Каллиграфия саҥа нейроннар үөскүүллэригэр көмөлөһөр

Аҕыйах сыллааҕыта социальнай ситимнэргэ дьоппуон омук каллиграфия уруоктарын оскуолаҕа, офиска хото туһанарын туһунан роликтарын көрөн баран бу ньыманы үөрэтэн көрөргө санаммытым.

Каллиграфия грек тылыттан «кыраһыабайдык суруйуу» диэн тылбаастанар эбит. Бу ньыманы урут-уруккуттан үөрэх биир саамай сүрүн предметин быһыытынан туһаналлара. Хомойуох иһин, бу предмет билигин оскуолаҕа үөрэтиллибэт, үөрэх таһынан ыытыллар дьарык быһыытынан киириэн сөп  эрээри, көннөрү каллиграфия уруога диэтэххэ, оҕо да, төрөппүт да соччо аахайбат эбит. Маҥнайгы кылааска пропись уруоктарыгар кэһэлтэ буолбут буоланнар, оҕолор түргэнник сылайаллар, сүрэҕэлдьииллэр.

Дьиҥэ, каллиграфия дьарыга киһиэхэ наһаа элбэх туһалаах. Киһи кыһаллан, кичэйэн олордоҕуна, моториката сайдар, ол аата илиитин, тарбахтарын хамсаныыта чочуллар. Онтон киһи төһөнөн кыра хамсаныылары чопчу оҥорор да, соччонон мэйиитин үлэтэ тупсар. Саҥа нейроннар үөскүүллэригэр көмөлөһөр. Кичэйэн суруйарга үөрэнэ олорор киһи болҕомтотун күүрдэр, тыынарын көннөрөн, биир кэлим тэтимҥэ киирэр, сүрэҕин тэбиитэ кытта бытаарар. Инньэ гынан киһи уоскуйар. Бу ньыма биир сиргэ сатаан олорбот эбэтэр доруобуйатыгар хааччахтаах оҕону кытта дьарыктанарга табыгастаах.

Ол эрэн көннөрү сурук оҕо болҕомтотун тардыбатын бэлиэтии көрбүтүм. Онтон биир түгэни санаан кэлбитим. Бэйэм оҕом кыра эрдэҕиттэн Архитектурнай оскуолаҕа үөрэммитэ, маҥнай онно биэрбиппэр, олох сылдьыан баҕарбат, биир сиргэ кыайан олорбот этэ. Онуоха учуутала Альбина Семеновна Иванова киниэхэ наһаа үчүгэй ньыманы тобулан, интэриэһин тардан, 5 кылааска диэри уруһуйга дьарыктаабыта. Көннөрү расскрасканы ылан, араас дьүһүннээх гелевай уруучуканан фигураларынан, сыыппаранан кырааскалаппыта. Ыраахтан көрдөххө наһаа үчүгэйдик көстөрө. Оҕом наһаа астынара.

Ол ньыманы бэйэм үөрэнээччилэрбэр тутта сылдьан арай манна сахалыы оһуору-мандары уруһуйдаттахха хайдах буолуой дии санаабытым.

Борис Федорович Неустроев–Мандар Уус «Саха орнаменнара» диэн 1990 сыллаахха тахсыбыт альбомугар бэйэтэ илиитинэн уруһуйдаабыт ойууларын көрөн олус сөхпүтүм. Бу альбомҥа кини сахалыы иһиттэн, таҥастан көрөн ойуу-мандар арааһын судургутуттан саҕалаан саамай ыараханыгар тиийэ сааһылаан тиспит. Бу альбому туһанан оҕолору оскуолаҕа дьарыктаатахха, оҕо судургуттан саҕалаан уустук оһуорга тиийэ хайдах ойууланарын, туох диэн ааттанарын, ханнык түбэлтэҕэ туһанылларын, суолтатын билиэн сөп  диэн сабаҕалаабытым. Оҕолор туох да көмө тэрилэ суох ыраас илиискэ тугу көрөллөрүн сөбүлээбит харандаастарынан түһэрэн ылаллар. Бу ньыманы оҕолор наһаа сөбүлээтилэр.

Дьокуускай куоракка, бу ньыманы Чиряевтар ааттарынан Национальнай гимназияҕа «Олох үөрэҕэ» этнопедагогика киинин салайааччыта уһуйааччы, учуутал, этнопедагог Татьяна Ильинична Жиркова икки сыл устата бэрт утумнаахтык туһанна. Оҕолор күн аайы бэрт сөбүлээн дьарыктаналлар. Онон апробациятын ааһан, билигин уруок таһынан дьарык быһыытынан бырагыраама оҥоһулла сылдьар. Бэйэбит учууталларга анаан ыл да туһанан барарга сөптөөх босуобуйа оҥорон таһаарар баҕа санаалаахпыт.

Сахалыы ойууну-мандары оҕо бу курдук ньыманан оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан билэн таҕыстаҕына, төһөлөөх элбэҕи билиэ-оҥоруо эбитэ буолуой. Биһиги билигин култуурабытын сайыннарарбытыгар оһуору-мандары билбэппит наһаа улахан харгыс буолар. Эдэр оҕолор архитектураҕа, таҥас дизайныгар, кинигэҕэ, иһиккэ-хомуоска сахалыы оһуору туһанаары гыннахтарына, өр олорон хасыһыахтарын наада, онно эмиэ бириэмэ баранар. Биир бэйэм, кинигэ таһаараары, оһуору-мандары хайдах туһанары билбэппиттэн элбэх харгыһы көрсүбүтүм. Онон бу үөрэх хас биирдии саха оскуолатыгар киирэрэ буоллар, саха оҕотун айар кутун уһугуннарыа эбитэ буолуо дии саныыбын.