Күлүм түгэн...

Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх учуутала Галина Константиновна Давыдова Алампа, Өксөкүлээх дойдуларыттан Таатта Дьохсоҕонуттан төрүттээх. Оскуолаҕа  45 сыл үлэлээн баран билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Хас биирдии учуутал барытын сатыахтаах диэн санааттан бастаан «Смена» фотоаппараттан хаартыскаҕа түһэрэн саҕалаабыт.

Хаартыскаҕа түһэрии – бу үлэ

– Онно баҕа санаа, талаан,  үөрэх эмиэ наада. Мииринэй Таас Үрэҕиттэн олорон Александр Петров хаартыскаҕа түһэрии ымпыгар-чымпыгар үөрэтэр куйаар ситиминэн бөлөҕөр киирбитим. Туора атын тема суох, хаартыска эрэ туһунан. Уонна сүрдээх ирдэбиллээх буолан, профессионально дьарыктанарбыт. Утаппыттыы дьарыктанар этибит. Мин манна наһаа баҕаран туран үөрэммитим. Учууталбыт быһаарарыгар холобурдуур. Сотору-сотору эксээмэн буолар. Арааһынай куонкурус бөҕөнү ыытар. Саҥаны, сонуну түһэрдэххэ, дьонуҥ үөрүү, астыныы бөҕө буолаллар. Ол аайы өрө көтөҕүллүү. Саҥаны, атыны түһэриэх баҕа үүйэ-хаайа тутар. Аны атыттар түһэрбит хаартыскаларыттан үөрэнэҕин. Композиция диэни, фотоаппарат арааһынай кнопкаларын, выдержкатын сүрдээх үчүгэйдик ымпыктаан-чымпыктаан, ирдэбиллээхтик үөрэтэр этэ.

Хаартыскаҕа түһэрии – бу үлэ. Аҥаардас түһэрэн баран дьон-сэргэ хараҕар таһаарыахха диэри чочуйан, тупсаран, ыраастаан биэрии үөрүйэҕэр үөрэммиппинэн дьоллоохпун диибин.

Тааттаҕа түмсүүбүт

– Биир улууска олордорбут даҕаны бэйэ-бэйэбитин бу бөлөххө эрэ билсибит таатталар наһаа элбэх этибит. Онон Михаил Потапов этиитинэн бэйэбит туспа бөлөх тэриммиппит. Улууспут иһинэн Хартыына галереятыгар быыстапка оҥорбуппутугар учууталбыт Мииринэйтэн анаан кэлэн барбыта. Наһаа үчүгэйдик кэлэн билсэн-көрсөн, сүбэлээн-амалаан, үөрэн-көтөн, уруккуттан билэр дьон курдук көрсүбүппүт. Саша Тааттаҕа уопсайа үстэ кэлэ сылдьыбыта. Иккис кэлиитигэр бука бары Аммаҕа сардаана сибэккини хаартыскаҕа түһэрэ барбыппыт. Дойдубутугар туруорбут быыстапкабытыгар  учууталбыт хайҕабылын ыламмыт, санаабыт өссө көтөҕүллэн, айар эйгэ умсулҕаныгар салгыы түстэхпит дии.

Таатта түмсүүтүгэр  Яна Винокурова, Татьяна  Неустроева, Альберт Попов, Иван Боппосов, Елена Софронова, Коля Николаев, Екатерина Николаева, Настя Мурунова, Таня Колесова, Алена Уварова буолан билиҥҥэ диэри алтыһабыт, билсэбит, истиҥник санаһабыт. Биир интэриэстээх буоламмыт, бэйэ-бэйэбитигэр ыарахан да кэммитигэр көмөлөсүһэбит. Маннык доҕордуу сыһыан баарыттан саастаах киһи үөрэбин. Хаартыскаҕа түһэрэ элбэхтик бииргэ айанныыбыт. Ол курдук Аммаҕа Тэйэр, Лэкэ хайаларга, Тааттаҕа Чычымахха, Алдаҥҥа Хатыыстыырга, Өймөкөөҥҥө, Магадаҥҥа сылдьыбыппыт. Табыллыбыт каадыры түһэрдэххинэ, дуоһуйууну, астыныыны ылаҕын.

Биир хаартыска историята

– Сөбүлүүр дьарыкпынан күннээҕинэн дуоһуйууну ылан, куонкурус эҥин диэҥҥэ санаммат да этим. Онтон биирдэ Дмитрий Артемьев куонкурус усулуобуйатын ыытан баран, «Манна кытын!» диэбитигэр, истигэн баҕайытык «Ээ дуо?» диэн баран, бүтэһик күннэригэр, «чэ манныктары» диэн баран, ыыталаан кэбиспитим. Кыттар да дьол дии санаабытым. Онтум олус улахан куонкурус эбит. Нуучча Географическай уопсастыба тэрийиитинэн «Самая красивая страна» диэн ааттаах куонкурус «Портрет» диэн хайысхатыгар үлэм болҕомтоҕо киирбититтэн соһуйбутум уонна үөрбүтүм. 

Ол хаартыскам историята маннык. Музейдарынан сылдьан түһэрэр идэлээхпин. Биирдэ Хадаайы музейыгар сылдьан балаҕан түннүгүнэн Эрсан Таппыров диэн оҕо өҥөс гыммытын «хаба тардан» ылбытым. Ол күлүм түгэни туппут хаартыскам Арассыыйа куонкуруһугар иккис миэстэ буолбутугар бэйэм да соһуйбутум  Наһаа үчүгэй альбом оҥорон ыыппыттара. Оҕо киһи бэйэтэ өйдөбүнньүк гынан илдьэ сырыттын диэн бэйэтигэр бэлэхтээбитим. Дьоруойум үөрэриттэн мин үөрдэҕим дии. Киһини үөрдэр саҕа үчүгэй суох. 

Түгэни тутуу...

– Саамай сөбүлээн түһэрэр тиэмэм – дьөһөгөй оҕото. Дьэ бу туһунан бэйэтэ кэрэ көстүү. Уонна хаһан да хатыламмат, киһини түһэрэргэр «маннык көр», «маннык тутун», «хамсан» диэххин сөп. Оттон сылгыны оннук хамаандалыыр кыаҕыҥ суох. Бу күлүм түгэни таба туттаххына эрэ тутаҕын. Наһаа үчүгэй түгэннэр дэриэбинэ иһигэр буолаллар эрээри, ити баҕана, бу дьиэ мэһэйдиир буолар. Онон толооҥҥо анаан барыы элбэх. Сылгыны түһэрэр буоллаххына, эккирэтиһиэххин, айанныаххын, барыаххын-кэлиэххин, түргэн-тарҕан буолуоххун наада. Кэтэбиллээх. Бардыҥ аайы бэлэм буолбат. Онно бүтүн биир күнү да сүтэриэххэ сөп. Сороҕор олох да мэлийэн кэлэҕин. Түгэн тосхойдоҕуна эрэ тосхойор. Эрдэттэн кыайан былааннаабаккын. Хайдах түбэспитинэн кэрэ биир көстүүтүн таба тайаныы айылҕам бэлэҕэ буолар эбээт!

Кэрэ биһиэхэ тулабытыгар, атахпыт анныбытыгар баар. Ону өйдөөн эрэ көрүөххэ сөп. Уопсайынан, кэрэ тулалыыр эйгэбитигэр, куйаар халлааҥҥа барытыгар баар. Холобур, үүнэн силигилии турар сибэккини күн ханнык кэмигэр  түһэрэрбититтэн эмиэ тутулуктаах. Бу күлүм түгэни мүлчү туппакка кэрэни кэрэхсии, хаартыскаҕа таба түһэрэ үөрэниэххэ наада.

Мин хаартыскаҕа түһэрэрбэр сүрэҕим баҕатынан сылдьабын. Туох эмэ үчүгэйи булан, көрдөөн түһэрдэхпинэ, наһаа үчүгэй дуоһуйууну ылабын.