Күн Дьарааһын: «Өбүгэҕитин кытта ситим тутуҥ !»

Бүгүн күндү ааҕааччыларбар билиһиннэрэр киһим Таатта Чымынаайытыттан төрүттээх, Ытык Күөлгэ оскуоланы бүтэрбит, билигин Чурапчы улууһун Төлөй Дириҥэр олорор, хомус ууһа, алгыстаах айаннарга сылдьар, олоххо туһунан көрүүлэрдээх, эр киһи өй-санаа өттүнэн сайдарыгар санаалардаах, өбүгэлэриттэн бэриһиннэрбит айылҕаттан ураты айдарыылаах – Күн Дьарааһын.

– Дьарааһын, бука, өбүгэлэргэр айылҕалаах, уус дьон бааллара буолуо. Эн хаһааҥҥыттан уһанаҕын, ким бастаан сыһыарбытай?

– Хас биирдии саха киһитигэр өбүгэлэригэр Ойууннаах, Удаҕаннаах, Уустаах буолар! Оҕо сылдьан кыралаан уһанар, чочуйар этим. 2014 сылтан хомуһунан уһаммытым. Бииргэ төрөөбүт убайым Эдуард Эдуардович Тарабукин үөрэппитэ, сыһыарбыта, быһах, батас эмиэ оҥорор этим, онтон ыла дьарыгыран күн бүгүҥҥэ диэри уһана олоробун.

– Хомус оҥоһуута туһунан кистэлэҥнэрдээх, уустук буолуо. Эн хомускун араас улуустартан сакаастыыллар, ордук туохха болҕомто ууралларый, сүрүн ирдэбиллэрэ тугуй?

– Хас биирдии уус туһунан буочардаах. Болҕомтоҕун ордук тыаһыгар уураҕын, этигэн, дьүрүскэн буоларыгар. Оҥорор, уһанар киһи ымпыгын-чымпыгын бэйэтэ эрэ билэр, кистэлэҥэ элбэх. Миэхэ хомуһу Саха сирин араас улуустарыттан эрэ буолбакка, аан дойдуттан барытыттан сакаастыыллар. Хомус эмтиир күүстээх, онон ыраастыыллар, хомуһуҥ эйгэнэн үлэлиир. Оннук эйгэнэн үлэлиир буолан бэйэҥ үтүө санааттан, дьоҥҥо туһалаатын диэн оҥороҕун, болҕомто ууран, иччилээн.

Хомуһу тыаһатарга, сорохтор үлэлииллэригэр сакаастыыллар, араастаан үлэлиир буолан киһититтэн эмиэ тутулуктаах, баардаах дьон ыллаҕына хомуһуҥ тыаһа уларыйан хаалар. Хас биирдии хомус чараас эйгэҕэ оҥоһуллар, онтон чочуллан, оҥоһуллан тахсар, орто дойдуга кэлэн түһэр. Ойууттар, удаҕаттар, эмчиттэр сакаастаан ылаллар, арыллан эрэр эдэр дьон билигин элбээн эрэр, чуолаан кэрэ аҥаардар.

–  Алгыс айаннарга сылдьаргын истэбин.

– Киһи наар биир сиргэ олорбокко, Саха сирин ытык сирдэрин кэрийэн, сири-дойдуну көрөн сайдар дии саныыбын. Күүс, эниэргийэ ыларга ытык сирбит элбэх. Сахам сиригэр Сата хайатыгар, Харама хайатыгар, ону таһынан Монголиянан сылдьыбытым. Ити барыта ытык, иччилээх сирдэр. Итинник айаннаан сынньанаҕын, дуоһуйаҕын, духуобунай өттүнэн сайдаҕын, байаҕын.

– Билиҥҥи холорук курдук олохпутугар үгүс киһи бутуллар, ытыллар. Эн онуоха тугу сүбэлиэҥ этэй, эр киһи өй-санаа өттүнэн сайдарыгар, кыраттан тэмтэрийбэт буоларыгар.

– Саамай үчүгэй дойду – орто дойду олоҕо. Саха сиригэр айылҕа үчүгэйэ, кэрэтэ барыта баар. Билиҥҥи ыччат айылҕаттан тэйэн хаалла, айылҕаҕа тахсан бэйэлэрин иһиллэниэхтэрин наада, сиэри-туому тутуһан. Саха киһитэ итэҕэллээх буолуохтаах. Өбүгэлэригэр болҕомто уурбаттар, алтыспаттар, өбүгэлэрэ баар буолан дьон орто дойдуга тыыннаах сырыттахтара.

Аһыы утахха ыллардахха, сиэри-туому кэһэн сырыттахха, өбүгэлэрэ кэлэйэн баран хаалаллар, онтон сылтаан ыалдьаллар эҥин, сатаан утуйбат да буолаллар уонна тууйуллан хаалан бараннар арыгы иһэллэр. Ол аһыы утаҕы иһэн куһаҕаны аһардабыт, умнабыт дииллэр да, ол олох сымыйа буоллаҕа дии.

Эдэр дьон сиэри-туому тутуһан, өбүгэлэрин кытта, иччилэрин кытта сибээс олохтуохтарын наада. Эбэлэрин,  айылҕаларын аһата сылдьыахтаахтар, алаадьылаан, хайаан. Ону ити өйдөөбөттөр, таах мээнэ истэн баран буолуохтааҕын курдук, аһардан кэбиһэллэр. Киһи ону туораттан көрөн эрэйдэнэ, мунан хаалан баран сылдьалларын билэр.

Эдэрдэргэ сүбэлиэм этэ, бастатан туран, итэҕэллээх буолуҥ, сиэри-туому тутуһуҥ, өбүгэлэргитин кытта алтыһыҥ, чараас эйгэттэн билии кэлэр, итэҕэл киэнэ тыыннаах билии, бу кинигэҕэ да, ханна да суруллубат, киһи бэйэтин истэ үөрэниэхтээх, оччоҕо барытын өйдөөн иһиэхтэрэ. Орто дойдуга туохха кэлбиккин билиэҥ, үүнэн-сайдан иһиэҥ, биир сиргэ хаайыллан олорумуохха наада.

Син биир барыта эриэ-дэхси буолбат, сырдыкка талаһан, дьоҥҥо үтүөнү оҥорон, үлэлээн-хамсаан, киһи быһыытынан, сиэр быһыытынан сырыттахха барыта табыллар буоллаҕа дии. Оттон сир-халлаан икки ардыгар ыйанан хааллаххына сайдыбаккын, наар биир да биир буоллаҕына эмиэ. Киһи олоҕо наһаа интэриэһинэй, остуоруйа курдук эбээт, онно-манна бараҕын-кэлэҕин, киһи олоҕо – суол дииллэр дии, ол курдук көнө суолунан бардар баран истэххинэ, күнтэн күн саҥа, интэриэһинэй буолан иһиэ. Ол иһин ыччакка өссө төгүл сүбэлээн этэбин; айылҕалыын алтыһыҥ, наар дьиэҕэ олордоххо туох да үчүгэй кэлбэт, өбүгэлэргитин кытта ситим тутан, онтон аа-дьуо бэйэҕитин иһиллэнэн истэххитинэ, арыллыаххыт, барыта сырдык, кэрэ буолан көстүө. Хас биирдии киһиэхэ өбүгэтэ аттыгар сылдьар, ону умнан кэбиһэллэр. Уҥуохтарыгар да тахса сылдьыбаттар, онно тахсартан, кэпсэтэртэн, кэпсииртэн  куттанымыахха наада.

– Дьон эйиэхэ хомус эрэ сакаастыы буолбакка, атыны сүбэлэтэ кэлэллэр дуо? Хайдах көмөлөһөҕүн?

– Дьон кыһалҕаланнаҕына кэлэр бөҕө буоллаҕа, ону-маны ыйытааччылар, сүбэ эҥин ылаллар, хайдах гынабын, тугу гынабын диэн, хайдах баарынан быһаарабын. Бастаан баран аал уоту оттон иччини аһат диибин, ити барыта итэҕэл өттө, ону кытта өйдөһөргөр бастаан уот оттоҕун. Оһоҕуҥ суох буоллаҕына чүмэчи уматан, хомустаан, чараас эйгэни хайытаҥҥын өбүгэлэргин кытта ситим тутаҕын диэн быһааран этэбин. Өбүгэни кытта ситим тутарга хомус үчүгэй, чараас эйгэни арыйан, көрдөстөххүнэ өбүгэлэриҥ тиийэн кэлэллэр. Холобура, бу биһи кэпсэтэ олорорбут барыта эрдэттэн чараас эйгэҕэ оҥоһуллан кэлбит.

– Уол оҕону иитиигэ аҕа, эр киһи ордук туохха болҕомтотун ууруохтааҕый?

– Аҕа үлэҕэ үөрэтиэхтээх буоллаҕа дии. Уол оҕону эр киһилии иитэн. Уол ыараханы үлэлээн-хамсаан,  аҕатын батыһа сылдьан эр киһи буолан уһаарыллар. Оҕо сылдьан үлэ ыараханын эккинэн-хааҥҥынан билэн, олоҕу сыаналыыр буолаҕын. Айылҕаҕа тахсан оттоон-мастаан, дьоҥҥун батыһа сылдьан араас үлэҕэ эриллэн буһаҕын-хатаҕын. Хайдах да барыта чэпчэки буолбат. Ийэ, аҕа оҕотугар сүбэлээн-амалаан, итэҕэли, сахалыы сиэри-туому кэпсии сылдьыахтаах. Билигин аҕа оҕотун эрдэттэн ыарахан үлэҕэ үлэлэтэн, мускуйан, олоҕу быһаара сырыттаҕына эрэ эр киһи буолар, олоҕу өйдүүр, сыаналыыр. Билиҥҥи ыччаты көрдөххө, киһи уолун-кыыһын быһаарбат да түгэнэ баар буолар, соһуйаҕын эрэ. Кыыс оҕону эмиэ сөпкө иитиэххэ наада. Уол оҕо ийэтин дьууппатын кэннигэр саһыа суохтаах, оннук оҕо наһаа элбээтэ. Ити олох сыыһа, оҕо ийэлээх, аҕалаах буолуохтаах, толору дьиэ кэргэҥҥэ иитиллиэхтээх. Билиҥҥи оҕо үксүлэрэ аҕа диэни билбэттэр, барытын ийэлэрэ быһаарар, көмүскүүр, аахсар. Онон уол дьиҥнээх эр киһи буолан тахсарыгар охсууну ылар.

– Аҕа, кэргэн оруола саамай улахан суолтата туохха сытарый?

– Эр киһи үлэлээн-хамсаан дьиэ кэргэнин иитэр. Ыал киһи ойоҕо, эрин, аҕа баһылыгын өйүөхтээх. Дьахтар диэн эмиэ сүдү күүстээх ытык киһи, ол иһин кини кэргэнин көрүөхтээх, кини өйөбүлэ баар буоллаҕына эр киһи үлэлээн-хамсаан, үүнэн-сайдан барар. Эр киһи сылаас тапталы көрдүүр, онно ойоҕо киниэхэ өйөбүл буолуохтаах, оччоҕо эрэ эр киһи хаһаайын курдук сананар, толору, дьоллоох дьиэ кэргэн буолар.

 –  “Киин куорат” хаһыат ааҕааччыларыгар туох баҕа санааҕын тиэрдиэҥ этэй. 

– Саха дьоно итэҕэлгэ чугаһааҥ, сахалар бары итэҕэллээх буолуохтарын баҕарабын,  бары үүнэн-сайдан, үлэлээн-хамсаан, толору дьиэ кэргэннээх буоллуннар. Ыччаты айылҕаҕа чугаһатан, эр киһилии иитэн, сахалыы сиэр быһыытынан олорон, оччоҕо дьоллоох буолуохпут этэ. Саха дьоно өйдөөх, мындыр, итэҕэлбитин баччааҥҥа диэри илдьэ сылдьабыт, биир сомоҕо буолуохтаахпыт, бэйэ-бэйэбитин өйөһөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, оччоҕо эрэ сайдабыт, биир итэҕэлгэ кэллэхпитинэ.

Тулуурдаах буолуохха наада, оҕолорбутун, ыччаппытын оннук иитиэххэ, киһи олоҕор тургутуу бөҕөтүн ааһар, ону барытын тулуйан, үлэлээн-хамсаан, санааҕа ылларбакка, киһи быһыытынан, сиэр быһыытынан сылдьыахха. Дьону кытта сыһыаныҥ барыта үчүгэй буолуон наада, наар сырдыгы, үчүгэйи этэ сырыттахха барыта табыллан иһиэ. Уруккуну-хойуккуну ахтымаҥ, буолбут буоллаҕа дии, ону эн хайдах да эргитэн аҕалбаккын, уруккуну санаан санаарҕыыллар, хайыыллар, ол табыллыбат, ааспыт төннүбэт. Онон иннигит хоту баран иһиҥ, киһи үүнэ-сайда туруохтаах, оччоҕо барыта табыллан иһиэ.

Киһи сайдыан баҕарар буоллаҕына, бэйэтиттэн үрдүк таһымнаах киһини кытта билсэн, ол таһымын сайыннарар. Баран үөрэн, үлэлээ-хамсаа, оччоҕо сайдыы кэлиэ. Үлэ киһини киэргэтэр диэн мээнэҕэ эппэттэр эбээт.

Туохтан да куттаммакка, саллыбакка баран иһиэххэ наада, барыта хааччах буолан хаалла, онно бэриммэккэ, иннигит хоту баран иһиҥ.

Үүнүҥ-сайдыҥ, итэҕэлэ суох киһи эрэлэ да, кэскилэ да суох буолан хаалар, интэриэһэ сүтэр, ол иһин олоххун бэйэҥ остуоруйа курдук оҥоруох тустааххын.

Син биир уһулуччу, барыта үчүгэй буолбат, олох диэн түһүүлээх-тахсыылаах, үрүҥнээх-харалаах, үс дойду барыта биир ситимҥэ турдаҕа дии, онон үрдүккэ талаһа-талаһа баран иһиэххэ диэн ыҥырабын.

Хаартыскалар: Ааптар тиксэриитэ