ИЙЭБИТ БАРАХСАН

Кини 1934 с. бэс ыйын 24 күнүгэр Баайаҕаҕа Кыыс Тахсыбыт диэн сиргэ төрөөн биһигин ыйаабыта. Аҕата Баайаҕаттан төрүттээх, тэрэпиэһинньик уола Степан Афанасьевич Луковцев 1925 с. 20 сааһыгар учуутал буолбут, Баайаҕа оскуолатыгар дириэктэрдии сылдьан оскуола туттарбыт, сэрии саҕана тулаайах оҕолору нэһилиэктэринэн хомуйан Уолбаҕа детдом астарбыт, Өлөөн оройуонугар үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, Нам Хамаҕаттатыгар, Өрөспүүбүлүкэтээҕи Лесной оскуолаҕа, Мэҥэ Алдан, Алдан Учурун оскуолаларыгар учууталлаабыт, дириэктэрдээбит, Минпроска иниспиэктэрдээбит. Ону таһынан улахан дьону үөрэтэр ааҕар балаҕаннарга, араас общественнай үлэлэргэ көхтөөхтүк кыттыбыт, оҕуруот аһын үүннэриини, тэллэйи үргээн туһаныыны көрдөрбүт, көлө күүһүнэн үлэлиир миэлиҥсэни олоххо киллэрбит. 

Манна эбэн эттэххэ, кини инитэ Афанасий Афанасьевич Луковцев 1895 с. төрүөх. Духуобунай семинарияҕа үөрэнэн Байаҕантай улууһун управатыгар суруксуттаабыт. Оччотооҕу кэмҥэ улахан үөрэхтээх киһи, саҥа былааһы утары өрө турууга повстанчествоҕа кыттан, Саха уобалаһын быстах кэмнээх норуодунай управлениетын (ВЯОНУ) народнай армиятын Хотугу этэрээтин алын хамандыыра буола сылдьан, баара суоҕа 27 сааһыгар 1922 с. тохсунньу 27 күнүгэр Өймөкөөҥҥө буолбут кыргыһыыга өлбүт. Ону аҕата Баайаҕаттан тиийэн ат сыарҕатыгар тиэйэн, кистээн түүннэри ытыы-ытыы айаннаан, дойдутугар аҕалан харайбыт. Ол курдук таптыыр, саамай эрэнэр уола өлбүтүгэр күүскэ айманаахтаабыт. 

Онтон эбэм Анна Степановна (Николаева) Билиҥҥи Томпо Мэҥэ Алданыттан төрүттээх, кэрэ дьүһүннээх далбар хотун биэс оҕону төрөтөн, улаатыннартаан иһэн, ийэбит биэс саастааҕар, тымныйан ыалдьан өлөөхтөөбүт. Оччолорго оҕолортон кыралара Валентина иринньэх оҕо эбит.

Эһэбит кыры-кырбас биэс оҕотун уонна эдьиийиттэн төгүрүк тулаайах хаалбыт өссө биэс оҕону иитэн улаатыннартаан киһи оҥортообут. Дириэктэр үлэтэ элбэх буолан куруук ыйы-ыйынан командировкаларга сылдьар кэмигэр оҕолор бэйэлэрэ эрэ хаалан, сороҕор ыалларын көмөлөрүнэн, аҕалара хаалларбыт нуорма бурдуктарынан лэппиэскэлэрин, хааһыларын буһарынан сиэхтииллэр эбит. Оччолорго төһө да аас-туор кэмнэр буоллаллар, аҕалара биирдэ даҕаны детдом аһын-таҥаһын оҕолоругар аҕалбатах. Ийэбит детдом оҕолорун дьэрэкээн таҥастарыгар, минньигэс астарыгар ымсыыралларын, кыра сылдьан куруук ийэтин уҥуоҕар барарын, кэпсэтэрин, онно бэл утуйарын туһунан ахтарын киһи уйадыйбакка эрэ истибэт суола... Оттон детдомҥа иитиллэн, судаарыстыба көрүүтүгэр-харайыытыгар иитиллэн тыыннаах хаалбыт оҕолор, билигин саастаах дьон, махталларын элбэхтэ үөрэ истэбин. 

Ийэбит Өлөөҥҥө саҥа аһыллыбыт орто оскуола биир бастакы выпускниктарын кытары бүтэрэн, Баайаҕа библиотекатыгар үлэлиир уонна СГУ нуучча тылын уонна литературатын салаатын биир бастакы выпустарын кытары 1962 с. үөрэнэн бүтэрэр. Устудьуоннуу сылдьан аҕабын, саха тылын уонна литературатын салаатын устудьуона, кэлин РФ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбут Федор Федорович Постниковы-Арчы Сүөдэри көрсөн 1960 с. тапталларын холбоон, аҕабыт күн сириттэн күрэниэр диэри 52 сыл дьоллоохтук олордулар, түөрт оҕону төрөтөн атахтарыгар туруордулар, сиэн, хос сиэн тапталын биллилэр. 

Манна эбэн эттэххэ, 1962 с. от ыйын 3 күнүгэр чаҕылҕан дапсыйан сындыыстыы субуруҥнуур, этиҥ лүһүгүрүүр күнүгэр төрүүрбэр – ийэм үрдүк үөрэҕи бүтэрэр дипломугар илии баттаммыт, аҕам бүтэһик государственнай экзаменын уонна мин төрөөбүппүн бииргэ үөрэнэр доҕотторо Баһылай Бырдьахаанныын, Кеша Дмитриевтыын-Сиэн Чолбодуктуун, Баһылай Тарбыыкынныын о.д.а. кэлин биллэр суруйааччылары, тыл үөрэхтээхтэрин кытары сууйбуттар. Ол үөрүүгэ-көтүүгэ өссө бииргэ үөрэммит доҕордоро Дапсы эмиэ баар буолуон сөп. Онон кэлин, тыл үөрэхтээх улахан аксакаллар сууйаннар суруйар эйгэҕэ чугаһаатаҕым диэн, испэр күлэ-үөрэ саныыбын.

Ийэбит барахсан ыарахан олоҕу билбит буолан сүрдээх аһыныгас эрээри, санаата олус күүстээх. Хайаан даҕаны эппитин толорон, толотторон баран тэйэр. Биһигини кыра эрдэхпититтэн алыс атаахтаппакка дьиэ ис-тас үлэтигэр үөрэппитэ-такайбыта, оҕолор тус-туһунан эбээһинэспитин булгуччу толорорбут. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан балтыларын, тастыҥ бырааттарын, убайдарын көмүскэһэн уолаттары суумкатынан түҥнэри дайбаталаан түһэрэрин иһин Майаҕатта диэн хос ааттыы сылдьыбыттар. Хата ол кытаанах характера бэриллэн мин, уолаттарым, сиэним спорка син ситиһиилээхпит дуу дии саныыбын ээ.

Аны киэһэ оһох иннигэр олорон аан дойду алыптаах остуоруйаларын кэпсиирин кэтэһэн да биэрэрбит. Онно бастаан кинигэттэн нууччалыы доргуччу ааҕан баран сахалыы тылбаастыыра. Итинник ньыманан биһиги остуоруйаны истэрбитин таһынан, нууччалыы түргэнник билэрбитигэр көмөлөспүт эбит. Күн сиригэр саамай чугас киһибит онтон да үгүс үөрүйэхтэргэ үөрэппитэ элбэх бөҕө буоллаҕа. Онон махталбыт муҥура суох!

Бүгүн Ийэм бииргэ төрөөбүт кыра балта 88 саастаах Валентина Степановна Рожина оҕолорун-урууларын, тапталлаах сиэннэрин ортотугар Кэбээйи Мукучутугар олороллор. Онон бу орто дойдуга дьоллоохтук олордулар диир кыах баар.

Күн күбэй Ийэбитин, бу бэйэҥ курдук айылҕа ситэн-силигилээн, чэчирии үүнэр маанылаах күннэрин курдук үтүө санаа кынаттанан, Үрүҥ тунах ыһыахтартан күүс ылан, Улуу Кыайыы Параадыттан үөрэн-көтөн өссө да уһун үйэлэн диэн алгыс бастыҥын аныыбыт!