кэргэн хортуоппуй олордоро, бэл, сэрии кураан дьылларыгар үүнүүлэриттэн ытыс соттубатахтара. Федоровтар сыдьааннара билигин да өбүгэлэрин үтүө үгэстэрин салҕыыллар.

– Хортуоппуйу олордууга, хостооһуҥҥа аймахтар күргүөмүнэн тахсабыт уонна хайаан да аҕам саастаах дьоммутун ахтан-санаан ылабыт.

Эргэ дьиэ төһө даҕаны сааскы халантаан элбэхтэ эмсэҕэлээтэр, ураты көрүү-истии, өрөмүөн, харыстабыллаах сыһыан көмөтүнэн күн бүгүҥҥэ диэри аймах-билэ дьону үөрдэ турар.

Дьиэ кэргэн реликвията буолбут түмэл-дьиэҕэ тугу сэргии көрүөххэ сөбүй? Бу туһунан Тимофей бырайыагар киэҥник сырдаппыт.

– Иван Митрофанович бэтэринээр быһыытынан үлэлээбитин көрдөрөр, кэпсиир-ипсиир ыскаапка кини кыыллары эмтээбит үнүстүрүмүөннэрэ кэчигирэспиттэр.

Федоровтар оҕолорун үлэҕэ кыра саастарыттан сыһыарбыттара кэрэхсэбиллээх. Холобур, оҕолор төрөппүттэригэр бурдук тардан көмөлөһөллөр эбит. Суоруналара билигин даҕаны бөҕө-таҕа  турар. Оҕолор ынах ыаһаллара, сэпэрээтэринэн үүт эрийэллэрэ. Евдокия Ивановна “оҕо сааһым доҕоро” диэн таптаан ааттыыр тэрилэ түмэлгэ биир көстүүлээх сири ылан турар. Маны сэргэ тирии имитэр талкы киирбит дьон болҕомтотун тардар. Аны туран, аас-туор кэмҥэ дьиэ кэргэни аччыктааһынтан быыһаабыт балыктыыр тэрил элбэх. Билиҥҥэ диэри бу – дьиэ кэргэн сөбүлүүр дьарыга.

Хас биирдии киһи дойдутун уонна дьиэ кэргэнин историятын билиэх тустаах. Евдокия Ивановна кыһамньытынан биһиги хос хос эһэлээх эбэбит туттубут тэриллэрэ, маллара-саллара билиҥҥэ диэри бүтүн тиийэн кэлбиттэриттэн үөрэбит. Билигин киниэхэ эдьиийбит Инна көмөлөһөр. Хас биирдии мал туһунан суруйан, хаартыскаҕа түһэрэн, испииһэктээн, кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдии элбэх үлэни эрэйэр.

Бу түмэл-дьиэ Федоровтар аймахха олус күндү, ураты суолталаах. Тоҕо диэтэххэ мантан улахан дьиэ кэргэн историята саҕаламмыта. Онно ыалдьыттыы тиийэр, өбүгэлэрбит туттубут малларын илэ харахпытынан көрөр, чинчийэр, кинилэр тустарынан кэпсээннэри истэр – биһиэхэ улахан чиэс. Кинилэргэ махталбыт муҥура суох.

Барытын харыстаан илдьэ сылдьыаҕым...

5 «Б» кылаас үөрэнээччитэ Иван Неустроев күрэх түмүгүнэн «Киин куорат» хаһыат эрэдээксийэтин биһирэбилин ылла.

Ваня чинчийэр үлэҕэ олус эппиэтинэстээхтик сыһыаннаспыт, хас биирдии ымпыкка-чымпыкка болҕомтотун уурбут. Кини бырайыага баай ис хоһоонноох, ырытыыта дириҥ хорутуулаах. Дьиэ кэргэн историятын билээри, аймахтарын кытыаран, архыыбы хаһыспыта, төрүччүтүн үөрэппитэ хайҕаллаах.

Ваня хос эбэтэ Елена Ноева – сэрии сылларын оҕото. Кини оонньооботох оҕо сааһын, сэрии ыар сылларын туһунан ахтыыта барыбытын долгутта. Билигин Елена Сергеевна мэтээллэрэ, уордьаннара, түөскэ иилиллэр бэлиэлэрэ дьиэ кэргэн архыыбын байыталлар.

– Хос эбэлээх эһэбит тоҕус оҕоломмуттар, онон кинилэр урут күннээҕи олохторугар тутта сылдьыбыт тэриллэрэ-тээбириннэрэ билигин оҕолоругар бэриллэн, хас да ыалынан хараллаллар, – диэн кэпсээтэ күрэх кыайыылааҕа.

Эргэ миэбэл – дьиэ кэргэн сүрүн реликвията. Холобур, хос хос хос эһэлэрэ Ноев Нестор Дмитриевич 1915 сыллаахха бэйэтин илиитинэн чочуйан оҥорбут иһит-хомуос уурар ыскааба билигин да бөҕө-таҕа турар. Арай хос эбэлэрэ бэйэтин кэмигэр кырааскалаан, көстүүтүн саҥардан биэрбит эбит.  

Дьиэ кэргэн өссө биир киэн туттуута – оҕо олоппоһо. Ваня хос хос эһэтэ Сергей Несторович 1928 сыллаахха кыыһыгар анаан оҥорбут. Онтон ыла дьиэ кэргэн хас да көлүөнэ оҕото олорбут – Ваня хос эбэтин тоҕус оҕото, кинилэр сиэннэрэ, билигин кырачаан хос хос сиэннэргэ тиксибит. Дьиктитэ баар, эмиэ биир даҕаны тоһоҕото суох, ол эрээри баччааҥҥа диэри атаҕа биирдэ даҕаны иэҕэҥнээн көрө илик.

– Мин кыра сааспыттан бу миэбэллэри уонна маллары көрөн улааппытым. Эбэм Людмила Ильинична мэлдьи көрдөрөр, кэпсиир этэ. Кини оҕо эрдэҕиттэн ийэтин кытта ампаарга хоппоҕо сытар былыргы маллары сааһылыыр, сайын аайы куурдар, харайар эбит.

Аймахтарбыт өбүгэлэриттэн кэлбит, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр хас биирдии малы-салы, эргэ миэбэли кичэллээхтик харайаллар, көрөллөр-истэллэр. Салгыы бэйэлэрин оҕолоругар тиэрдэргэ кыһаллаллар, – диэн киэн тутта кэпсиир Ваня Неустроев. 

Кини дьиэ кэргэнин үтүө үгэстэрин кылгастык бу курдук сэһэргиир: 

– Биһиги сайын аайы Соморсуҥҥа уонна Мээндигигэ ыалдьыттыы барабыт, онно хос эбэлээх эһэбит уолаттара ыал буолан олороллор. Аммаҕа айанныахпыт иннинэ эрдэттэн бэлэмнэнэбит, дьоммутугар кэһии ылан тиийэбит. Биһиги онно баран от үлэтигэр, сибиинньэ аһатарга көмөлөһөбүт.

Иллэҥ кэммитигэр оҕолору кытта оонньуубут, футболлуубут. Кыыс Аммаҕа астына-дуоһуйа сөтүөлүүбүт, күҥҥэ сыламныыбыт, кэрэ көстүүлээх өрүс таастарын көрдүүбүт, балыктыыбыт. Сир аһа бустаҕына, бастаан дьэдьэнниибит, онтон хаптаҕас, сугун хомуйабыт, күһүн отоннуубут.

Ваня бырайыагын суруйарыгар хос эбэлээх эһэтин ахтыылара сүрүн тирэх буолбут.

– Бу бырайыакка ылсан баран, дьиэ кэргэним историятын өссө күүскэ сэргээтим, өбүгэлэрбинэн киэн тутуннум.

Дьиэ кэргэн хас биирдии реликвията ураты. Мин ону эмиэ харыстаан илдьэ сылдьыаҕым, бэйэм дьиэ кэргэн түмэлин оҥоруоҕум. Матырыйаалым мунньуллан иһиэҕэ, ону кэнчээри ыччаппар кэпсиэҕим. Эбэм миэхэ уонна балтыбар биһиэхэ хараллар чорооннору, кытыйалары, былыргы таҥастары кэриэс хаалларбыта, – диэн кэпсээнин түмүктээтэ Иван Неустроев.

Хаартыскалар:
Дьоруой тус архыыбыттан