Күрүө архитектурата

Аҕа ыал, дьиэ кэргэн олоҕор баһылык буолара  мөккүһүллүбэт кырдьык. Былыр-былыргыттан олохсуйбут үгэс. Аҕа – баһылык буолар айылҕаттан аналлаах. Сүөргү майгыланыы, хабыр-дьэбир быһыыланыы, сытан, сыылан хаалыы – аҕа баһылык өйдөбүлүгэр сөп түбэһиспэттэр. Кини холобур буолар үрдүк аналлаах. 
Сатабыл араас ньымаларын үгүстүк баһылыыллара. Аҕа бэйэтин майгытынан  олорор олоҕунан, тутар тутуутунан барытынан үөрэтэрэ.
Күрүө, хаһаа, дал, кыбыы барыта биир тыынынан тыынар быстыспат ситимнээх. Саха олоҕун үлэтин-хамнаһын  араҥаччыларынан, этин-хаанын, өйүн-санаатын күөмчүлэринэн буолар ураты тутуулар эриэккэс эйгэлэр. Манна аҕа оруола улахан. 
Саха күрүөтэ эҥин-эгэлгэ көрүҥүнэн,  бөҕөтүнэн-таҕатынан мындыр өйү эрэйэр.  Ураты оҥоһугунан мастан архитектура биир дьикти көстүүтэ буолара саарбаҕа суоҕун, Эрнст Алексеев «Саха мастан тутуулара” (Дьокуускай, 2016) кинигэтигэр ааҕабыт.

Үүт күрүө

Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн былыргы үүт күрүө олох ураты оҥоһуулааҕа эбитэ үһү. Ол курдук, баҕананы төрдүн-төбөтүн  ордорон, үүттэнэр сирин чарааһата хаптатан суоран бэлэмнииллэрэ. Баҕана үүтүн уһун синньигэс төбөлөөх анал сүгэнэн хаһаллара. Маннык баҕананы  бастыҥалаах суоруу баҕана диэн ааттыыллара. Маны таһынан, сороҕор, аҥаардас халтаччы суоруунан муҥурдаммакка, баҕана  икки өттүн холбоҕор биилээх баһымньынан куоһахтыы хаһаллара. Сорох түбэлтэҕэ баҕананы аҥаардас буорга киирэр өттүн мөкүнүктүү ордорон баран, үөһээ өттүн чарааһата  сулбуччу суоран кэбиһэллэр. Бастыҥалаах суоруу баҕаналар сорох алаастарга ордон хаалбыттарын билигин да көрүөххэ сөп. Үүт күрүө биир көрүҥүнэн күрүөлээбэтин диэн сүөһү мунна баппат гына хойуу сүллүгэстэрдээх далларымаан дал буолар. Үүт күрүө туттуллар аналынан көрүҥэ олус үгүс. Ол курдук ходуһа, дал, кыбыы, тылбыы хаам,  хааччах, өлбүгэ күрүөлэриттэн киһи эргииригэр тиийэ  - бу үүт күрүө  эгэлгэ көрүҥнэрэ.

Боотулу эбэтэр тоһоҕо күрүө

Тоһоҕо күрүө оҥоһуута омос  көрдөххө боростуой эрээри, дьикти оҥоһуутунан айылҕаҕа чугас, кэрэ көстүүтүнэн бөҕөтүнэн  саха мастан оҥоһуктарыттан ураты миэстэни ылар. Күрүөнү инчэҕэй тиит маһынан оҥороллор. Эмэҕирбэтин, бэрдийбэтин диэн күрүө маһын аҕыйах сиринэн моҕотой эриэннии суораллар. Тоһоҕо күрүө бөҕөргөтөр сүрүн чааһынан түгэҕэ буолар.  Күрүө түгэҕин суон мастан наарба атахтаан оҥороллор. Налыйан түспэтин диэн бөҕөргөтөн ортотунан биир-икки сиринэн истээххэ эбэтэр атыннык эттэххэ быарга тайаннарыллар. Истээҕи икки салаалаах хатыҥ үөт мастан сороҕор дүлүҥү хайытан ыыраахтыы суоран эмиэ оҥороллор. Истээх (быар) буорга киирэр өттүн уһуктуу охсон сиргэ хамсаабат гына батары саайаллар. Тоһоҕо күрүө  үгүстүк кэбиһиилээх оту эргийэргэ туттуллар. Отчуттар күрүө тоһоҕотун араастаан  анньаллар.  Сүнньүнэн хатыйа эбэтэр кэккэлэччи анньыы ньымалара туттуллаллар. Кытаанах кырыстаах кырдал  хонуу сиргэ тоһоҕо үүтүн анал сойуо маһынан анньан бэлэмнииллэр. Сорох түбэлтэҕэ күрүө ис тоһоҕолорун  ойуччу уһатан оҥороллор. Маннык күрүөнү күөкэримнээн күрүө диэн ааттыыллар. Тоһоҕо күрүө саха киһитин хаһаайыстыбатыгар киэҥник туттуллар.

Сигэ күрүө

Сигэ күрүө киэҥник чуолаан өрүстээх сирдэргэ туттуллар. Сигэ күрүөҕэ тоһоҕо  күрүөтээҕэр аҕыйах мас киирэр. Оҥоһуута боростуой. Иккилии тоһоҕону кэккэлэччи икки ардыларыгар сиэрдийэ  маһа батар гына имиллибит сигэнэн тоһоҕолору имигэстик эрийэ тутан аҕыс сыыппаралыы баайан ортотунан буорахтаан ыбылы тардан баайан кэбиһэллэр. Сиэрдийэлэри түһэртээн баран иккис эргиир сигэтин баайыллар.

От күрүөтэ

Кэбиһиилээх оту тоһоҕо эбэтэр сигэ күрүөнэн эргийэллэр. Талах быыһыгар ходуһа хонноҕор-быттыгар  баар от күрүөтүн тула үүммүт мас туора-маары  сууллааччы, ону инчэҕэй ньирээйи маһы быһыта охсон сабыта быраҕан бооччойоллоро. Маннык күрүөнү сылбах күрүө диэн ааттыыллар.

Тиэрбэс

Ньирэйи ыытан мэччитэр сири үксүн “ыт айах” күрүөнэн эргийэллэр.Маны тиэрбэс күрүө диэн ааттыыллар.

Ходуһа күрүөтэ

Былыргы сахалар ходуһаны үйэлээх гына чиргэл маһынан туттуллубут үүт баҕана күрүөнэн эргийэллэрэ. Баҕананы эмэҕирбэтин диэн тулатын быһаҕас симэллэрэ. Мас илийэ-илийэ куурар буоллаҕына түргэнник эмэҕиримтиэ буолар. Оттон баҕана төрдүгэр хоммут уу өтөр кууран биэрбэт. Онон  баҕана куруук инчэҕэй буолан эмэҕирбэт. Ходуһа күрүөтэ тоҕоостоох сирдэринэн аттаах сатыы киһи ааһарыгар аналлаах ылбархайдык аһыллар-сабыллар  тупсаҕай оҥоһуулаах ааннардаах буолар. Былыр сүөһү сылгы күрүөһүлээн  ходуһаны киирэн тэбистэҕинэ улахан түрүлүөн, атыыр айдаан буолара. Ходуһа күрүөтэ алааһы үрэҕи быһан тыаҕа тиийэн муҥурданар.