Көрбүөччү Арамаан: «Үчүгэйи, сырдыгы тарҕата сылдьыҥ»

Көстүбэт эйгэни кытта ситимнээх айылҕаттан айдарыылаахтар орто дойду олоҕор дэҥ кэриэтэ дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөлөһөр аналлаах төрөөн-үөскээн ааһаллар диэн суруйаллар. Маннык дьон олоҕу көрүүлэрэ ураты буолар, билэллэрэ-көрөллөрө элбэҕинэн, түс-бас тылларынан сүбэ-соргу буолар, айылҕаттан бэриллибит дьоҕурдарынан ыалдьыбыты, мөлтөөбүтү олоххо төнүннэрэр кыахтаахтар. Кинилэри биһиги быһаччы «айылҕалаахтар» диэн ааттыыбыт. Аны туран, дьиҥ айдарыылаахтар бу дьоҕурдарын мэнээк кэпсээн оҥосто сылдьыбат үгэстээхтэр. Кинилэр тустарынан киһи киһиттэн истэн билэр.
Биир оннук чараас эйгэни кытта ситимнээх, дьоҥҥо-сэргэҕэ үгүстүк көмөлөһөр Көрбүөччү Арамаан диэн аатынан номнуо биллибит айылҕаттан айдарыылаах киһи баарын туһунан истибитим добуочча буолла. Көрдөөбүт көмүһү булар диэбиттэринии, алтыспыт дьонунан нөҥүөлээн Роман Саввинов-Көрбүөччү Арамааны булан, хаһыаппыт ыалдьыта буоларыгар сөбүлэҥин ылан, кистэлэҥ, көстүбэт эйгэ тула сэһэргэстибит, кэлэр кэм билгэтин кэпсэттибит.

Арыллыы

– Роман Сергеевич, бастатан туран, бэйэҥ тускунан ааҕааччыларбытыгар билиһиннэрэ түс эрэ.

– Бэйэм Сунтаар улууһун Маар Күөл нэһилиэгэр Елена Сергеевна уонна Сергей Семенович Саввиновтар диэн 4 уол оҕолоох ыалга иккис оҕонон төрөөбүтүм. Ийэм Ньурба улууһун Малдьаҕарыттан төрүттээх, оттон аҕам олохтоох Маар Күөл киһитэ. Ийэм идэтинэн учуутал, аҕам оскуолаҕа харабылынан үлэлиир. Мин бэйэм физкултуура учуутала уонна психолог үөрэхтээхпин.

– Айылҕаттан айдарыыҥ, өтө көрөр дьоҕуруҥ бастаан хайдах биллибитэй? Хайдах ылыммыккыный? Эттэнии, уһуйуллуу диэн баарын биллиҥ дуо?

– Маҥнай утаа, сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан, арай биирдэ туһах көрөн кэлэн истим. Ол иһэн дүҥүр тыаһын истибитим. Дьэ, барыта ол кэннэ саҕаламмыта... Сахалыы ырыаны-тойугу сэргээн барбытым, ойууннар, эмчиттэр тустарынан умсугуйан туран ааҕар буолбутум. Туох-ханна сытарын, ким бу олохтон букатын барыахтааҕын, инникитин туох күүтэрин, туох буоларын өтө көрөн билэр буолбутум. Дьоҥҥо арыллыбыт айылҕабынан бастакы көмөлөһүүм аан маҥнай 11-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына буолбута. Ол курдук, арай көрбүтүм, биир олох билбэт киһим миэхэ ВКонтакте баар сирэйбэр: «Бырааппытын сүтэрдибит», – диэн суруйбут. Ону өр-өтөр буолбакка «хаартыскатын ыыт» диэн хоруйдаатым уонна, бэйэм да билбэппинэн, тылым бэйэтэ баран, тугу эрэ саҥарда. Ол саҥарбыппын тута... харахпар көрдүм. Тугу көрбүппүн биир да түгэни мүччү туппакка киниэхэ суруйдум. Киһим эппиппин барытын «сөп» диэн ылынна. Ол кэннэ хас эрэ хонон баран «киһибитин буллубут» диэн хоруйдаата. Соһуйдум ахан. Аны ол киһим «дьоҥҥор махтаныахпын, төлөпүөннэрин нүөмэрин биэр эрэ» диэччи буолла, ону мин, кыбыстан, «төлөпүөммүт суох ээ» диэн эттим. Онуоха киһим аны нэһилиэкпит дьаһалтатын нүөмэрин көрдөөтө. Кэлин билбитим, эрийэн махтаммыт үһү. Чараас эйгэлиин алтыспыт маҥнайгы үлэм итинник этэ.

– Чугас дьонуҥ айылҕаттан ураты айыллыыгын хайдах ылыналларый, өйдүүллэр-өйүүллэр дуо?

– Оҕо эрдэхпиттэн наһаа бүтэй, кыбыстанньаҥ этим. Ол иһин да буолуо, бастаан арыллыыбын олох ким да билбэтэҕэ. Арай эбэм Лариса Даниловна билэрэ. Тоҕо диэтэр, чуолаан ол кэмҥэ эбэбиниин олорбутум. Эбэбэр тугу көрбүппүн өрүү кэпсээччибин. Ону кини «олох көрүмэ» диэн бопсор, буойар-хаайар этэ. Кини өбүгэлэрин өттүнэн ойуун баара эбитэ үһү. Ол иһин эбэм барахсан, арыллыа диэн куттанан, миигин харыстаан буоллаҕа, «көрүмэ», «кэпсээмэ» диэхтиирэ.

Онтон устудьуоннуур сылларбар, дьону аһаҕастык көрөр, дьону кытта үлэлиир буолбутум кэннэ, бу дьарыкпын кистээн сыган (двоюроднай) эдьиийбэр Варяҕа эппитим уонна «ийэлээх аҕабар сэрэнэн кэпсиэҥ дуо» диэн көрдөспүтүм. Эдьиийим, көрдөһүүбүн ылынан, дьоммор биллэрбит этэ. Ону ийэм да, аҕам да, хата, буолуохтааҕын курдук ылыммыттара. Бука, бэйэлэрэ да таайа, сэрэйэ сырыттахтара.

– Маннык чараас эйгэҕэ чугас буолуу удьуордаан бэриллэр дииллэр. Аймах дьоҥҥор, өбүгэлэргэр айылҕалаах дьон баара бэрилиннэҕэ.

– Удьуорбутугар, ити этэн аһарбытым курдук, ийэм да, аҕам да өттүнэн иккиэннэригэр баар эбит. Бука, ону удьуордаатаҕым буолуо.

«Көстүбэт эйгэ — дириҥ өйдөбүл»

– Көрүүлэнии хайдах кэлэрий? Сырдата түһүөҥ дуо?

– Мин дьону көрөрбөр, итэҕэй-итэҕэйимэ, сыттаан билэбин. Сыт ыллахпына, туох баар барыта көстөн кэлэр: маҥнай туохтара ыалдьара, таҥастара-саптара (ааттара), олоҕу хайдах-туох олороллоро, сыыһалара-алҕастара, баар кыһалҕалара, дьиэлэрэ-уоттара, өбүгэлэрин саҕаттан кэлбит алҕастара уо.д.а. барыта, судургутук быһаардахха, хартыына курдук көстөн кэлэр.

– Бу биһиги курдук бүтэй дьон атын эйгэҕэ сыһыаннааҕы ылбычча өйдөөбөппүт элбэх буоллаҕа. Сирдээҕи олохтон атын, чараас эйгэ баарын кыратык сэгэтэн быһаарыаҥ дуо?

– Чараас, көстүбэт эйгэ киһи өйүгэр батан киирбэт дирииҥ да дириҥ өйдөбүл буолар. Мин бастаан көстүбэт эйгэҕэ көтөрбөр олох төбөбүнэн ыарыйдым дуу дии санаабытым. Ол курдук бу эйгэҕэ туох баар ити мифтэргэ кэпсэнэр баар кыылларбыт, харамайдарбыт, абааһыларбыт, иччилэрбит – бары бааллар. Киһи сөҕүөх, улаҕата-уһуга биллибэт олус киэҥ-куоҥ... Ол иһин ити былыргы ойууннар кыыралларыгар хайаан да кутуруксуттаах буолаллар эбит. Хас да халлааны дабайалларыгар ол-бу буолар түгэнигэр, тардан түһэрэр, көмөлөһөр курдук... Дьон өйдүүрүн курдук судургутук холобурдуур буоллахха, тэпилииссэ иһигэр күҥҥэ турар оҕурсулар – ити биһиги, оттон таска баара – көстүбэт эйгэ дьоно. Кинилэр тэпилииссэ аана арыллар кэмигэр көстөн ааһаллар, дьону илдьэ бараллар. Бу туһунан, дьиҥэр, кэпсээтэххэ олус элбэх, дириҥ.

– Сахаларга да, атын омукка да түүлү тойоннооһун диэн баар. Чахчы төлкөлүүр, инникини көрдөрөр түүл баар буолар дуо?

– Бу диэн эттэххэ, түүл эрэ барыта иччилээх буолбат. Түүлү сөпкө тойонноотоххо, киһиэхэ сирдьит, сэрэтии, этитии буолар. Ону түүл хаһаайына, бу иччилээх түүлү түһээччи, бэйэтэ тута өйдүүр. Мин урут түүлүнэн сүппүт дьону көрдүүр этим. Көрдөтөр киһилэрин хаартыскатын тутан баран 15 мүнүүтэ кэриҥэ утуйан ыларым, онно көрдөрөллөр этэ. Аны көрбүтүнэн, ол эбэтэр сирэйинэн түһүүр дьон баар, сорохтор таайтаран, ырааҕынан эргитэн, ханарытан түһүүллэр.

– Эйиэхэ сүрүннээн туох кыһалҕалаах дьон көмө көрдөөн кэлэрий?

– Сүүс киһи сүүс араас санаалааҕын курдук, арааһынай кыһалҕалаах дьон кэлэр: ким үлэтигэр табыллыбакка, ким олоҕор-дьаһаҕар сүбэ көрдөөн, ким оҕотун кыһалҕатынан уо.д.а.

– Орто дойду олоҕор хас биирдии киһи туохха эрэ ананан, дьылҕата ыйыллан кэлэр дииллэр. Маны туох дии саныыгын?

­– Хас биирдии киһи бэйэтэ туһунан ньэҥирдээх (энергиялаах) буолар. Ол ньэҥирэ туохха эрэ ананан ыйыллан кэлэр. Ол аата хас биирдии киһи бу олоххо ыйаахтаах кэлэр.

– Билигин, кэтээн көрдөхпүнэ, үгүс дьон айылҕаҕа талаһар, былыргы үгэстэри тутуһарга дьулуһар буолла. Ону тэҥэ элбэх киһи айылҕата уһугунна дииллэр. Бу туохтан төрүөттээх дии саныыгын?

– Билигин, 2000 сылтан 2100 сылга диэри, арыллыы үйэтэ сатыылаата. Ол эбэтэр, аан дойдуга уларыйыы-тэлэрийии, саҥардыллыы кэмэ тирээтэ. Маннык үйэҕэ олус элбэх айылҕалаах үөскүүр. Маннык дьону бу аан дойду уларыйар кэмигэр икки атахтаахха көмө-өйөбүл буоллуннар диэн анаан-минээн ыыталлар диибин мин.

– Хас биирдии киһи өтө көрөр дьоҕурун (интуициятын) сайыннарыан сөп диэн ханна эрэ аахпыттаахпын. Ити төһө оруннааҕый?

– Интуиция диэн киһиэхэ эрэ барытыгар баар, ити биһиги айылҕабыт буолар. Ону сайыннаран, бэйэ туһугар сөптөөхтүк тутта үөрэниэххэ сөп бөҕө буоллаҕа. Биһиги бары айылҕа оҕолоробут. Кыыл-сүөл хаһан хаар-ардах кэлэрин эндэппэккэ билэрин курдук биһиги эмиэ ону таайан билэр дьоҕурбут испитигэр, ханна эрэ түгэххэ кистэнэн сытар буоллаҕа. Былыр саастаах эрэ барыта бөлүһүөк буолар эбит, оҕону да буоллун, билбэт киһилэрин да буоллун, туох-хайдах киһи буолуон сылыктыыллара, тута сэрэйэллэрэ.

Саха ыалыгар анаан

– Көлүөнэ көлүөнэттэн араастаһар. Билиҥҥи кэм оҕолоро, холобур, биһиги саастаахтартан таһыччы атын толкуйдаахтар, уйулҕалара ураты. Төрөппүт оҕотун кытта ситимнээх ыкса сыһыаны олохтууругар тугу болҕойуохтааҕый?

– Билиҥҥи оҕо ийэ айылҕаттан олус тэйдэ, ыраах, ону ааһан наһаа чараас. Билиҥҥи кэм төрөппүтэ эмиэ урукку көлүөнэ дьонуттан чыҥха атын: оҕотун наһаа баран бүөбэйдиир (супер, гипер эпиэкэ), такайар. Ону ончу сыыһа диибин. Оҕону кытта элбэхтэ кэпсэтэн-алтыһан, үлэ үөрүйэҕэр үөрэтэн, төрөөбүт тылынан, холобур, сахалыы саҥардан, бэйэҕэ чугаһатан ыксаҕытыгар илдьэ сылдьыҥ диэн сүбэлиибин. Үйэ уларыйан, аны билигин дьиэ кэргэҥҥэ киирии аҕа, киирии ийэ олус элбээтэ. Маннык дьиэ кэргэттэр сүрүн кыһалҕалара оҕо уонна төрөппүт сыһыаныгар сытар. Кинилэргэ сүбэм диэн, оҕо сыстарыгар оройуттан сахалыы сыллыы сылдьыҥ, оччоҕо оҕо чугаһыа.

– Оҕону сахалыы тылынан саҥардыыга тохтуохха. Төрөөбүт тылынан хото алтыһар кыахтаах оҕо сыллата аҕыйаан иһэр. Бу инникитин охсуулаах буолуо дуо?

– Билигин оҕо сахалыы төрүт саҥарбат буолан эрэр. Бу барыта төлөпүөнү, интэриниэт ситимэ сайдыытын кытта ситимнээх. Биһиги урут нууччалыы сатаан саҥарбакка сор-муҥ буоларбыт. Биһиги омук быһыытынан сүрүн уратыбыт тылбытыгар сыттаҕа. Онон салгыы бу маннык хайысханан бардахпытына, төрүт саха буолан бүтэр кутталлаахпыт. Онон бу билиҥҥи көлүөнэ оҕолоро, бу 2000 сс. төрүөх төрөппүттэр, оҕолоргутун сахалыы иитиҥ, оҕо ханнык тылынан саҥарара иэримэ дьиэтиттэн саҕаланарын умнумаҥ. Дьиэлэрин иһигэр ийэ-аҕа тылынан кэпсэтэр эрэ буоллахтарына, төрөөбүт, ийэ тылларын туппутунан улаатыахтара.

– Дьон кэнники кэмҥэ толору сахалыы ааты ылынар буолан эрэр. Маны туох дии саныыгын?

– Сахалыы толору ааттаныы диэни олох хайҕаллаах диибин. Мин оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан сахалыы ааттаныы туһунан, былыргы ааттары үөрэтэн, саха дьоно сахалыы ааттаныахтааҕын туһунан «Аман өс» диэн куолуһуттар күрэхтэригэр кыттан турардаахпын. Саха дьоно сахалыы толору ааттаналларын билигин даҕаны олус сэргии, хайҕыы истэбин уонна дьон аат уларытарыгар көмөлөһөн, аат талан да биэрээччибин.

– «Саха ат кыыллаах» диэн этэн турардааххын, маны быһаарыаҥ дуу...

 – Хас биирдии киһини көрөрбөр олоҕун төһө сөпкө олорорун билгэлээһинтэн саҕалыыбын. Бу көрөр киһим саха буоллаҕына – ат, сылгы, хоту сир киһитэ – таба, оттон нуучча – эһэ, кытай күлгэри үрдүгэр буолан көстөллөр. Чэ, ити курдук, омугуттан тутулуктаах. Олоҕор кыаҕын сөпкө туһанан олорор саха киһитэ ат үрдүгэр олорор, ата толору ыҥыырдаах-таймалаах буолар. Оттон ис кыаҕын ситэ арыйбакка, муна-тэнэ сылдьар киһи атын сиэтэ сылдьар эбэтэр сатыылаабыт буолан көстөр. Оннук, көлөтө, ол эбэтэр ата суох сахаҕа ата ханна баарын көрөн, куорсун анньынар сирин-уотун ыйан биэрэбин.

– Хаартысканан эмтииргин, ааһа баран тэйиччиттэн олорон көмөлөһөргүн элбэх дьон махтал тылынан ахталлар...

– Ыраахтан эмтиири билигин атын эмчиттэр эмиэ туттан үлэлииллэрэ биллэр. Уопсайынан, ханнык баҕарар эмчит эмтиир ньымата араастаһар буоллаҕа.

– Ыал дьон оҕоломмот кыһалҕаларыгар көмөлөһөр диэн истибиттээхпин.

– Айылҕа уларыйан, олохпут укулаата өрө-таҥнары хамсаан, аспыт-үөлбүт да мөлтөөн, чахчы, кыайан оҕоломмот ыал наһаа элбээтэ. Маннык кыһалҕалаах ыалга оҕо кутун тардан, иҥэрэн биэрэргэ үлэлэһэбин. Ол эбэтэр оҕо кутун тардыы сиэрин-туомун оҥоробун. Оҕо кутун таттарбыт дьонум үксүлэрэ оҕолонон олороллор. Биир өттүнэн, сахалыы быһаардахха, маннык кыһалҕа кырыыстан үөскүүр. Сүрүннээн тыһы куосканы баайтарыыттан кэлбит буолааччы. Аныгы ыччат ыал буола түһээт оҕолонорго ыксаабата, эрдэттэн куттанан, «билигин оҕоломмоппун», бэйэ туһугар олоро түһүөхпүт, дьиэ-уот тэриниэхпит, харчыбыт суох эҥин диэн бэйэлэрин хааччахтыыллара эмиэ сэттээх-сэлээннээх. Иэйиэхсит кэлэйэн, өһүргэнэн хаалыан сөп.

– Эн санааҕар, билиҥҥи кэм киһитэ ордук тугу болҕойуох тустааҕый?

– Билигин иһэр уубут кэмчи буолан эрэр, онон улуус, нэһилиэк аайы ууну ыраастыыр, хачайдыыр тэриллэри хааччыйа сырытталлар диэн сүбэлиэм этэ. Иһэр уу диэн өлбөт мэҥэ уубут буоллаҕа.

Ону таһынан, куруук этэрим курдук, бэйэ аһын аһыыр, бэйэ таҥаһын таҥнар кэммит кэллэ. Холобур, хаарыан бааһыналарбытын сөргүтэр уолдьаста.

– Атын эйгэлиин алтыһыы, көстүбэти кытта ситимнэһии үгүс күүһү эрэйэрэ буолуо. Хайдах харыстанаҕын, чөлгөр түһэҕин?

– Ньэҥири кытта үлэ, кырдьык, олус сылаалаах, суруллубатах сокуоннардаах буолар. Мин ыллаан, айылҕаҕа тахсан ыраастанабын, сынньанабын. Бу эйгэҕэ үлэлээбитим 10-тан тахса сыл буолла. Маҥнай утаа наһаа сылайар этим. Билигин сирдээҕи олоҕу уонна туспа эйгэнэн үлэлиир олохпун араара, дьүөрэлии үөрэммитим. Ол курдук, блокноппун саптым эрэ, бу сиргэ олохтоох буор куттаах киһи буола түһэбин, оттон блокноппун арыйдым эрэ – үөһээнэн-аллараанан көтөр, көстүбэти көрөр күүһүм уһуктар. Бу маннык табан аттаран, бэйэни кэмигэр арыйан-сабан үлэлиир табыгастаах, сынньалаҥ буолар эбит.

Кэлэр сыл хайдах буолуой?

– Кэлэр Дьөһөгөй оҕотун сыла хайдах буолуон элбэх ааҕааччы сэргиирэ буолуо. Санааҕын үллэстиэҥ дуо?

– Дьөһөгөй оҕотун сыла үгүс дьоҥҥо уларыйыыны-тэлэрийиини кытта ситимнээх. Үөһээ дабайыы, нууччалыы эттэххэ, «перемена» сыла үүнээри турар. Бу үүнэр сылга барыта, этэргэ дылы, ахсым ат айанынан түргэн тэтимнээхтик уларыйыа-тэлэрийиэ. Бу тэтими кытта тэҥҥэ айаннаатахха, барыта табыллыа, оттон олорон хааллахха – эрэй-буруй буолуо.

– Билигин дойдуга судургута суох кэм. Уйулҕата уйгуурбут, санааҕа ылларбыт дьоҥҥо ис куттара бөҕөх буоларыгар тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Дьонум-сэргэм, бука диэн холку буолуҥ, буола турары куккутунан ылыныҥ, куһаҕаны ыраланымаҥ, үчүгэйи, чэпчэкини кытта сылдьыҥ, бэйэҕитигэр эрэниҥ.

– Тохсунньу ыйга таҥхалааһын, сэрэбиэйдэнии кэмэ кэлэр. Манна сыһыаныҥ хайдаҕый?

– Таҥха Хаан ыйа бу, били, тэпилииссэбит аана арыллар кэмэ. Сиэрдээхтик билгэлэниэххэ сөп диибин. Орто дойду олоҕуттан барбыт дьону ыҥырбакка, куттарын аймаабакка.

– Түмүккэ, сылы этэҥҥэ түмүктүүргэ харысхаллаах буоларга дьоҥҥо-сэргэҕэ сүбэ-соргу биэриэҥ, баҕа санааҕын этиэҥ дуо.

– Сүрдээх охсуулаах, иҥнэри-таҥнары түһүүлээх сыл ааһан эрэр, онон бу сыл кутуруга эмиэ охсуулаах, сүтэриилээх буолуон сөп. Ол иһин уутааҕар чуумпутук, оттооҕор намыһахтык иһийэн, уоскуйан, улахан саҥата-иҥэтэ суох атаарыахха. Куруук үчүгэйи кытта үөрдүһэн, үтүөнү эрэ баҕара сылдьыҥ. Дьоллоох киһи дьоҥҥо сору баҕарбат. Онон куруук үчүгэйи, сырдыгы тарҕата сылдьыҥ, олоххутугар уон оччо үчүгэйинэн эргийиэҕэ, толору дьоллоох, этэҥҥэ эрэ буолуҥ!

Роман Сергеевич, быыс булан сэһэргэһэн ааспыккар барҕа махтал! Дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү оҥорор аналлаах аартыгыҥ өрүү аһаҕас буоллун, этэҥҥэ олоҕу!

Хаартыскалар:
Дьоруой архыыбыттан