КЭБЭЭЙИ СОБОТО НОРУОТ БАРҔА БААЙА ХАЙДАХ БУОЛЛА?

Үөлүллүбүт собо реестргэ киирбитин туоһулуур сэртипэкээти Ил Дархан Айсен Николаев Кэбээйи улууһун баһылыга Иван Левиҥҥэ Олоҥхо ыһыаҕын кэмигэр туттарда. Төрүт аһы маннык таһымҥа таһаарыы саха астыыр үгэһин харыстыырга уонна Саха сирин норуоттарын араас аһын киэҥник тарҕатарга, бастатан туран, кэнчээри ыччаппытыгар өбүгэ ньыматын тыыннаах тиэрдэргэ көмөлөһүөхтээх.

КИМ БАҔАРАР САЙААПКА ТҮҺЭРИЭН СӨП

Өрөспүүбүлүкэтээҕи Норуот айымньытын дьиэтин Норуот айымньытын салаатын исписэлииһэ Күннэй Маркова материальнайа суох барҕа баай реестригэр хайдах сайаапка түһэрэри, эбийиэк хайдах бигэргэтиллэрин кэпсээтэ:

– Өрөспүүбүлүкээҕи Норуот айымньытын дьиэтэ 402 нүөмэрдээх “О нематериальном этнокультурном достоянии” диэн Арассыыйа федеральнай сокуонугар олоҕуран материальнайа суох баай-дуол реестрин толорууга оператор быһыытынан үлэни-хамнаһы ыытар. Бу реестр, судургутук быһаардахха, Сахабыт сиригэр олорор норуоттар материальнайа суох баайдарын-дуолларын харыстыыр, үйэтитэр, биир базаҕа тиһэр, сырдатар, харайар сыаллаах-соруктаах суруллар. Манна киирбити “эбийиэк” диэн ааттыыбыт. Уонна ол эбийиэк оҥоһуллар технологиятын, толоруллар матыыбын о.д.а. киллэрэбит. Реестр хас да салаалаах: фольклор, ас-үөл, аҕыйах ахсааннаах норуоттар национальнай бырааһынньыктара (Ыһыах, Бакалдын, Шахадьибэ, о.д.а.). Интэриэһиргээбит дьон реестри толору Норуот айымньытын дьиэтин официальнай саайтыгар көрүөхтэрин сөп: rdntykt.ru

“Эбийиэги реестргэ киллэрэн тугу ситиһэбит, харчы көрүллэр дуо?” диэн ыйытыы чахчы үгүс киһиэхэ үөскүүр. Бу – сыыһа өйдөбүл, харчы төлөммөт. Кэлэр кэнчээри ыччаппытыгар өбүгэлэрбититтэн кэлбит үгэстэри, сатабыллары, фольклор араас жанрдарын толоруу уратытын , төрүт аспыт, таҥаспыт-саппыт көрүҥнэрин, тигиллэр технологиятын, о.д.а. үйэтитэргэ босхо оҥоһуллар.

Улуустары кытта ыкса үлэлиибит. Син биир улуустар, нэһилиэктэр бары бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаахтарынан, хас биирдии улуус туһунан “муниципальнай каталогтаах”.

Олоҥхо ыһыаҕа ыытылыннаҕын аайы туох эрэ ураты көстүүнү үйэтитии үтүө үгэһэ олохтоммута. Холобур, Нерюнгригэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар Саха сирин соҕуруу өттүн эбэҥкилэрин үҥкүүтэ Манчорай киирбитэ. Кэбээйи улууһугар 19-с төгүлүн ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар үөлүллүбүт собо “Технология приготовления пищи якутов “үөлүллүбүт собо” (карась на вертеле)” диэн ааттанан киирдэ. Манна наука доктора Константин Степановы кытта бииргэ үлэлэстибит.

Эбийиэги реестргэ киллэриигэ Экспертэр сэбиэттэрин мунньаҕын култуура миниистирин бастакы солбуйааччы Мария Турантаева бэрэссэдээтэллээн ыытар. Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн СӨ Норуот айымньытын дьиэтин генеральнай дириэктэрэ Иван Иванов үлэлиир. Сэбиэккэ ХИФУ, АГУИККИ, ГЧИ научнай үлэһиттэрэ, култуура тэрилтэлэрин салайааччылара бааллар. Улуус сайаапка түһэрдэҕинэ, докумуоннарын хомуйан, хамыыһыйаны былааҥҥа туруортарабыт. Холобур, бэс ыйыгар тэриллибит хамыыһыйаҕа 4 эбийиэк – үөлүллүбүт собо, саламаат, хаҥаластыы оһуохай, тимири уһаарыы – киирбитэ. Балар бары өрөспүүбүлүкэ таһымнаах материальнайа суох баай-дуол реестригэр киирэргэ бигэргэммиттэрэ.

Бу Сэбиэт хамыыһыйата кыбаарталга биирдэ мунньахтыыр. Улуустары кытта үлэлэһии туспа бэрээдэктээх эбит. Ханнык баҕарар улуус Норуот айымньытын дьиэтигэр сайаапка түһэрэр кыахтаах. Саамай сүрүнэ – сайаапкалара наукаҕа тирэҕирэр буолуохтаах. Холобур, хас эрэ сыллаахха научнай экспедиция сурукка тиспит буолуохтаах (Миддендорф, Серошевскай суруйууларыгар киирбит буолуохтарын сөп).

МУКУЧУЛАР - МАЛАДЬЫАСТАР!

Үөлүллүбүт собо оҥоһуллар технологиятын суруйарга Мукучу нэһилиэгин Танара орто оскуолата күүскэ үлэлэспит. Собону үөлэн буһарыыны видеоҕа, хаартыскаҕа уһулан, түргэнник-тарҕаннык дьаһанан, наадалаах матырыйааллары үрдүк таһымҥа бэлэмнээн ыыппыттар.

Танара орто оскуолатын үлэһиттэригэр научнай салайааччынан саха дьоно бары да бэркэ билэр киһибит, сахалыы аһы үйэтитиигэ, киэҥник тарҕатыыга улахан кылаатын киллэрэн айымньылаахтык үлэлии сылдьар АГАТУ ас технологиятын кафедратын профессора, тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора Константин Максимович Степанов үлэлэспит:

– Технология үөрэтиитин, бэрэбиэркэтин И.Е. Левин аатынан Танара орто оскуолатын үлэһиттэрэ Татьяна Климовна Аммосова салалтатынан ыыттылар диэн тоһоҕолоон бэлиэтиибин. Кинилэр олох былыргылыы ньыманы оруобуна тутуһан астаатылар, видеоҕа уонна хаартыскаҕа устан үйэтиттилэр. Мин буоллаҕына, наукаҕа тирэҕирэн, бу ас ханна ахтылларын, төһө өртөн собону маннык ньыманан буһарыы баарын суруйдум. Собону биһиги былыр-былыргыттан миинниибит уонна үөлэн астыыбыт. Нуучча чинчийээччилэрэ үөлүллүбүт собону “бэйэтин арыытыгар ыһаарылыыр курдук ньыма”, ол аата билиҥҥинэн гриль курдук, астыыллар диэн ойуулууллар эбит.

Саха сирин соботун туһунан бастаан аатырбыт ихтиолог Ф.Н. Кириллов (1972) Өлүөнэ орто тардыытынан экспедициялыы сылдьан 1948-1951 сыллардаахха ойуулаабыт эбит. 1948 сыллаахха СССР Наукаҕа академиятын Саха сиринээҕи салаатын ихтиологическай этэрээтэ эрдиилээх тыынан Витимтэн Дьокуускайга диэри 1600 км устар. Онно Саха сирин киин улуустарын күөллэригэр баар собо “золотой карась” диэн көрүҥ бииһин ууһа буоларын ойуулуур. Онтон ыла “Carassius carassius jacuticus Kirillov” диэн собо саҥа көрүҥэ регистрацияланар.

– Үөлүллүбүт собо туох туһалааҕый?

– Собону саамай туһалаахтык астааһын – үөлэн буһарыы. Хаппыт талах уонна хатыҥ уотун кыһыл чоҕугар үөлэллэр, эргитэ сылдьан буһараллар. Үтэһэтэ талахтан эбэтэр тиит мастан хаптаҕай гына оҥоһуллар. Маннык буспут собо сайын хас да күн хараллар, буорту буолбат.

Уотугар тиит маһы туттубаттар, сымалатын амтана балыкка бэриллиэн сөп. Биллэн турар, балыгы бастаан хатырыктыыбыт уонна үөстүүбүт, суон очоҕоһун субуйан ылабыт. Үтэһэни айаҕынан уган, кутуругунан таһаарабыт. Бөдөҥ собону икки үтэһэҕэ кэтэрдиэххэ сөп.

Балыгы үөлэн сиэһин доруобуйаҕа саамай туһалаах. Балык иҥэмтиэлээх эттиктэрэ оннунан хаалаллар, арыы туттуллубат, ордук сыата ууллан түһэр, Omega-3 сыалаах кислоталара алдьаммат, ол иһин D битэмиини тутар. Собоҕо эрэ A, C, D, E уонна B бөлөх битэмииннэрэ киһиэхэ иҥэмтиэ көрүҥүнэн бааллар. Этэ элбэх дьуоттаах, ону тэҥэ марганец, медь, цинк бааллар – оҕо сайдарыгар, үөрэҕи ылынымтыа буоларыгар туһалаах эттиктэр.  

Уопсайынан, соботтон оҥоһуллар бүлүүдэлэр ас буһарар уорганнар үлэлэрин тупсараллар, аппетиты көтөҕөллөр. Этэ аҕыйах калорийдаах, элбэх фтордаах уонна фосфордаах – уҥуохпут бөҕөргүүрүгэр, тиис бигэ буоларыгар төһүү буолаллар. Ордук оҕолорго, оҕоломмут уонна эмиийдиир дьахталларга туһалаах ас. Собону аһылыгар киллэрэр киһи щитовиднай былчархайын үлэтин тупсарар, гормоннарын сааһыланар. Нэдиэлэҕэ саатар биирдэ собо сиэхтээхпит.

Биир собоҕо ортотунан 18 г белок, 2 г  сыа баар. Аны туран бу белога киһиэхэ олус үчүгэйдик иҥэр. Собо сыата суох балыкка киирсэр, углевода суох, ол иһин калорийа олох аҕыйах диибит: 100 г собоҕо – 87-88 ккал. Собо сыата 70% иҥэмтиэлээх сыа. Сууккаҕа 300 г собо этин сиэн киһи белок нуорматын толорор.

Собону үөлэн астааһын ыһаарылыырдааҕар туһалаах – канцерогеннар үөкээбэттэр. Сотору-сотору эргитиллэн иһэр буолан, балык хахтанар, иһинээҕи сүмэһинэ хаалар.

 ҮӨЛҮЛЛҮБҮТ СОБО САХА ЛИТЕРАТУРАТЫГАР

Дьоҕурдаах ааптар Семен Маисов «Ийэм кэпсиир» романын 4-с чааһыгар уус-уран хомоҕой тылынан тыа сирин дьонун сэрии кэннинээҕи олохторун ойуулааһыныгар собону үөлэн астааһын ымпыгын-чымпыгын сэһэргиир: https://www.litres.ru/book/semen-maisov/iyem-kepsiir-4-chaaha-70614025/    

... Эбэм биһикки собобутун, мундубутун сайыҥҥы дьиэбитигэр, туруорбах балаҕаммыт сирэй оһоҕор үөлэбит. Хахха сир буолан, аһаҕас халлааҥҥа кулуһун уотугар үөлэр курдук тыал-куус мэһэйдээбэт. Собо үөлэ үөрэнэммин, нэмин табан, эмээхсинтэн хаалсыбаппын. Элбэх истэхтээх, өллөөх балык түргэнник буһа охсубатын иһин, сотору-сотору көрөн-истэн эргитэн бэриллэр. Инньэ гымматыҥ да, аны уот суоһаан собо хоруорар кутталлаах. Оччоҕо амтана алдьанар, аһа хатар, хара хоруонан бүрүллэр. Ыыс-араҕас буола саһарчы буспут собону сойутабыт, онтон биирдэ үчэһэтиттэн арааран остуолга сулбурутабыт. Киһи илиитин сиир итии балыгы бэйэ-бэйэтигэр баттаһыннарбакка тэлгэтэн сойутуллар. Сүмэһинин иһигэр иҥэринэн, сыатыгар саһарчы буспут собо, сыттыын-сымардыын астык аҕай ас.

Собо үөлэр тиит үчэһэлэрбит бобо баайыллан кирээдэ үөһэ чөкө хараллаллар. Улахан Баһылай кыспыт үчэһэлэрэ балык сулбуруйан түспэтин диэн анал туорайдаахтар. Балыгы үчэһэҕэ сатаан нэмин табан үөлүү, бэйэтэ туспа үөрүйэхтээх. Бөдөҥ собону – туруору, быччыкыны, мундуну – туора үөлүллэр.

Аны собону барчалааһын биир туспа үлэ. Илимҥэ иҥнибит бөдөҥ, лэһигирэс собону хатырыктаан баран, үчэһэҕэ үөлэн буһарыллар. Онтон иһин сиирэ тардан хайытан өлүн, истэҕин ылан аҥардастыы да, суораты, күөрчэҕи да кытта булкуйан сиэххэ сөп. Үөлбүт собо буһан тахсан үчэһэтиттэн сулбурутуллан сойбутун кэннэ, тиэрэ уура сытан, сиһин уҥуоҕун бата хайытыллар, бөдөҥ уҥуоҕун барытын ылҕаан ылыллар. Төбөтүн туспа бэйэтин эрэ оргутабыт, уһуннук оргуйдаҕына сыата-хоргуна итирдэнэ үрүмэтийэн сүрдээх, ону эбэм хамыйаҕынан кытыйаҕа халбыйар, онтон бытыылга кутан бүөлээн уҥучахха ууран кээһэр. Халбыллыбыт балык хоргунугар лэппиэскэни уймаан сиэтэххэ минньигэс ас диэн ол. Бытыылга кутуллан «хаһаас» диэн ууруллубут балык хоргуна отой төбүрэҕэ, миинэ суох буолуохтаах. Сыаны-хоргуну кытары эттээх миин халбылыннаҕына, иһит түгэҕэр түһэн, өр турдаҕына хаарыан аһы сытытан кээһэр. Ол иһин эбэм балыгын хоргунун, сөп буола-буола туруора түһэ-түһэ, хат-хат сыымайдаан, туспа иһиккэ кутар, ыраастан-ырааһын, дьэҥкирин эрэ хаалларар. Балык сыата эмтээх, сатаан эмтэннэххинэ улаханнык туһанаҕын. Туох-ханнык иннинэ, ордук сэлликтээх дьоҥҥо ханнык да сыа абыраллаах эмп. Тыҥаларынан аһааҕыран, ааспат-арахпат сөтөл ыарыыламмыттар, хархахтаммыттар бэл ыт сыатын кытта сииллэр. Онтулара сүрдээҕин туһалыыр эбит…

Үөлбүт собо тылын омугуттан арааран туспа ылан, анал кыһыллыбыт кыра, тыймыы үчэһэлэргэ атырыа гына кэчигирэччи үөлэн баран, моойторук олуктаах ампаар муннугар, хайдыгас быыһыгар анньан хатарабыт. Тыл – күн уотугар түргэнник хатар. Сыата, сап-саһархай буола иҥэн хаалар. Ыстаатахха биир кэм бырдырҕас, минньигэһэ диэн эриэхсит. Хаппыт собо тылын дьон олус күндүркэтэн мааны кэһии оҥостоллор.

Бөдөҥ уҥуоҕа ылгаммыт собобутун этин илдьириппэккэ, сэрэнэн сибиэҕэ тэлгэтэбит. Иһэ-үөһэ ылыллан, буспут буолан хохтутааҕар түргэнник хатар. Сибиэҕэ балыгы хатарыы бэрт табыгастаах ньыма – аллараттан, үөһэттэн салгын хото сайа охсоруттан, чэмэлкэй күннээх курааҥҥа баҕас астанара дөбөҥ, түргэн.

Хачымаас – барча иккис арааһа. Сорохтор буорса дииллэр. Кыра быччыкыны, куллукуну хатырыктаан баран, үчэһэҕэ, мундулуу туора үөлүллэр. Үчүгэйдик буспутун кэннэ сулбурутан сибиэҕэ кутуллар. Хачымаастааһын барчалааһынтан атына диэн – балыгыҥ уҥуоҕун, иһин араарбаккын. Онон, истээх-үөстээх быччыкыны хохту курдук элбэхтик үлэлэһэн, сурдьугунуу сылдьыар диэри хатарыллар. Дьон астанан аһыыллара араас, сорохтор, тииһэ-уоһа суох өттүлэрэ, хачымаастаабыт балыктарын бурдук курдук үлтү сынньаллар. Уҥуоҕун кытта бытарытан, мэлийэн кэбиһэллэр. Иһэ-үөһэ ылыллыбакка барыта хатан ас буолбут балык тотоойу. Ол эрэн, уһун кэмҥэ, аҥаардас хачымааһынан аһылыктаммыт киһи, тахсан киирэригэр хойуута хатан, тааһыран тумнаҕыран эрэйдэниэн сөп. Хачымааһы, хаппыт балыгы кытары бииргэ хайаан да үрүҥ аһы булкуйа аһаныллыахтаах.

Дьалтах – кыра быччыкы сиикэйдии хатарыллыбыта. Хачымаастан уратыта диэн: баһын, иһин араарыллар, хатырыктаммат. Эмиэ хохтулуу хатарыллар. Үчэһэҕэ үөлэн халаҕытан сиэниллэр.

Источник:

Ийэм кэпсиир… : роман / Семен Маисов. — Дьокуускай : Бичик, 2009 -. — 21 см. — (Билиҥҥи кэм прозата). Ч. 4. — 2013. — 524 с. https://www.litres.ru/book/semen-maisov/iyem-kepsiir-4-chaaha-70614025/