Үҥкүү эйгэтигэр киирэн, бары бииргэ буоллубут

Үҥкүү... Үҥкүү диэтиҥ даҕаны, хайдах эрэ ис-искиттэн үөрүү, көтүү, ис-тас турук бииргэ буолуута диэн өйдөбүл кэлэр. Кырдьыга даҕаны оннук: искэр санаабыккын таскар таһаараргар биир тыыҥҥа, биир таһымҥа киирии баар буолара тоҕоостоох.

Хатастааҕы “Тускул” Култуура киинигэр үҥкүүнэн дьарыктанар, үҥкүүнэн үлүһүйэр, үҥкүүнү таптыыр дьон элбэх. Бу чааһыгар үлэ-хамнас сыаллаах-соруктаах барарын биир чаҕылхай туоһутунан “Танец, объединяющий мир” диэн дириҥ ис хоһоонноох “Сатабыл” үҥкүү кэлэктиибин бэлиэ тэрээһинэ буолла.

Ансаамбыл баара-суоҕа 5 сыллааҕыта тэриллибитэ. Манна олох тыгыалас тымырын тута сылдьар, үлэ-хамнас, дьиэ-уот, оҕо-уруу диэни тэҥҥэ алтыһыннаран, хайа да хайысхатыгар кэккэ ситиһиилэрдээх, турбут-олорбут, кэлбит-барбыт, айар-тутар аартыгы арыйбыт дьон сылдьар. Ансаамбыл  састаабын баһыйар өттө элбэх оҕолоох далбардар. Уус-уран салайааччылара СӨ култууратын туйгуна, СӨ норуот айымньытын сайдыытыгар кылаатын иһин бэлиэ хаһаайката, “Тускул” КК уус-уран салайааччыта, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн ийэтэ Вилена Михайловна Константинова. Ханнык баҕарар самодеятельнай кэлэктиип уус-уран салайааччыны таһынан старосталаах буолар. “Сатабыллар” бу чааһыгар эмиэ табыллыбыт кэлэктиип. Ол курдук, старосталара Хатас нэһилиэгин биир бастыҥ уопсастыбанньыга, “Ийэ Албан аата” бочуоттаах бэлиэ хаһаайката, алта оҕолоох Сардаана Егоровна Колосова айар-тутар эйгэлээх, сатаабаппын диэн саллыбат, билбэппин диэн кэтэмэҕэйдээбэт, туппута тупсар, ылсыбыта ыпсар дэгиттэр талааннаах киһи.

“Сатабыллар” тэриллиэхтэриттэн хоһууннук саҕалаабыттара, инньэ гынан ситиһиилэрэ, сылдьыбыттара, оҥорбуттара-туппуттара үгүс. Ансаамбылга араас идэлээх, араас үлэлээх, араас сиртэн кэлбит дьон дьарыктанар. Кинилэр “Сатабылга” кэлиэхтэрин иннинэ, атын-атын улууска төрөөбүт-улааппыт, атын-атын үлэҕэ үлэлиир, атын-атын түөлбэҕэ олорор буоланнар,  хайдах даҕаны көрсөр түгэннэрэ суох этэ. Онон үҥкүү кинилэри сомоҕолуур, билиһиннэрэр, түмэр, эйгэни кэҥэтэр, бэйэ-бэйэлэригэр чугаһатар, нэһилиэк олоҕун тыыныгар, тэтимигэр киирэргэ төрүөт, көмө-тирэх буолбута чуолкай. Ол кэнсиэркэ бэрт дьэҥкэтик көһүннэ.

Тэрээһин эмискэ, соһуччу буолбакка, толкуйдаан, ырытан, ыраҥалаан, тоҕо, хаһан, ханна диэҥҥэ хардалаах гына араас хайысханан былааннаммыт буолан, барыта ситэри-хотору. Ол курдук, бэлэмнэниини айар-тутар сылга үктэнээт, о.э. ааспыт сыл күһүҥҥүтүттэн саҕалаабыттара. Биэс сыл диэн устуоруйа хардыытыгар күлүм түгэн буоллаҕына, айар-тутар суолга үрүҥү-хараны араарар, дьиҥ бэриниилээҕи, сыаллааҕы-соруктааҕы хаалларар кэм. Үчүгэйэ диэн бу ансаамбылга кэлбит дьон көҕүрээбэккэ, төттөрүтүн, эбиллэн, билигин кинилэр сүүрбэччэлэр.

Хара маҥнайгыттан саҕалаатахха, тэринниҥ даҕаны, аат-суол, тутуһар хайысха, инникигэ былаан, торум наада. Аат-суол бу орто дойду олоҕор олус улахан суолталаах – онон 5 сыллааҕыта хомуллубут түмсүү аатын талыы бэйэтэ туһугар олус эппиэтинэстээх этэ. Сатабыл диэн тыл өйдөбүлэ сүрдээх киэҥ; ол аата билии-көрүү сатабылга, оҥорууга-тутууга, дьайыыга тиийиитэ буолар. Оннук да буолла, “сатабыллар” туохтан да иҥнэн-бохтон турбаттар – иистэнэллэр, уһаналлар, айаллар, бырайыактарга кытталлар уо.д.а. Инньэ гынан бу тэрээһиҥҥэ анаан саҥа көстүүмнэр тигилиннилэр, туттар тэриллэр оҥоһулуннулар, ансаамбыл састаабыгар уолаттар кэллилэр, өссө төрөппүт оҕолоругар – уолаттарыгар анаан нүөмэр – “Чохчоохой” турда.

Хореограф Владимир Собакин бу ансаамбыл өй-санаа, эт-хаан өттүнэн кыаҕар эрэнэн, саҥа сүрүн дьоруойдаах, бэйэтэ туспа устуоруйалаах нүөмэри туруорда. Сүрүн дьоруойу – орто дойдуну хара күүстэртэн көмүскүүр кыаҕы үөһээ айыылартан ылар Айыллыын диэн кыыһы Светлана Гуляева кыайа-хото тутан толордо. Ол кэннэ үҥкүү дэгиттэр тылынан кэпсиир-ипсиир, көрдөрөр кыаҕынан араас дойдулар устун айан саҕаланна. Көҥүл хаҥыл тыынын харса суох хоһуун майгытын кытта стильнэй, элегантнай (уурбут-туппут, тупсаҕай көстүүнү) алтыһыннарар гетсбиттэн саҕалаан, бурятскай, корякскай, казахскай, татарскай, индийскэй үҥкүүлэр таҕыстылар. Дьэ манна буолла үҥкүүлүүн көтөр, кини көстүбэт кынатыгар олорсон, киэҥ нэлэмэн дойдуҥ устун айанныы турар баҕа санаа үөскээһинэ...

Репертуары талыы, таба тайаныы кэлэктиип ситиһиитин, кинини дьон ылыныытын чааһыгар сүрдээх улахан оруоллаах. Бу боппуруоска Вилена Михайловна Сардаана Егоровнатынаан сүбэлэһэн баран хореографтары кытта үлэлэһэллэр. Үчүгэйэ диэн кинилэр иккиэн үҥкүүнү сурах эрэ хоту буолбакка, эттэринэн-хааннарынан, өйдөрүнэн-санааларынан олус диэн бэркэ билэллэр, иккиэн оҕо эрдэхтэриттэн үҥкүүһүттэр. Дьэ ол кэннэ анал үөрэхтээх салайааччыларын – хореографтары кытта үлэлэһэллэр: Дайаана Иванова, Владимир Собакин, Аурелия Харитонова. Аурелия Харитонова күн бүгүн А. Макарова аатынан Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үөрэнэр талааннаах, инникигэ эрэллээх, үтүө үлэһит буоларга бары өттүнэн бэлэм устудьуоҥка. Быйыл дипломнай практикатын төрөөбүт Хатаһыгар, «Сатабылларга» хас даҕаны үҥкүүнү туруорда. Баҕалаах уонна кыахтаах буолан, кэлэктиип ол үҥкүүлэринэн күөн күрэстэргэ ситиһиилээхтик кытынна. Ордук сөбүлээн танго үҥкүү тэтиминэн оҥоһуллубут “Симэх кэрэтэ” үҥкүүнү толороллор. Симэҕи ансаамбыл далбардара бэйэлэрэ оҥостубуттара.

Көрөөччү дуоһуйуутун, астыныытын ылбыт нүөмэрдэртэн биирдэстэрэ “Чохчоохой” буолла. Бу үҥкүү ураты уйан туругунан – эмиэ даҕаны оҕолуу мэник-тэник, сибиэһэй салгынныы чэбдик, эмиэ даҕаны оннун-олоҕун булбут ЭР КИҺИЛИИ чөл, чэгиэн, дьоһун, угуйар, уһуйар тыынынан – ханна баҕарар толоруллар кыахтааҕын көрдөрдө. Ол курдук сценаҕа бастакы кырачаан уолаттар сэгэччи туттан киириэхтэриттэн, онтон улаатан эрэр бэйэлэрин кыанар туруу туруктаах убайдарын кытта холбоһон сценаны тобус-толору буолан дьиҥ сахалыы хамсаныылары оҥоро-оҥоро тахсыахтарыгар диэри тохтоло ытыс тыаһа, «браво», «бис» хаһыылар иһилиннилэр. Оттон хореограф бу үҥкүүгэ ордук үҥкүүһүт туругар үлэлэспитэ көһүннэ. Кэнсиэр өссө биир чыпчаалынан 8 пара толоруутугар «Эҕэрдэ үҥкүүтэ» буолла. Эҕэрдэ үҥкүүтүнэн көрөөччүнү соһуппаккын, ол эрэн бу үҥкүү уруккуттан биллэр хамсаныылары ураты турукка киирэн туран оҥордоххуна, ЭР КИҺИ күүһүн-кыаҕын, КЫЫС - ДЬАХТАР нарынан-намчытын сахалыы ДЬОҺУН НАҔЫЛ туруктуун алтыһыннаран, этэргэ дылы, ойон туран үҥкүүлэһиэх, сахаҕынан киэн туттуох санааҕа, турукка киллэрэр. Атыннык эттэххэ, Владимир Собакин үҥкүүгэ куоһура туругу таба тайанар эбит диэн санааҕа кэллибит. Кэнсиэргэ “Тускул” КК ыкса ыалбыт, чугас доҕотторбут, биир санаалаахтарбыт Хатастааҕы Оҕо ускуустубаларын оскуолатын үҥкүүгэ салаатын кырачаан үҥкүүһүттэрэ салайааччыларыныын Илона Евгеньевна Корякиналыын, Айыына Николаевна Постниковалыын үчүгэйкээн үҥкүүлэри бэлэх ууннулар, “Тускул” КК  Николай Протасов салайааччылаах “Дэгэрэҥ” ырыа түмсүүтүн ырыаһыттара, Татьяна Григорьевна Жиркова салайааччылаах “Айхал” үҥкүү ансаамбыла көмө-тирэх буоллулар. Тэрээһини түмүктүүр өрөгөй түгэнэ үҥкүүнэн үлүһүйэ дьарыктанар, биир тыыҥҥа, биир тэтимҥэ, биир санааҕа сылдьан түмсүбүт, сомоҕолоспут чөл-чэгиэн туругу биһириир “Сатабылларга” ананан суруллубут ырыаны күргүөм толорууга буолла! Манна даҕатан эттэххэ, ырыа тыла уонна дьүрүлэ Владимир Собакин киэнэ.

Бу киэһэ кимнээх кыттыбыттарын билиһиннэрэрбин көҥүллээҥ – Вилена Константинова, Сардаана Колосова, Светлана Гуляева, Анна Иванова, Оксана Нестерова, Александра Корнилова, Акулина Пестерева, Туйаара Оконешникова, Лиана Федорова, Клавдия Саввинова,  Александра Ямова, кинилэр оҕолоро Ариэлла, Айнаар Гуляевтар, Аделина Корнилова, Кирилл, Кеша, Розалина Оконешниковтар, Айтал Варламов, Ратмир Саввинов, Леонид, Ньургун Константиновтар, Ярослав, Денис, Витя Колосовтар, Зарина Пестерева, Владимир Собакин, Эрсан Саввин, Виктор Борисов, Николай Слепцов, Сергей Гаврильев, Алексей  Павлов, Прокопий  Николаев, Аввакум Алексеев, Илья Крылов. Уонна бу ансаамбыл чугас доҕотторо Туйаара Бурнашева, Айаал Артемьев, Дьулус Гоголев ырыанан ситэрэн-хоторон киэргэтэн биэрдилэр.

Көрөөччүлэр санааларыттан быһа тардан билиһиннэрдэххэ:

Варвара Колосова, Надежда Кожина: «Бырааһынньыктааҕы, сааскы турукка киирдибит, өрө көтөҕүллүү, саха буоларбытынан киэн туттуу тыына киирдэ».

Людмила Саввина: «Сиэннэрбин, оҕобун көрөн, Хатас эдэр ыччатын көҕүн көрөн астынным аҕай».

Наталья Чабыева: «Эҕэрдэ үҥкүүтүн» ордук сөбүлээтим. Музыканан доҕуһуолу хайдах эрэ уратытык туһаммыт уонна атрибуту – чороону тута сылдьыыга болҕомтону уурбуттар, хайдах  эрэ ураты сыһыан, турук баар онно. Ансаамбылга эр дьон эбиллибиттэрэ киһи сүргэтин көтөҕөр, ситэри-хотору, толору диэн өйдөбүлгэ киллэрэр.

Ичээнэ Быйаҥнаах: «Ордук ансаамбыл кыргыттарын оҕолорун үҥкүүлээбиттэрин долгуйа-дуоһуйа көрдүм. Түбүктээх, сүүрүүлээх-көтүүлээх олоххо маннык сырдык, сылаас тыыннаах киэһэлэр олус наадалар».  

Дьэ ити курдук бу киэһэ мустубут көрөөччү уонна толорооччу икки ардыгар сылаас-сырдык тыын үөскээтэ, кэрэ эйгэбит кэҥээтэ, үтүөҕэ-үрдүккэ тардыһыыбыт күүһүрдэ.