Инклюзивнай үөрэхтээһин бастакы хардыылара

Антонина Перевалова өссө 90-с сылларга Чурапчы улууһугар бу хайысханы хоннохтоохтук ылсыбыт бэтэрээн-педагог. Оччотооҕуга ахсааннаах педагог манан дьарыктанар этэ. Антонина Павловналыын төлөпүөнүнэн биһиги бастакы хардыылар туһунан кэпсэтэн саҕалаабыппыт.

Сэһэргэһээччим: «Оҕом тоҕо атын оҕолор курдук сайдыа суохтааҕый? Доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолор тэҥ саастаахтарыныын бэйэлэрин кыахтарын иһинэн сайдыах, үөрэниэх тустаахтар диэн санааттан ылсыбытым", – диэбитигэр, инникини, ырааҕы өтө да көрбүт улахан буукубаттан суруллар педагог уонна ийэ хас биирдии этиитин сыа-сым курдук истэн саҕалаабыппын өйдүүбүн. Кини уопута бүгүн үлэлиир педагогтарга туһалаах буолсу дии санаабытым. Дьэ онон Антонина Павловналыын 90-с сылларга инклюзивнай үөрэхтээһини тыа сирин оскуолатыгар төрүттээбит ньымаларыгар тохтоон суруйустубут. Оччотооҕу кэми санатыһан кэпсэттибит. Урукку суруйууларын архыыбын көрдөөн, саастаах киһини долгутан да ыллым. Күннээҕи түбүгүн өссө эбэммин, икки ый үлэлэспит түбүкпүтүн түмүктүүр күммүт дьэ кэллэ.

Антонина Перевалова, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, СӨ үөрэҕин ситимин бочуоттаах бэтэрээнэ, «Инбэлииттэр Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаларын Саха сиринээҕи салаатын сайыннарыыга өҥөлөрүн иһин», СӨ «Гражданскай килбиэн» анал бэлиэ хаһаайына:

– 1993 сыллаахха араадьыйанан Дьокуускайга инбэлиит оҕону дьиэҕэ үөрэтиигэ энтузиаст учууталлар Нь.А. Иванова, З.И. Капустина туһунан биэриини иһиттим. Ити сайыҥҥы сынньалаҥ кэмэ этэ. Ол кэмҥэ Чурапчы улууһугар учуокка доруобуйатынан хааччахтаах 128 оҕо турара. Кинилэр инники дьылҕалара, туох үөрэхтээх, үлэһит буолан тахсаллара салгыҥҥа ыйынан турар ыйытыы этэ. Тустаах дьон оҕолорун анал оскуолаҕа эрэ биэрэр кыахтаахтара. Оттон ыарахан ыарыылаах оҕо үөрэҕи ылыыта букатын да кыаллыбат курдуга. Ити кэмҥэ Чурапчы оройуонун үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйэ М.П. Никифоровка Дьиэҕэ иитии уонна үөрэтии киинин арыйарга этиилээх киирбиппэр, ырааҕы көрөр салайааччы тута сөбүлэспитигэр махталым муҥура суох. Уонна 1993-1994 үөрэх дьылыгар бу Киин СӨ инбэлиит оҕо социальнай көмүскэллээх буолуутун туһунан сокуонугар олоҕуран Чурапчыга  арыллыбыта. Манна үөрэххэ эрэ буолбакка, бары өттүнэн сайыннарыы, көмө оҥоруу  боппуруоһугар үлэни саҕалаабыппыт. Онон Киин үлэтин иһинэн анал бырагырааманы суруйбутум – «Доруобуйатынан хааччахтаах инбэлиит оҕо 18 сааһыгар диэри сайдыытын тосхоло» (2004-2007 сылларга) диэн.
Бастакы сылга оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах 14 оҕону уонна 34 үөрэнээччини хаппыппыт. Онтон саҕалаан оҕолор дьиэлэригэр олорон орто үөрэҕи ылар кыахтаммыттара. 187 оҕо орто оскуоланы үөлээннээхтэрин кытта бииргэ бүтэрэн, оҕо саас дьоллоох күнүн төрөөбүт дьиэтин эркинигэр атаарбыттара. 9 оҕобут үрдүк үөрэххэ киирбитэ. Сылын аайы 13-17 үөрэнээччи кылааһын «4» уонна «5» сыанаҕа үөрэнэн тахсара. Биһиги оҕолорбут араас таһымнаах научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр тиийэ кыттар буолбуттара. Төрөппүтү кытта күүстээх уонна ситимнээх үлэ ыытыллара. Сайынын инбэлиит оҕолорго анаан лааҕыр үлэлиирэ. Манна оҕолор эт-хаан өттүнэн сайдыыларыгар, доруобуйаларыгар болҕомто уурарбыт. Дьэ маннык ситимнээх үлэҕэ туруммуппут. Ыытар үлэбит араас таһымнаах мунньахтарга үөрэтиллэн, ырытыллан, научнай үлэ суруллан, көмүскэнэн барбыта. Хаһыакка, сурунаалга сырдатыллар матырыйаал, араадьыйаҕа кэпсэнэр сонун буолбута. Онон билигин сайдан турар инклюзивнай үөрэх маассабайдык олоххо киирэригэр оҥорбут бастакы олуктарбыт көмө буолалларын үөрэ истэбин. Бу саҕалааһыны күүстээх хамаанда үлэтэ кыайбыта. Уонна, биллэн турар, оҕоҕо таптал, үлэҕэ бэриниилээх буолуу көмөлөспүтэ. Дьиҥэр, барыта остуол ньуурун курдук эриэ-дэхси буолбатах этэ. Ол тургутуулары ааһаммыт, инбэлиит оҕо сөптөөхтүк сайдарыгар тирэх буоллахпыт дии.

Чурапчы оройуонугар Дьиэҕэ иитии уонна үөрэтии киинин иһинэн ааспыт оҕолорбут ортолоругар элбэх  ситиһиилээх дьон баар. Кинилэр махталлара педагог киһиэхэ саамай үрдүк наҕараада.

* * *

Улуустааҕы Оҕону дьиэҕэ үөрэтии киинин үлэтин туһунан 2020 сыллаахха тахсыбыт «Сырдык санаа кынатынан» диэн дириҥ, киэҥ ис хоһоонноох кинигэ сирэйдэрин арыйталаан көрдөххө, үгүс үтүө тыл, махтал этиллибит.

Михаил Аркадьевич Никифоров, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна:

– Оччолорго мин үөрэх управлениетын салайааччыта этим. РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, уопуттаах педагог төрөппүт Антонина Павловна Перевалова соҕотоҕун утумнаах уонна итэҕэтиилээх туруорсуутун түмүгэр 1993 сылга Үөрэх киинэ арыллыбыта. Кини бэйэтэ тус олоҕор көрсүбүт ыарахаттарыгар олоҕуран инбэлиит оҕо үөрэҕэр көрсөр кыһалҕатыгар көмөлөһөр, бырааптарын толору туһанар сыаллаах инбэлииттэр уопсастыбаларын кытта ыкса сибээһи тутан үлэлээбитэ. Онон Антонина Павловна доруобуйалара итэҕэстээх оҕолору үөрэтиини, иитиини бастакынан олоххо киллэрбит педагог буолар.

Катя Корнилова (Егорова), СӨ үөрэҕириитин туйгуна:
– Төһө да нэдиэлэҕэ уонтан тахса эрэ чааска дьарыктаннарбын, үөрэхпин куоттарбакка, учууталларым үтүөлэринэн, ситиһиилээхтик үөрэммитим. Уопуттаах педагогтар ыарыһах оҕолорго ураты истиҥ сыһыаннарын өйдөөн хаалбыппын. Үөрэхпин, идэбин таларбар өйөбүл буолбут учууталым Антонина Павловнаҕа махтанабын.

Николай Семенович Дьячковскай, СӨ үөрэҕириитин туйгуна:

– Мин 3-с кылааска иккис сылбын үөрэнэр этим. Олох үөрэниэхпин да баҕарбат турукка киирбитим. Арай иккис чиэппэртэн дьиэҕэ олорон үөрэнэр буолбутум. Ол курдук Киин сүрүн предметтэри киллэрэн, күнүскү оскуола үөрэнээччилэртэн хаалларбакка үөрэппитэ. 7-с кылаастан оскуолаҕа үөрэнэн, 2001 сыллаахха бүтэрбитим. Салгыы Намнааҕы педагогическай колледжы, ХИФУ-ну бүтэрэн, үрдүк үөрэхтээх педагог буолбуппар үөрэппит учууталларбар махтанабын. Дириэктэрбит Антонина Павловна бэйэтин тула учууталлары түмэн, салайан, ыалдьар, доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго тугунан да кэмнэммэт үтүөнү оҥорбута.

* * *

Арассыыйа үрдүнэн ол кэмҥэ маннык уопут суоҕа. Бу кэмҥэ Антонина Павловна инбэлиит оҕо интэриэһин көмүскээн, үөрэхтээх, идэлээх киһи гына иитэн-такайан, уустук эрээри кэскиллээх боппуруоһу көтөхпүт эрэ буолбатах, бэйэтин тус холобурунан бастакы хардыыны оҥорбут, инклюзивнай үөрэхтээһин эйгэтигэр саҥа сүүрээни бастакынан киллэрбит үтүөлээх.