Күргүөм ырыа түмэр күүһэ

«Күргүөм ырыа түмэр күүһэ» кинигэ аата да этэринии, түмэр, сомоҕолуур күүс киһиэхэ хантан кэлэрин, ол көстүү хайдах, хаһан, тоҕо, туохтан саҕылларын сиһилии ырытар, анаарар. Бу СӨ үөрэхтээһинин уонна СӨ култууратын туйгуна Раиса Иннокентьевна Винокурова салайааччылаах «Арчы» норуодунай хор 20 сыл тухары тохтообокко, ыһыллан хаалбакка, туруоруммут сыалы-соругу ситиһэр туһугар сыралаах үлэтин биир үтүө түһүмэҕэ  буолар. 20 сыл диэн эттэххэ дөбөҥ. Бу будулуйа турар уларыйыылардаах, сороҕор мунуох-тэниэх да курдук түгэннэрдээх сылларга күргүөм ырыа кэлэктиибин салайан илдьэ сылдьыахха диэтэххэ, уустуктардаах буолара мөккүөрү үөскэппэт.

Өскөтүн ааспыт үйэ 60-70 сс. саҕалаан хоробуой кэлэктииптэр хас нэһилиэк, бөһүөлэк, улахан тэрилтэлэр аайы баар эбит буоллахтарына, ол көстүү уота-күөһэ сыыйа умуллан, ахсааннара лаппа аччаабыта кистэл буолбатах. Дьокуускай куоракка Ирбэт тоҥу үөрэтэр үнүстүтүүт, Дьокуускай куораттааҕы доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин аатырар-сураҕырар күүстээх хордара билигин суохтар. Инньэ гынан бу хайысхаҕа дьиҥ-чахчы талбыт идэтигэр бэриниилээх, дириҥ билиилээх, бэйэтэ туспа, ураты көрүүлэрдээх Раиса Иннокентьевна, этэргэ дылы, легендарнай салайааччы. Ити биирэ. Онтон иккиһэ - бу кэлэктиип хас биирдии ырыаһыта ырыа диэн баран муннукка ытаабыт айар-тутар аартыгы арыйбыт дьон. Бу көстүү кинигэҕэ киирбит ахтыыларга ырылыччы көстөр. Кырдьыга даҕаны, инники суруллубутун курдук, тэриллии, олохтооһун хайҕаллаах дьыала. Ол эрэн сыалы-соругу уонунан сылларга сирдьит сулус оҥостон ыһыктыбакка илдьэ сылдьыы - киһиэхэ эрэ бэриллибэт өрүт. Бу сыллар тухары элбэх кыра-улахан мэһэйгэ, хамсыкка хаайтарыыга, дойдуга буола турар быһыы-майгыга ырыа түмэр күүһүн Арчы дьиэтин хорун дьылҕатыгар дьэҥкэтик көстөр. Кинилэр ситиһиилэрин, кыайыыларын-хотууларын анааран, ырытан көрдөххө, тэриллиэхтэриттэн олоххо көхтөөхтөрүн, тулуурдаахтарын, сыалы-соругу таба туруорунууларын бэлиэтиэххэ сөп.  Ырыа, чуолаан күргүөм ырыа, ханнык баҕарар норуот түмсүүлээх буолууга дьулуурун тулхадыйбат туоһута.

Үөһээ этиллибити барытын сааһылаан-наардаан, кинигэҕэ ахтыылар, Раиса Иннокентьевна хас биирдии ырыаһытын туһунан санаата, кылгас бэргэн ыйытыктарга хоруйдара, Ильмень күөлгэ саха саллаатыгар сүгүрүйүү бэлиэтин оҥорор айан-сырыы, кэлэктиип кыттыбыт бырайыактарын туһунан уонна ырыа кэлэктиибин үлэтигэр көмө буолар ньымалар, күргүөм ырыаны хас да куоласка арааран ыллыырга бэлэм партитуралардаах айымньылар, олоххо киирбит бырайыактар киирдилэр. Онон бу кинигэ биир кэлэктиипкэ эрэ буолбакка, ырыа кэлэктииптэри кытта үлэлэһэр салайааччыларга олус наадалаах матырыйааллардаах. Бу киэһэ көрөөччүлэр кинигэ түһүмэхтэринэн айаннаатылар, ааспыты аҕыннылар, билиҥҥини биһирээтилэр, инникини ыраланнылар.

Биллэн турар, ырыа кэлэктиибин туһунан кинигэ биһирэмэ ылбаҕай ырыаларынан доҕуһуолланна. Дьэ манна көһүннэ «Арчы» хор сатабыла, ырыаҕа бэриниилээҕэ, толоруутун үрдүк маастарыстыбата! 20 сыл тухары мунньуллубут репертуартан уонча талыллыбыт айымньыны иһиттибит. Кэнсиэр күргүөм ырыа толоруутун саамай кылаан чыпчаалыттан – а капелла ньыматынан улуу В. Моцарт өлбөт-сүппэт «Эйэни айхаллыыбыт!» («Славим Мир!») диэн ырыатынан саҕаламмыта тэрээһиммит ис хоһоонун дириҥэтэн, чопчулаан биэрдэ. Оттон норуот тапталын ылан, норуот ырыата диэн суолталаммыт ырыалартан биирдэстэрэ – Абаҕыыныскай тылларыгар, өлүөхүмэлэр матыыптарыгар «Ыһыы ырыата» сүргэбитин көтөхтө.

Күргүөм ырыа урут даҕаны, билигин даҕаны киэҥ далааһыннаах, дириҥ хорутуулаах үлэни эрэйэр. Хас биирдии айымньы көрөөччүгэ тиийиэр диэри тыл-өс биирдии сүһүөҕэр, дорҕоонугар тиийэ чочуллар, чопчуланар, ыраастанар. Онно эбии айымньы ис хоһоонун тиэрдэр ньымата – ханна күүһүрдэн, чуумпуран, налытан, наҕылытан, тэтимирдэн биэрэрэ – үгүс сыраны эрэйэр.

Норуодунай диэн дьоһун ааты сүгэр кэлэктиип биир булгуччулаах ирдэбилинэн «коллективы-спутники» диэн аргыс, доҕор, көмө-тирэх буолар дьонноох-сэргэлээх буолуохтааҕа буолар. Арчы хора биир оннук аргыһынан «Истиҥ» диэн  дьахталлар ансаамбылларын толоруутугар эбэҥки матыыбыгар «Ааныс» диэн ырыатын иһиттибит.

2025 сыл «Арчы» хор өйгө-санааҕа хаалар бырайыакка кыттан, Старай Руссаҕа тиийэ сылдьыбыта. Бу айан хас биирдии күнэ чопчу былааннаах, умнуллубат түгэннэрдээх буолан, кинигэҕэ туспа бас (глава) быһыытынан киирдэ. Ол айантан ырыалар бу киэһэ эмиэ толорулуннулар. Ырыа хайа даҕаны тылынан ылланнар, дорҕоон доҕуһуолун, толорор маастарыстыба көмөтүнэн омугуттан тутулуга суох көрөөччүгэ өйдөнөр диэн өйдөбүлү былырыын илэ харахпынан көрбүт киһи быһыытынан киэн туттан туран «Далбар» норуодунай ансаамбыл толоруутугар Е. Яковлева тылларыгар, Марфа Данилова дьүрүлүгэр «Сэрии сылларын оҕолоро» ырыаны бэлиэтиибин. Дьэ, санаан көрүҥ, биир да сахалыы тылы билбэт Старай Русса олохтоохторо бу ырыаны харах уулаах ылыммыттара. Бу буоллаҕа ырыа күүһэ, бу буоллаҕа толоруу маастарыстыбатын үрдүгэ! Саха ырыатын таһыма үрдүүрүгэр, киэҥ туонаҕа тахсарыгар үлэлэспит улахан өҥөлөөх анал үөрэхтээх, талба талааннаах Марк Жирков айымньылара ырыа эйгэтигэр эрэ буолбакка, бүтүн норуоту, кэлэр көлүөнэ ыччаты иитии-үөрэтии хайысхатыгар сүдү суолталаахтар. Арчы дьиэтин хорун репертуарыгар кини айымньыларыттан астына-дуоһуйа толорор ырыаларынан Макар Хара тылларыгар «Үөрүү ырыата» буолар. Хор ырыаһыттара бииртэн биир талыллыбыт курдук талба талааннаахтар, дьиктини, кэрэни бэлиэтии көрөр дьоҕурдаахтар. Кинилэр иистэнэллэр, уруһуйдууллар, хоһоон хонуутугар хоһууннук хаамаллар, ырыаҕа матыып айаллар. Улуу Өлүөнэ эбэбит кытылыгар турар туналы туоналардаах, бараммат-хороммот күөх туоналаах хочолордоох Туймаада барахсан модуна, күүһэ-уоҕа, кыаҕа төһөлөөх элбэх киһиэхэ барҕа санааны, уйгуну-быйаҥы ойуулуур айар аартыгы арыйбыта буолуой?! Инньэ диэн туран Ирина Абрамова тылларыгар уонна матыыбыгар, Михаил Павлов аранжировкатыгар «Далбар» норуодунай ансаамбыл толоруутугар  «Туймаада хочото» ырыаны иһиттибит Айар-тутар киһи биир таһымҥа, биир сиргэ тэпсэҥнээн хааллаҕына, сүрэх иэйиитэ, дууһа уйан туруга умуллан, сабыллан хаалыан сөп. Онтон кини төһөнөн сайдар-үүнэр аартыктары арыйан саҥаттан саҥа ааннары сэгэтэр даҕаны, соччонон кэрэ эйгэтэ аһыллан иһэр, сэргэхсийии, сэгэлдьитии баар буолар. Бу этиллибит тылларга Раиса Иннокентьевна толору эппиэттиир. Кини айар-тутар, саҥа суолу-ииһи көрдүүр, бииртэн биир бырайыактары айар, атын бырайыактарга кыттар диэн туран В. Афанасьев  тылларыгар, Раиса Иннокентьевна дьүрүлүгэр «Сайыммыт сырылас куйааһар ...» ырыа олус истиҥник иһилиннэ. Кэнсиэри түмүктээбит Нүһүлгэн тылларыгар, Вера Васильева матыыбыгар «Оо, хомус» бу да сырыыга дууһа-сүрэх хас биирдии кылын таарыйда. Бу ырыа ытыс ымыыта, иэйии илдьитэ, уран-уйан турук туллубат туоһута хомус атыттардыын алтыһарбытыгар, туспалардыын тутуһарбытыгар, ил-эйэ тыыныгар киирэрбитигэр тэтимҥэ киллэрэр, куйаарга көтүтэр күүһүн чаҕылхай туоһута. Хор бу айымньыны хайдах курдук тыынардыын, хамсанардыын, көрөрдүүн-истэрдиин биир тэтимҥэ киирэн ыллыырын субу тутан көрдөххө-иһиттэххэ, этэргэ дылы, көтүөххүн баҕараҕын. Манна даҕатан эттэххэ, ырыа матыыбын ааптара Раиса Иннокентьевна бииргэ төрөөбүт балта буолар.

Эҕэрдэ тыллары эппит, наҕараадалары туттарбыт СӨ култууратын  үтүөлээх үлэһитэ, «Арчы дьиэтэ» Айылгы киинин дириэктэрэ Лариса Константиновна Андреева, СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Бүтүн Арассыыйатааҕы хоровой уопсастыба Саха сиринээҕи салаатын бэрэссэдээтэлэ Татьяна  Владимировна Павлова-Борисова, Дьокуускай куорат култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын сүрүннүүр исписэлииһэ Анна Владимировна Каженкина, Дьокуускай куораттааҕы норуот айымньытын киинин исписэлииһэ Розалия Александровна Громова бары бу үбүлүөйдээх сылга тахсыбыт кинигэ суолтатын, хор кэлэктиибин үлэтин үрдүктүк сыаналаатылар. Бу үтүө түгэн үөрүүтүн үллэстэ Мэҥэ Хаҥалас улууһун Чүүйэ (Ходоро) нэһилиэгин баһылыга В.Е. Федоров кэлэн эҕэрдэлээн, махтанан барбыта саха дьоно төрдүбүтүн-ууспутун хаһан да умнубаппытын чаҕылхай туоһута буолла.

Түмүккэ кинигэ тахсыытыгар суолта биэрэн, үп-харчы өттүн тобулан үлэлэспит мындыр салайааччы Л.К. Андрееваҕа хор хас биирдии ырыаһытын уонна ырыаны сэргээччилэр  ааттарыттан барҕа махталбытын тиэрдэбит.