Ис кэрэ көрүү таска тахсыыта — дуоһуйуу төрүөтэ

Арассыыйа уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Учууталлар учууталлара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара Людмила Петровна Жиркованы билбэт, илиитин сылааһынан, айар кут абылаҥынан айан таһаарбыт оҥоһуктарын көрбөтөх, кинигэлэрин билсибэтэх саха, чуолаан, дьахтар аймах, ахсааннаах ини диэтэхпинэ, сыыстарбатым буолуо.
Ол курдук Людмила Петровна талба талааннаах, сахалыы төрүт иис үгэстэригэр олоҕуран, араас иис-уус тиэхиньикэтин, ньыматын айан таһаарбыт, ииһин илиититтэн араарбакка күннэтэ түбүгүрэр, “Үктэл” айар түмсүү салайааччыта, муҥура суох махталлаах үөрэнээччилэрдээх уһуйааччы, учуутал, киһини эрэ умсугутар дьоһун-мааны Далбар Хотун.
Аны күһүн “үктэллэр” айар аартыктарын тэлэйэ арыйбыттара 10 сылын туолар. Бу бэлиэ кэми көрсө Людмила Петровнаны көрсөн кэпсэттим, сахалыы иис-уус умсулҕаныгар ылларан үөрэнэ, такайылла, тэбис-тэҥҥэ айа-тута сылдьар дьон оскуолатыгар ыалдьыттаатым.

– Людмила Петровна, хаһааҥҥыттан оһуорга-мандарга, иискэ-ууска ылсан барбыккыный? Бастакы астыныыны-дуоһуйууну аҕалбыт иискин өйдүүгүн дуо?

– Оһуорга-мандарга, иискэ  маҥнай оскуола сааспар кыттыспыт эбиппин. Бастакы кылааска үөрэппит учууталым Ирина Александровна унаар халлаан күөҕэ өҥнөөх лүөн таҥаска көбүс-көнө гына ахсаанынан аахтаран, сиик түһэртэрэрэ, таҥаһым кытыытыгар аҕыйах эрээт сабы сыыйа тардан, мережка диэни оҥоттороро. Онно наһаа кыһаллыбытым, олус кэрэхсээбитим буолуо турдаҕа, үйэм тухары өйдөөн хаалбыппын. Ити курдук маҥнайгы үлэ киһи ис туругар күүстээх умнуллубат өйдөбүлү хаалларар эбит.

Орто сүһүөх кылаастарга үөрэнэ сылдьан, кинигэлэргэ быысыпкалаах, оһуордаах таҥаһы-сабы көрөн, арааһа, ымсыырбыт санаабар буоллаҕа, бэйэм холонон көрөр, куопталарга, сукуна тапочкаҕа быысыпкалыыр этим. Ол курдук хардыы-хардыы дьарыктанан, быысыпканы оҥорортон толлубат буолбутум.

Устудьуоннуу сылдьан бэйэбэр санаатым да быысыпкалыырым, кыралаан таҥас тигэргэ үөрэммитим.

1998 сыллаахха Дьокуускай куорат 33-с нүөмэрдээх оскуолатыгар эбии үөрэхтээһин педагогунан киирбитим. Дьэ онно испэр бүгэ сыппыт баҕа санаам аһыллан тахсыбыта. Кириэстии анньыынан бүтүн серия хартыыналар тахсыбыттара. Оҕолору кытта быысыпка үлэлэрбитинэн күрэхтэргэ кыттан, ааппыт ааттанар буолан барбыта. Ол түгэннэртэн ыллахха, 2003 c. үөрэнээччим Виктория Коченкова Абакаяда мэтириэтин оҥорон, Арассыыйа таһымыгар ситиһиилэммитэ. Оччотооҕу кэмҥэ бэйэ схематынан хартыына таһаарыы сэдэх көстүү, передовой таһым этэ.

Дьэ итинник саҕалааһыннартан сиэттэрэн, сахалыы иискэ 2007 сылтан дьарыктанан барбытым. Уонна күн бүгүҥҥүгэ диэри утаппыттыы иистэнэрим уҕарыы илик.

– Уран тарбах талаана удьуордуур, утумнуур. Эйиэхэ кимтэн бэриллибитий? Төрөөбүт төрүт түөлбэҕин, дьоҥҥун ахтан-санаан аастахха?

– Удьуордуур утум баарын олус күүскэ итэҕэйэбин. Найахы сириттэн хаан тардыылаахпын. Аҕам Петр Алексеевич Гаврильев бииргэ төрөөбүттэрэ, хаан-уруу аймахтара, эбэлээх эһэм бары Найахы сиригэр киэҥник түөлбэлээн олорон ааспыт дьон. Олортон чорботон илиилэригэр сатабыллаах икки киһини ааттыыбын.

Аҕам сатаабатаҕа суох курдуга, эдэриттэн мындырдаан барыны бары оҥорорун көрөрүм. Кини илиитин суола өрүү олус ыраас, кичэллээх буолара. Ханнык да үлэттэн толлубат этэ. Онон үлэҕэ мындырдаан сыһыаннаһыы диэни киниттэн утумнаатаҕым.

Иккис киһим – аҕам бииргэ төрөөбүт иккис эдьиийэ Александра Алексеевна Соловьева. Кинини олус үчүгэйдик өйдүүбүн. Олус ыраас, чэнчис, илиитигэр дьоҕурдаах буолара, күн устата үлэтин табыгастаахтык тыырарын бэлиэтии көрөрүм. Ханнык да үлэҕэ толкуйдаахтык, кичэллээхтик сыһыаннаһара. Ити хаачыстыбалара миигин оҕо эрдэхтэн умсугутара. Арыый улааппыт сааспар тиктэрэн көрөрө, оҕуруо астарара.

Университекка киирбит сылбар бэйэбэр дыраапка оҕуруонан астаран, унтуу оҥотторон, уллаттаран, оччолорго сэдэх уонна сиэдэрэй атах таҥастаммыппын олус күндүтүк ахтабын.

Эдьиийим барахсан тэҥҥэ илдьэ сылдьан, үлэ арааһыгар сыһыарара, үлэҕэ эппиэтинэстээх сыһыаҥҥа үөрэтэрэ. Кини көрүүтүгэр-такайыытыгар улааппыппыт. Билигин саныырга, бу икки чугас дьоммун, кинилэр туттууларын, өйдөрүн-санааларын, сатабылларын сэргии көрбүт, ордук чугастык ылыммыт эбиппин.

– “Үктэл” түмсүү хаһан, хайдах тэриллибитэй? Тоҕо итинник ааттаммытай? Туох-ханнык хайысхалары өрө тутан айа-тута сылдьаҕытый?

– Түмсүүбүт аатын ылынарга толкуй бөҕөҕө түспүтүм. Аны, «үктэл» диэн тылга тохтоон баран, маннык биир да күүстээх дорҕооно суох тыл төһө тулуһуой диэн ыйытыы турбута. Ол эрээри бу тыл ис хоһооно олус чопчу сыаллааҕа, соругу ситиһэргэ туһалыыр тирэх, кыах буолара кыайбыта. Үктэлтэн үктэлгэ сыыйа өрө дабайыы диэн буоллаҕа. Биһиги түмсүүбүтүгэр сүнньүнэн иискэ саҥа сыстан эрэр дьон кэлэр. Уус-уран оҥоһукка үөрэхтээх дуу, сыһыаннаах дуу дьон олус аҕыйах буолааччы. Сүрэхтэрин баҕатынан араас оҥоһукка холоммут эрэ буолааччылар. Онон барыларын адьас саҥа саҕалааччылары курдук дьарыктаан барабын.

Бүгүҥҥү туругунан түмсүүбүтүгэр 90-ча киһи буола кэҥээн, икки түһүмэххэ арааран үөрэтэбин. База биэрэр оскуола диэн икки сыллаах кууруска саҥа саҕалааччылар тэхиньиичэскэй сатабылга, технологическай грамотнаска үөрэнэн, саха ииһин хайысхаларыттан араас кыра кээмэйдээх үлэлэри оҥорон таһаараллар. Тиэмэни бэйэлэригэр талларабын. Мин өттүбүттэн салайыы, сүбэ, иис ис хоһоонун арыйыыга ыйыы-кэрдии, ырытыы буолар.

Иккис түһүмэх бөлөҕө айар үлэнэн дьарыктанар. Эмиэ тиэмэ талан, ону сайыннаран таһаарабыт. Мындыр иискэ баҕалаах дьону кытта үлэлэһэр олус интэриэһинэй эбит. Дьонум айар үлэ умсулҕаныгар ылларан, иэйэн-куойан, үлэ бөҕө оҥоһуллан тахсар. Дьарыкпыт үтүө түмүктэриттэн сэмэйдик үөрэбит. Уһуйуллааччыларым ис кэрэ көрүүлэрэ таска тахсарыттан астыналларыттан дуоһуйууну эрэ ылабын.

Сылга иккитэ бары түмсэр үгэстээхпит – Саҥа дьыл уонна ыһыах кэмигэр. Бу көрсүһүүлэрбитигэр бэйэ-бэйэбитигэр үлэбит түмүгүн көрдөрөбүт. Үлэ кээмэйиттэн тутулуга суох эриэккэһэ, хайдах тыыннааҕа, туох уһулуччулааҕа, сонун суоллааҕа утумнаах дьарык ханнык таһымҥа, үктэлгэ тиэрдиэн сөбүн  дьэҥкэтик көрдөрөр.

– Ситиһиилэргит, кыайыыларгыт тустарынан сэгэттэххэ?

– Уон сыл иһигэр ааҕан сиппэт элбэх быыстапка, бэстибээл, күрэс буолан ааста. Аҥаардас ааспыт сылга аан дойду таһымыгар: олунньуга – Алмата куоракка V-с аан дойдутааҕы дизайнердар “CREATIVE WORLD” куонкурустарыгар кыайыы; муус устарга – Астанаҕа Саха сирин култууратын күннэригэр кыттыы, бэс ыйыгар – VIII-с “Лукоморье” кырадаһын иис бэстибээлигэр Гран При; сэтинньигэ – XXIII-с “Этно ЭРАТО” үрдүкү муода куонкуруһугар 1-2 миэстэ, “Хотугу уонна уһук илиҥҥи норуоттарга бастыҥ көстүүм” анал аат; өрөспүүбүлүкэ таһымыгар: кулун тутарга – XIII-с “Якутия мастеровая” быыстапка-дьаарбаҥкаҕа кырадаһынынан тигиигэ үс анал аакка икки бастакы уонна үһүс миэстэлэр; Аммаҕа Олоҥхо ыһыаҕар “Бастыҥ айар түмсүү” аат; атырдьах ыйыгар – Ем. Ярославскай түмэлигэр персональнай быыстапка о.д.а

– Иэйии, ойуу-оһуор, өҥ-дьүһүн кистэлэҥэ хайдах арыллан, сааһыланан кэлэрий?

– Бу тиэмэ наһаа киэҥ. Биир тылынан киһи кыайан эппэт. Ол эрэн, уһуйуллааччыларым тылларынан этэр буоллахха, бастатан туран, дьон сатыырын киһи кыайыан сөп эбит диэн бэйэҕэ эрэл буолуон сөп. Ол аата, анал дьарыгынан умсугуйан, иис ымпыктарын саас-сааһынан баһылаан истэх аайы, хас биирдии уһуйуллааччы, сатабыл нөҥүө элбэх билиини, уопуту ылан, иис туһунан өйдөбүлэ дириҥиир, бэйэтин сатабылыгар олоҕуран, эрэлэ күүһүрэр. Иэйии дьоҥҥо айар үлэ кэмигэр ордук киирэр. Оччотугар, үлэ түмүктээх уонна кэрэхсэбиллээх тахсарыгар, чахчы тохтоло суох дьулуһуу сатыылыыр. Бу – сайдыы уонна иитии көстүүтэ. Дьон бу миллимиэтэрэнэн ааҕыллар сииктээх, кэмигэр уһун-унньуктаах, ымпыктаах-чымпыктаах үлэҕэ дьулууру, тулууру уонна дьүккүөрү кытта сэргэстэһэрин дьэҥкэтик өйдүүр, ылынар уонна, тэҥҥэ үктээн, ол суолунан барсар гына уларыйар.

– Сахалыы таҥаска-сапка, киэргэлгэ-симэххэ туох ирдэбиллэри  тутуһаҕытый? Оһуор-мандар харысхал суолтатын, уратытын туһунан тугу этиэххит этэй?

– Биллэн турар, былыргы каноннары тутуһабыт, омук ылыммыт национальнай этническэй истиилин кэспэт буоларга,  атыннык эттэххэ, оҥоһук сахалыы тыынын, ис хоһоонун тутуһарга дьулуһабыт. Аныгы кэм сэргэх ньымаларын, быһаарыыларын эмиэ тумнубаппыт. Сүрүн тутуһар тутулбут – таҥас-сап, мал-сал оһуор ойуута уурбут-туппут курдук сөрү-сөп буоларын ситиһии.

Оһуор-мандар туһунан этэр буоллахха, бу – алгыс сүгэр бэлиэ. Сорох мандар харысхал буолан туттуллар. Бу маннык ойуу-бичик бэлиэ ис хоһоонноро элбэх анал кинигэҕэ ырытыллар. Биһиги эмиэ кинигэнэн сирдэтинэбит. Ордук чорботон, биллэн турар, Мандар Уус кинигэтин туттабыт.

– Инники туох былаан күүтэрий?

– Түмсүү иһигэр бууктаах сон тиктиэн баҕалаах элбэх, ол сылы-сылынан оҥоһуллан тахсар үлэ. Билиҥҥи кэмҥэ араас таһымҥа бэстибээл, куонкурус, быыстапка тиһигин быспакка ыытыллар. Сыл аайы былааннаахтык ыытыллар Арассыыйа, Аан дойду да күрэхтэригэр сылдьыахпытын баҕарабыт. Бэйэм Арассыыйа ааттаах-суоллаах маастардарын кытта өрүү билсэ-көрсө турабын, сибээспитин быспаппын. Кинилэр үлэлэрин көрө-истэ, кэтии сылдьабын, кэмиттэн-кэмигэр истиҥ көрсүһүүлэргэ кыттыһабын. Саамай элбэхтик, биллэн турар, “Симэх” национальнай киин араас тэрээһиннэригэр кыттыһыыбыт буолар.

– Ииһи-ууһу сэҥээрээччилэргэ, эһиги айар үлэҕитигэр сүгүрүйээччилэргэ туох сүбэ-соргу этиэххитий?

– Сэҥээрээччи эрэ буолумаҥ. Иис-уус эйгэтэ, илии үлэтэ – дьиҥнээх дуоһуйууну биэрэр дьарык. Уус-уран оҥоһуктары айарга өй күүскэ үлэлиир, өрүү интэриэстээх, тэтимнээх, таһаарыылаах олох үөһүгэр сылдьаҕыт. Дьон илиинэн оҥоһугу мэлдьи сөҕөр, үтүө тылынан, махталынан алгыыр. Бэйэ тутан-хабан таһаарбыт уус-уран оҥоһуга тулалыыр эйгэни сырдыгынан сыдьаайар, дьон үтүө санаатын, өрө көтөҕүллүүтүн, кэрэни кэрэхсиирин, сэргиирин уһугуннарсар күүс буолар. Иис-уус эйгэтэ – бараммат байҕал курдук дириҥ уонна киэҥ!

– Эһиэхэ уһуйуллуон баҕалаахтар элбэхтэрэ буолуо. Хайдах кэлиэхтэрин сөбүй?

– Биһиги сыл аайы балаҕан ыйын бүтүүтэ уһуйуллуон баҕалаахтарга сурутуу ыытабыт. Баҕалаахтарга туһаайан этэрим диэн – анал кэми күүппэккэ, баҕа санаа үөскээтэ да, бэйэҕит сүрэххитинэн-быаргытынан ылыммыт уһуйааччыгытыгар тиийэн кэлэргит ордук. Түмсүү иһигэр бэйэтэ туспа тыыннаах алтыһыы, сыһыан үөскүүр. Онно эбии өссө киһи сөҕөр үлэлэрин тус илиигитинэн оҥорон таһаардаххытына, адьас атын, сып-сырдык тыыннаах эйгэ үөскүүр.

– Людмила Петровна, кэпсээниҥ иһин махтанабын. “Үктэл” түмсүү кыттыылаахтара, талба талааннарын уһугуннаран, айар алыпка уйдаран, иистэнэ, оҥоһуктарын оҕолуу бүөбэйдии сылдьалларын илэ көрөн астынным. Кэпсэппит хотуттарым бары эйиэхэ уһуйулла сылдьалларыттан дьоллоохторун, эн мындыргар, сатабылгар, билиигэр-көрүүгэр, мааны, сэмэй майгыгар дириҥ махталлаахтарын этэллэр. Айар-тутар аартыккыт арыллан, сахабыт төрүт ииһэ, оһуора-бичигэ олоҕу симии турдун! Дьиҥнээх дуоһуйуу бүппэтин!

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан