Кэм кэлбэтэ дуо?

Сыал, сорук. Дьарыгырдах аайы, бэйэтэ бэйэтиттэн тахсан иһэр эбит. Бастаан утаа сыалым-соругум бэйэбэр эрэ туһааннаах этэ. Барыта «Тоҕо?», «Хайдах?» диэн сөхпүт санааттан саҕаламмыта. Ол аата 19-с хайыһар биригээдэтинэн сөҕүүттэн саҕалаан дьарыгырбыт эбиппин.

Олоххо сөҕө истэриҥ, саныырыҥ баһаам буоллаҕа. Олох хаамыыта оннук. Ону барытын иилэ хабан ылан быһаара сатаабатыҥ чахчы. Сөхпүтүҥ сүтэн, иҥэн хаалбатыгар туох эрэ күөттүүр баар буолуон наада эбээт. Күөттээһин тас эйгэттэн буолуон сөп, ис хааҥҥыттан, бэйэҕиттэн да буолуон сөп. Тулалыыр эйгэни хайдах ылынаргыттан, өйдөбүлгүттэн да бэйэҕин бэйэҥ күөттэниэххин эмиэ сөп эбит. Аны, ол сөхпүккүн билэ сатааһын сыыйа-баайа буолар эбит. Бастаан утаа онтуҥ дьаалытынан устан иһэн, туохтан эрэ саҕаланан күөдьүйэн кэлитэлиир. Ол аата күөттээһин. Холобура, 19-с биригээдэ дьылҕатын дьоҥҥо кэпсии сылдьарым Иван Михайлович Павлов кинигэтин бэлэхтииригэр суруйан дьаһайбытын толорууттан саҕаламмыта. Кэлин бэйэм тэбиэһирдэҕим. Мин курдук кэпсии сылдьар дьон баара буоллар диэн дьаһана сатаабытым. Дуоһунастаах да, үлэлэрин быһыытынан эппиэттээх дьоннору да туһана сатаабытым, табыллыбатаҕа. Ол иһин, дьоҥҥо, киэҥ эйгэҕэ таһаараары, кинигэ суруйарга күһэллибитим. Бэйэбин бэйэм күһэйбитим, туораттан ким да буолбатах. Элбэх бириэмэбин ыыппытым. Үбүлээһиҥҥэ, кэлиигэ-барыыга бэйэм ороскуотурарбын кэрэйбэтэҕим. Кинигэм тахсыбыта. Бу иккиһим — бастакым салгыыта курдук.

Саллаат сэргэтин туруоруу. 2018-с сыллаахха Ильмеҥҥэ бастакы сырыыбыттан сэргэни туруордахха сатаныыһы диэн толкуй киирбитэ. Онтон, биригээдэҕэ уонча оройуонтан барбыттара, сэриилэспиттэрэ дии санааммын, атын оройуоннартан көмө көрдүү сатаабытым. Өйөбүл ылбатаҕым. Хомойбутум, кэлэйбитим, кыһыйбытым. Туох аатай, кыра да дьыала кыайтарбакка бардаҕай, биир эмит уус киһи көстөр ини дии санаан, дьарыгырыы саҕаламмыта. Эмиэ элбэх киһиттэн аккаастаппытым. Бүтэһигэр улуус мунньаҕын салайааччыта Эвсеев Сергей Ивановичка, уһукпар тиийэн, кыйаханан, чиҥник үктээн тиийбитим. Аккаас тылы истибитим буоллар, Эвсеев миигиттэн элбэх тылы истиэхтээҕэ хаалбыта. Хата ону киһим сонно сыымайдаһан, кыттыһан барбыта. Бүтэһигэр Өҥөлдьө уолаттара Ньурбаҕа муус оҥоһук оҥоро кэлиэхтээхтэрин, кинилэр сэргэни эмиэ оҥороллорун эппитэ, өссө ыйыталаһан көрүөх буолбута. Уолаттар кэлэллэрин кэтэһэ сылдьан Августуун көрсүбүппүт. Мин үөрүүбэр, Август сонно сөбүлэспитэ. Тэрилтэҕэ үлэлээбэт, кэтэх сүөһүтүн-сылгытын көрөн олорор, муус оҥоһуктары оҥорон күрэхтэргэ кыайдаҕына харчыланар эбит. Онон кэлэр-барар ороскуотун булбакка эрэйдэммитэ. Эбэтин биэнсийэтэ кэллэҕинэ эрэ харчыланарын эппитэ. Авиабилет эрдэ ылыллыахтааҕа. Илдьэ барар кыһалҕалаах буолан, билиэтин оҕолорбунан ыллаттарбытым. Кэлэрин эбэтин биэнсийэтинэн бэйэтэ уйуммута. Бараммыт олохтоохтору көмөлөһүннэрэн, сэргэбитин оҥорбуппут, туруорбуппут. Августка сэргэ туруоруутугар миигин өйөөбүтүгэр махталым олус. Ол кэмнэргэ, нууччалыы эттэххэ, «точка кипения» тиийэ сылдьыбытым. Кини сөбүлэспэтэҕэ буоллар, соҕотоҕун да тиийэн дьарыгырар санаалааҕым.

Поисковай үлэ. Кинигэбин төһө да суруйан бүттэрбин, биригээдэм дьылҕатынан син биир салгыы дьарыгыра сылдьыбытым. Старай Руссаҕа хас бардаҕым аайы, Валентина Ивановна Перминова, Нина Алексеевна Моркина көмөлөрүнэн кырдьаҕастары кытта көрсөн кэпсэтэбин, военкомакка сылдьабын. Сүрүн соругум — буойуттары хаһан, хайдах, ханна көмпүттэрин билии. 19-с биригээдэ сэриилэспит сирдэригэр поисковай үлэ ыытыллыбатаҕын билбитим. Итинник чинчийиилэрим түмүгэр поисковой үлэнэн дьарыгырар дьону буларга, кинилэри туһанан буойуттар көмүллүбүт сирдэрин көрдүүргэ толкуй киирбитэ. Устунан туора дьоҥҥо соччо эрэммэккэ, поисковой этэрээти бэйэ тэриннэххэ ордук буолсу диэн санаа олохсуйбута. Оройуонум эдэр ыччатын отделын улахан көмөтүнэн АНО тэринэ охсон, ол иһинэн этэрээт тэринэр түбүк саҕаламмыта. Старай Руссаттан Игорь Григорьевич Тума диэн кыттыгас киһилэнэн, 4 вахтаны түмүктээхтик үлэлээтибит. Кини «Медведь» этэрээтэ дьоно суох, биир эмэ киһинэн кыттыһар кыахтаах, биһиги поисковой үлэҕэ үөрүйэҕэ суохпут эрээри, дьоннордоохпут. Онон бииргэ дьарыгырдыбыт. 2024 с. күһүн Ретле дэриэбинэттэн 19-с биригээдэ буойуттарын хостоотубут. Сүрүн сыалбын- сорукпун толордум. Көрдөөтөххө, булуохха сөбүн итэҕэттим. Чуолкайданнылар:

1. 19-с биригээдэ буойуттарын көрдүүр үлэ эрдэ ыытыллыбатах;

2. Анал көмүү тэриллибэтэх, воронкалары туһаммыттар;

3. Сэрии кэнниттэн хаттаан көмүүлэр ситэ оноһуллубатахтар;

4. Буойуттар медальоннарын ньиэмэстэр хомуйан ылбыттар;

5. Көрдөөтөххө, көмүүлэри булуохха сөп эбит;

6. Саха оҕото, сиргэ-уокка сылдьа үөрүйэх буолан, куттаммакка, өссө ордук сыстаҕастык үлэлиир эбит.

Өр кэмнээҕи дьарыгым туһалаах, ситиһиилээх буолбутуттан үөрүүлээхпин. Саха сиригэр поисковай үлэ бигэтик саҕаланна, оскуола оҕолоро күргүөмүнэн сылдьар буоллулар. Бу дьарык салҕанан барарыгар эрэл үөскээтэ. Хас да сыл устатыгар миигин өйдөөбүт, өйөөбүт (ким кыратык, ким улаханнык), көмөлөспүт дьоммор бука барыларыгар махталбын биллэрэбин.

Күн бүгүн хайа баҕарар таһымҥа этэр кыахтанным:

Көрдүөххэйиҥ, буойуттарбытын булаттыахха, буойун курдук харайталыахха, дууһаларын уоскутуохха.

19-с биригээдэ Ильмень күөлгэ тэҥэ суох кыргыһыыга бастакы күн кыдыллыытын Саха сирин дьоно син истибиттэр. Ол кыдыллыыга түбэспит буойуттары сонно сарсыҥҥытыттан саҕалаан ньиэмэстэр дьаһайтарбыттар. Ол эрэн диэххэ... Оннооҕор тыыннаах ордубут саллааттар кыргыһыыга охтубут, ууга тимирбит буойуттар хайдах хараллыбыттарын интэриэһиргээбэтэхтэр, билэ-көрө сатаабатахтар. Аны, кыдыллыыны анаан-минээн үөрэппит суруйааччылар, историктар итини эмиэ болҕомто таһыгар туталлара өйдөммөт. Тоҕо? Омуктарга «табу» диэн өйдөбүл баар. Сахаҕа итинник тыл суох эрээри, дьалты тутта сылдьарга туох эрэ өйдөбүллээхпит быһыылаах. Ол иһин дуо? Онтубут ис туруга туохханый?

Тыыннаах сылдьыы уонна өлүү. Тыыннаах сылдьыы кэмэ араҥаччыланыахтаах диибит, туруулаһыы бөҕө буолабыт. Чугас киһибит бэл ыарыйдаҕына, аны өлөн хаалыа диэн, тилигирэһии кытаанаҕа. Оҕолорбутун эмиэ, сыыһа-халты туттан өлөн хаалыахтара диэн, дьэ, сэрэтиһии, дьарыгырыы бөҕө. Бары омукка оннук, сахаларга эмиэ. Ол быыһыгар букатын бу дойдуга кэлбит суох, бары анараа дойдуга барыахпыт дэһэбит. Анараа дойдуга барыыны тиһэх суолга атаарыы дэһэбит. Атаарар киһибитин ирдэнэр бары силигин толорон, анараа дойдутугар ыытыахтаахпыт. Бу өйдөбүлү, бука, утарар киһи баара буолуо дии санаабаппын. Өлбүт киһини анараа дойдуга атаарыы кинини кытта алтыспыт, кэнниттэн хаалбыт дьон эбээһинэстэрэ буолбатах дуо? Бастаан аймахтара, атастара, онтон атын чугас эбэтэр билэр дьонноро. Оннук эбит буоллаҕына, тоҕо бу биһиги, саха дьоно, биһиги тыыннаах сылдьарбыт туһугар сэриигэ баран өлбүт буойуммутун, туох буруйун иһин, киһилии харайыа суохтаахпытый?

Харайыахтаахпыт дии саныырым сыыһам дуо? Оччотугар анаан-минээн дьарыгырар үөрэхтээх дьоннорбут эмиэ сыыһаллар дуо? Атын да үөһэттэн айдарыылаах дьоннорбут этэллэрэ тоҕо болҕомтоҕо ылыллыбатый? Иннибитигэр укта сылдьар көмүскүөхтээх киһибитин итинник дьылҕалыыр буоллахпытына, ким үөрэ-көтө эбээһинэс ылынан биһигини көмүскүү барарый? Көмүскүүр кыахтаах дьоннорбут эбээһинэстэриттэн аккаастанан куота көтө сырыттахтарына, көмүскээччилэрэ суох хаалбаппыт дуо? (СВО көрдөрбөтө дуо?) Саха омук быһыытынан кэхтиибит биир суолугар туруннубут дуу дии санаабаппыт дуо?

Итинник буолуо суохтаах. Ол иһин иккис кинигэм саллааттарбытын харайыахтаахпыт диэн өйдөбүлтэн сурулунна. «Тоҕо?», «Ханна?», «Хайдах көрдүөххэ?» диэн ис хоһоонноох сурулунна. Өйдөнүмтүө буоллун диэн, хаартыскалары, дьоннор суруктарын киллэртээтим. Ааҕыҥ, билиҥ, сэрии үөрэҕин саҕана хайдахтаах эрэйи-муҥу көрөн баран, кэлин уһугар Ильмень күөл мууһугар, кытылларыгар кыдылыннылар, 80-тан тахса сыл устатыгар ситэ хараллыбакка, дууһалара моруу буоллулар? Ама, харалларга кэмэ кэлбэтэҕэ буолуо дуо?

Көрдүөххэйиҥ, буойуттарбытын булаттыахха, буойун курдук харайталыахха, дууһаларын уоскутуохха.

Быйыл күһүн биригээдэ дьонун булан көтөхтүбүт. Сорохторун. Хомойуох иһин, медальоннара көстүбэтэ, ньиэмэстэр хомуйан ылбыттар быһыылаах. Экспертиза түмүгүнэн онно Саха сирин төрүт олохтоохторо бааллара дакаастанна. 19-с биригээдэ үгүс дьоно Ретле дэриэбинэ түбэтигэр кыргыллыбыттара, ууга тимирбиттэрэ. Кинилэр кэриэстэригэр Ретле таһыгар саллаат сквера оноһуллуон наада. Сквергэ бу саллааттар ааттарын суруйтарарбыт буолуо. Бары да буолбатар, хайалара эмэ күһүн көтөҕүлүннэхтэрэ. Хаартыскаларын көрдүүбүт. Биир эмэ  хаартыска көһүннэҕинэ, биллэрэргитигэр көрдөһөбүн: 8-967-910-6-12 эбэтэр манна ыытыҥ: ksenofontv@mail.ru