Күнүскү утуйуу туһата

Урут дьыссаакка сылдьан күнүс утуталларын абааһы да көрөрбүт, улахан күһэйии, модьуйуу курдук саныырбыт. Онтон улаатан баран «үчүгэй да этэ...» диэн өрө тыынабыт. Итиэннэ дьоппуоннарга ымсыырабыт: күн тахсар дойдутугар үлэлэригэр күнүс нухарыйан ылар көҥүллэнэр, ол «инэмури» диэн ааттанар. Оттон Латинскай Америка уонна Соҕуруу Европа олохтоохторо өҥүрүк куйаастан куотан, эбиэт кэнниттэн үлэлэрин быраҕан туран сиестаҕа баралларын истибит буолуохтааххыт.

Абырыыр дуу, «алдьатар» дуу?

Швеция чинчийээччилэрэ этэллэринэн, өлүөр киһи күнүс өрө биэрэн олоруохтаах, оттон күнүс утуктаан тоҥхоҥнооһун – иммуннай систиэмэҕэ туох эрэ кэһиллии баарын сибикитэ. Ол эбэтэр организмҥа сүһүрүү, эндокриннай эбэтэр ньиэрбэ систиэмэтэ мөлтөөбүтүн, хаан баттааһына «ыстаҥалыырын», уойуу уонна депрессия бэлиэтэ буолуон сөп диэн суруйаллар. Быһата, күнүс утуктаан эрэйдэнэр дьону бырааска көрдөрүнэ баралларыгар сүбэлииллэр.

Күнүскү утуйуу аҕам саастаах дьоҥҥо соччото суохтук дьайар эбит – инсульт суоһуур куттала 2-4 бүк үрдүөн сөп. Аны туран, диабеттаахтары абырыан оннугар «алдьатар» кыахтаах. Тоҕо диэтэххэ гормоннара олус «ойуоккалаан», саахардарын таһымын үрдэтэр кутталлаах. Арай бэрт кылгастык, 15-20 мүнүүтэ нуктаан ылар туох да куһаҕаны оҥорбот.

Арассыыйа физиологтара туох дииллэр?

Күнүс быстах утуйан ылыы туох да куһаҕана суох, доруобуйаҕа туһалаах. Ол эрээри чаас аҥаарыттан уһуо суохтаах. Маннык утуйуу кофе курдук дьайар. Сэргэхсийэҕин, үлэҥ да ордук тахсар.

Чаас аҥаарыттан уһуннук утуйдахха, төттөрүтүн, эбии сылайаҕын, нукаай буолаҕын. Балтараа чаастан уһаатаххына, биллэн турар, лаппа сынньанан туруоҥ, ол эрээри эрэсиимиҥ ыһыллыа: киэһэ утуйар саҕана ууҥ кэлбэккэ эрэйдэниэҥ, түүннэри ороҥҥо эргичиҥнии сытыаҥ.

Үөһэ этиллибиккэ биири эбэн этэр тоҕоостоох: наар ууну хаммакка сылдьыы киһи үйэтин кылгатар. Организм сынньанарыгар, чөлүгэр түһэригэр аччаабыта сэттэ чаас наада.   

Сүрэх-тымыр ыарыыларын сэрэтэр

2017 сыллаахха Sleep Medicine Reviews сурунаалга уһун кэм устата күнүскү утуйуу киһи организмыгар хайдах дьайарын туһунан чинчийиилэр бэчээттэммиттэр. Манна орто саастаах дьону кэтээн көрбүттэрин түмүгэр күнүскү нухарыйыы сүрэх ишемическэй ыарыытыттан (ИБС), сүрэх-тымыр ыарыыларыттан уонна онтон өлүүттэн харыстыыра биллибит. Күнүс быстах утуйан ылыы хаан баттааһынын түһэрэр, сүрэх үлэтин тупсарар эбит.

Өй үлэтэ тупсар

2009 сыллаахха Journal of Sleep Research сурунаалга күнүскү утуйуу кэнниттэн киһи сэргэхсийэн турарын, түргэнник толкуйдуурун, хамсанара эмиэ оннук буоларын дакаастаан суруйбуттар. Аны туран, өй, мэйии үлэтэ биллэ тупсар диэбиттэр. Чуолаан айар эйгэ дьоно дьэргэйэ түһэллэрин, саҥа идиэйэ үрүйэ уутунуу кутуллан кэлэрин бэлиэтээбиттэр. Бэл диэтэр, сорохтор өр кыаллыбакка сылдьыбыт боппуруостарын быһаарар туруктаах уһукталлар эбит.

Сүргэни көтөҕөр

Санааҕыт харааста, саппаҕыра сылдьар буоллаҕына, күнүс нухарыйан ылыҥ диэн сүбэлииллэр. Сынньанан турдахха, настарыанньа лаппа тупсар. Нуктуур кэмҥэ киһи күүрбүтэ, ыгылыйбыта ааһар, күүскэ утуйбатаххына даҕаны сүргэҥ көтөҕүллэр эбит. Аны иммунитеты бөҕөргөтөр диэн суруйаллар.  

Симиэнэн үлэлээх уонна ууларын хаммат дьоҥҥо көмөлөһөр

Саҥа төрөөбүт оҕолоох төрөппүттэргэ, вахтаҕа сылдьар, түүҥҥү өттүгэр үлэлиир уо.д.а. ситэ утуйбат дьоҥҥо күнүс быстах нухарыйан ылыы ордук туһалааҕын элбэх чинчийии дакаастаабыт.

Оттон эн бу туһунан туох санаалааххын?