Испирдиэн сүбэтигэр наадыйааччы элбиир

Үс-хас бөлөххө көрбүтүм, арай туран, батсаап кыттыылаахтара ойон тура-тура «Ипсирдиэн, сүбэлээ», «Испирдиэн оннук гыныҥ диэбитэ», «Испирдиэн сүбэлээбитин курдук» буолаллар. Өр-өтөр буолбат, ол Испирдиэммит туһааннаах ыйытыыга олус судургу тылынан кэбэҕэс баҕайытык быһааран биэрэр. Ол диэн, үүнээйилэрин анаан-минээн биидьийэҕэ устан ыытар. Үүнүүтэ хайаспытын, төһө улааппытын, күнүн-дьылын ыйан туран, быһааран, сиһилээн биэрэр. Быыһыгар моонньоҕон угун Дьокуускайга киллэрэн, ханнык эрэ аадырыска хаалларбытын, ким баҕалаах... буор босхо баран онтон тиийэн ылыан сөбүн суруйар.

Быыкаа, сүүтүк саҕа, дуона суох сүбэни биэрэллэригэр «маастар-кылаас» ыытабыт диэн ааттаан, тыһыынчалыынан солкуобайы көрдүүр кэмнэригэр, бу Испирдиэн курдук буор-босхо, баһыыба туһугар ис сүрэҕиттэн итинник көмөлөһөр киһи ахсааннаах. Кэлиҥҥилэртэн оннук үтүөкэн сүбэһит Ньурба улууһуттан Агафья Афанасьевна Тарасова өссө баар.

Испирдиэн угар биидьийэлэриттэн көрдөххө, бааһыната киэҥэ-куоҥа, ууну харыстаабакка туттара, санаабар, кырата, бааһынай хаһаайыстыба буолуох курдук.

Дьэ, онон «Кимий?» диибин, «кини» дииллэр» диэн ырыаҕа курдук таайа олоруом дуо, биир үтүө күн бөлөххө баар төлөпүөнүн нүөмэрин ылан, эрийэн хачыгыраттым.

Үтүө сүбэһиппит аата Спиридон Титович Шамаев диэн, бэйэбиттэн эрэ аҕа киһи эбит. Нам улууһун Модутугар олорор. Кэргэнэ Евдокия Петровналыын 4 оҕолоохтор, 9 сиэннээхтэр. Онон бэйэлэригэр, оҕолоругар анаан үүннэринэллэр. Үүнүүлээх сылга арбуз, сиэмэ атыылыы түһүөхтэрин сөп үһү. Дьон биири хос-хос ыйытарын, токкоолоһорун иһин, баҕалаах барыта туһаннын диэн, былырыыҥҥыттан батсаапка бөлөх астан, онно уопутун үллэстэр буолбут. Онтугар көрдөххө, кыһыннары да ончу тохтообот, күннэтэ үгүс кэпсээн, туһалаах сүбэ тэнийэр. Кыһынын, биллэн турар, аҕырымныыр. Туһааннаах кэмигэр үксүү түһэр.

Испирдиэн туох сыаллаах-соруктаах эрийбиппин быһаарбыппар, оруобуна биидьийэтигэр курдук «һи-һи» диэн күлэр уонна:
– Су-оох, бааһынай хаһаайыстыба буолбатахпын. Ити – үлэм быыһыгар дьиэм тиэргэнигэр үүннэрэрбин ыытабын. Туһунан үлэлээхпин. Баһаарынай чааска суоппардыыбын. Бааһынам да улахана суох. Дьон ыйыталаһарын иһин, тугу билбиппин, тугу сатыырбын үллэстэбин. Нам Модутугар олоробут. Оҕуруотунан ылсан дьарыктаммытым, арааһа, уонча сыл буоллаҕа буолуо. Сопхуос саҕана сүүһүнэн гаа хортуоппуйу үүннэриигэ үлэлээбитим. «Дьахтар эрэ оҕуруокка үлэлиэхтээх» дииллэрин өйдөөбөппүн. Төттөрүтүн, буорун бэлэмигэр, уутун кутуутугар да, уопсайынан, эр киһи күүстээх илиитэ, көмөтө наада. Оттон уонна ол, сопхуос саҕаттан үүнээйигэ сылдьыбыт буолан, тус бэйэбэр «бу – эр киһи дьарыга буолбатах» диэн санаа хаһан да киирэн ылбатаҕа.

Арбууһу Эм кэнниттэн өр-өтөр буолбакка, боруобаҕа олордон барбытым. Бастакы сылларбар үрдүк хоруопкаҕа үүннэрбитим табыллыбатаҕа. Бааһынаҕа да икки бастакы сыл үчүгэйдик үүммэтэҕэ. Туох да табыллыбат диэн тохтоон хаалбакка, сыл аайы ыһар буолан, билигин бэркэ үүнэр. Билигин олордор буорбун үрдүк гына чөмөхтүү кутан баран, буора сылаас буоллун диэн, хайаан да салапаанынан бүрүйэбин. Угун, салапаантан быга сытар гына, таһаарабын. Арбуз – кумах куйаар үүнээйитэ. Дьиҥинэн, ончу хаппырыыһа суох. Хортуоппуй үүммүт бааһынатыгар олордубутум. Эбэ кытылыгар олоробут. Баһаарынай помпалаах буолан, биэдэрэнэн таһан эрэйдэммэппин.

Төһө угу олордон, төһөнү ылаҕыный? Арбуһу төһө уһуннук уонна хайдах хаһаанаҕыный?

Ээ, быйыл аҕыйах. Сүүстэн эрэ тахса арбуз кэллэ. Былырыын икки сүүс этэ. Күһүнүн оҕолорбутун кытта куулунан үллэстэн «үллэҥнэтии» буолар. Ааспыт сыл элбэх буолан, сороҕун атыылаабыппыт. Сиэмэҕэ наадыйан ылааччылар. Сиппэтэх арбуз балачча өр тулуктаһар. Ситэри буһар. Холобур, хараҥаҕа, ыскаап иһигэр ууруохха сөп. Сүрүнэ, халадыанньыкка угумуохха наада. Оттон олус буспут өр сыттаҕына желе курдук буолан хаалар эбит. Бастаан ылсарбар Эмнэртэн уонна Нам 1-кы Хомустааҕыттан сиэмэ ылан саҕалаабытым. Кэлин бэйэм уурунабын.

– Тыый, ол бэрт эбит дии! Сиэмэтин хайдах дьаһайан уураҕыный?

– Сиппит арбуз сиэмэтин ылан уулаах иһиккэ угаҕын. Онтон сороҕо тимирэр, сороҕо дагдайа сылдьар буолар. Дьэ, ол тимирбитин ылан, эһиилгигэр анаан, сиэмэ гынан уурунаҕын. Сорохтор дагдайбыта да үүнэр дииллэр дии. Бытааннык ситэр быһыылаах. Хаһыҥ түстэ да, арбузпун олоччу хомуйан ылабын. Кыра хаһыҥҥа төһө да ото өлбүтүн иһин, саахарданан, өссө тупсубукка дылы буолар.

– Арассаадатын хаһааҥҥыттан олордор сөбүй? Буорун хайдах бэлэмниигиний?
– Буорун бааһынабыттан ылабын. Үгэс курдук, арассаадатын бэс ыйын 15 күнүттэн таһаарааччыбын. Бэйэ-бэйэтин икки ардын 1 м гынабын, оттон кирээдэлэр икки ардылара балтараа да буолуон сөп. Киэҥэ үчүгэй. Тоҕо диэтэххэ, арбуз силиһэ дириҥҥэ киирбэт, туора диэки, кытыытынан үүнэр. Быйыл эрдэлээн бастакы чыыһылаҕа таһааран кэбиспитим, били, +2С диэри түһэн, тымныйан ылбыта дии. Сороҕо кыратык ыарыыланан баран, аһарыммыта. Быйыл, ардаҕа суох сайын буолан, арбуустарым кыра курдуктар да, үүнүү олус куһаҕана суох. Сөбүгэр кэллэ. Арыт дьыл муҥутуур улаханым 9-10 кг буолан үөрдээччи. Быйыл тымныйан, балаҕан ыйын 2-тигэр хомуйдум. Халлаан туруга, салгын тэмпэрэтиирэтэ сылыттан тутулуктаах, улуус-улуус аайы араастаһар. Онон хайаан да бары баччаҕа таһаарыҥ, хомуйуҥ диир кыаллыбат. Дьыл кэлиитэ сыл аайы араастаһар. Холобур, Горнайгэ эрдэ хаһыҥнааччы. Ол иһин дьоҥҥо сүбэлиир хаһан баҕарар олус эппиэтинэстээх. Хайдах баарынан көрдөрөр, кэпсиир ордук.
– Арбуз сиппитин-сиппэтэҕин хайдах быһаарылларый? Арааһы суруйаллар эбит. Бутуллуох да курдукпун.

Куоппаһырбыт күнүттэн 40 хонугунан сииргэ сөп буолар. Онон хайаан да бэлиэтэнэн кэбиһэр ордук. Ардыгар, куйаас сайыҥҥа, 30 да күнүнэн ситээччи. Арбуус үүммүт угугар, аттыгар кыра, тыл курдук сэбирдэх (лопатка дэнэр) уонна эриллэҕэс «усиктаах», онто хагдарыйарыттан эмиэ сирдэтиэххэ сөп.

Уутун кыайа-хото кутаҕын быһыылаах?
– Ууну, дьэ, сөбүлүүр үүнээйи. Бастаан утаа уонча хонукка биирдии укка 10 л биэдэрэнэн суоттаан, нэдиэлэҕэ биирдэ (?) кутабын, аһа улааттаҕын аайы онтугун эбэҕин. Куйаардаҕына, кирээдэ икки ардыгар эмиэ олох халыччы кутабын. Быйыл биһиэхэ олус куйаарда. Өр ардаабатаҕа.
– Үнүр отут вишняны (саженецтары) үүннэрэн эрэриҥ...
– Бүрээтийэҕэ «Тохой» диэн үүнээйилэринэн дьарыктанар питомник баар. 2021 сыллаахха 2 саастаах түөрт вишня көһөрүллэр үүннэрии маһын (саженец) атыыласпытым. Икки хараҥа уонна икки араҕас отоннооҕу. Бэйэ-бэйэтин кытта куоппаһырарыгар анаан, хайаан да иккиттэн элбэҕи ылыахтааххын. Жатайга олорор дьахтар баҕалаахтарга сакаастаан ылан түҥэтэр. Онтум астаммытыттан уҥуохтарын ылан, арассаадалаан үүннэрбиппин ити олортум. Элбэҕи олортоххо, 70-80 %-на ылсан үүнэр эбит. СТВ гибрид ылбытым, быйыл табыллыбата. Биир астаммыта. Умнан, уутун куппакка, сороҕо өлбүтэ. Үс-түөрт сылыттан астанар. Амтана хабархай соҕус эрээри, минньигэс. Мин сөбүлүүбүн, оттон кэргэним биһирээбэтэҕэ. Компот оҥороллор эҥин эбит. Вишня элбэх ууну эрэйэр. Нэдиэлэҕэ иккитэ биэдэрэлиини кутарым. Билигин таймер туруоран баран, 2 мүн. курдук уу ыстарабын. Кыһынын хаар анныгар буоларын курдук, сэбирдэҕэ түспүтүн кэнниттэн сытыары гына сиргэ иҥнэриллэр.
– Өссө тугу үүннэрэҕиний, Испирдиэн?
 – «Слава Бурятии» «полукултуурка» дьаабылака, отучча «Сибирка» баар. Былырыын дьаабылакам сибэккилээбитэ эрэ. Быйыл биирэ астанна. Дьэ, ол биир сибэккилээбит дьаабылакабар атын мас сибэккитэ наада буолан, туһунан мучумаан буолан ылбытым. Хайаан да ханыылаах буоллахтарына астаналлар. Хата, Аппааныга түмэл аттыгар сибэккилээбит дьаабылака маһа баарын булан, онтон сибэкки тууран аҕалан куоппаһырдан, астанна. Ол иннинэ көрдөө да көрдөө (күлэр). Аһа долохуна киэнин саҕа. Былырыын саҥа олордубут «Сибиркаларым» «прививкаланан», астара теннис мээчигин саҕа буолбуттара. «Альго», «Якутская» диэн моонньоҕоннордоохпун. Сүөһү эргэ ноһуомун (перегной) буорга эбэр буолан, ото хойуу буолар. Сэбирдэҕинэн чэй оҥостоҕун

– Саахардара үрдүк дьоҥҥо туһата-көдьүүһэ улахан дииллэр. Маринадка эмиэ тутталлар.

Оннук үһү. Абрикос маһа баар. Мархаҕа олорор киһиттэн Алтай киэнэ диэни 2020 сыллаахха ылан, иккини олордубутум. Биирэ өлбүтэ. Бастакы сылыгар маһа этэҥҥэ үүммүтэ эрээри, кыһынын туораабатаҕа. Биирэ тулуктаспыта. Таһырдьа хаалларбытым. Хаарынан бүрүйэҕин. Сиппэтэх, о.э. мастыйбакка хаалбыт лабаата өлөр эбит.

– Өссө абрикос диэ! Маһа төһө түргэнник үүнэр быһыылааҕый?
– Ыларбар, быһа холуйан, миэтэрэ аҥаара эрэ үрдүктээхтэрэ. Билигин омуна суох бэйэм саҕа. Сатаа-сатаама, итинник арааһыттан ылсан иһиэххэ наада. Барыта тута сатамматаҕыттан санааны түһэримиэххэ. Бэйэтиттэн, биһиги кыһыммытыгар үөрүйэхтэннэҕэ, элбэтэр баҕалаахпын. Клубниканы кыралаан олордобун, отучча ук буолуо. «Садовай» дэнэр малинаны ылбытым. Кэлин Тохойтон «Гордость России» уонна «Краса России» диэннэри атыыласпытым. Билигин 7 л биэдэрэнэн хомуйан, абыранныбыт. Оттон уонна бустаҕын аайы сиэннэр кэлэ-бара сии сырыттахтара. Кыһыл, саһархай малиналар бааллар. Уонча араас суорт буолла быһыылаах. Эһиилгиттэн киһилии дьарыктаныам этэ. Билигин малинаҕа улаханнык ылсыбакка сылдьабын.

– Кылаабынай хамандыырыҥ кэргэниҥ буолуо, иккиэн көмөлөөн итиччэ элбэххэ ылсан эрдэххит?

– Оннук-оннук! (күлэр). Сүрүннээн, бэйэм дьарыктанабын. Киһим күн солото суох, сиэннэрбит сайылыыллар. Ол көрүүтэ-истиитэ, дьиэ үлэтэ, түбүгэ баһаам буоллаҕа. Кини ордук тропическай сибэккилэри сөбүлүүр, оннугу сакаастаһар, оттон уутун кутуута, харайыыта – миэхэ.

– Үлэ быыһыгар оҕуруоттанар эбиккин. Өссө дьоҥҥо көрдөрөөрү анаан устарыҥ, кэпсиириҥ – олус үчүгэй дии! Бээ, итиннэ сүрэх эрэ буолбакка, бириэмэҥ да барбахтаһара чуолкай.

– Дьон ыйытарын кэннэ хайдах үллэстиэҥ суоҕай? Уопсастыбаннай үлэм – диэн дьээбэлэнэбин. Үчүгэй камералааҕым буоллар, өссө үчүгэй буолуо этэ.

                                                                 * * *

Ити курдук, тыа сирин туруу үлэһит дьоно барахсаттар билбиттэрин-көрбүттэрин үллэстэн, атыттар эмиэ кыһыҥҥы хаһаастарын булуналларыгар көмөлөһөллөрүттэн киһи ааранан үөрэр, астынар. Испирдиэннэр, этэргэ дылы, сир аайы элбээн, олохтоох оҥорон таһаарыыбыт эбиллэн истэр бэрт этэ. Ону таһынан удамыр сыанаҕа үүнээйи сиэмэтин ылсар-бэрсэр, атастаһар туох куһаҕаннаах буолуой! Бөлөххө аахтахха, Испирдиэнтэн үүнээйи сиэмэтэ күүтээччи үгүс. Сорох улуустарга өссө админнар талыллан, кииннээн ыытар эҥин быһыылаах. Испирдиэн сөпкө этэр, оҕуруот аһын үүннэрии – дьахтар эрэ үлэтэ буолбатах. Эр киһи ылсыбыта – бигэ уонна киэҥ хоннохтоох буолар эбээт.