Илья Михальчук: «Сүрүнэ — ДЬОН, дьон көхтөөх буолуута»

Соторутааҕыта Дьокуускай уокуругун дьаһалтатыгар куорат 1998–2007 сс. баһылыга, ол кэнниттэн 3 сыл Архангельскай уобалаһыгар күбүрүнээтэрдээбит Илья Михальчугу кытта бэрт иһирэх, сэргэх кэпсэтии буолла.

Илья Филипповиһы ирдэбиллээх, тустаах кэмигэр кытаатан да ыллар, киһи быһыытынан олус судургу, хамаандатыгар үлэҕэ дьиҥ бэриниилээх дьону сүүмэрдиир сатабыллаах салайааччы быһыытынан билинэбит. Оччолорго, бэйэтэ да эппитин курдук, куорат хааһыната биллэ чараас кэмигэр куораты салайыы уустуга биллэр. Дьону сатаан көҕүлүүр, хамсатар сатабыл эрэйиллэрэ. Холобур, И. Михальчук саҕана «Октябрьскай» уокуругу салайбыт В.С. Солдатова хас да сыллааҕыта «Саха» араадьыйатын биэриитигэр уокуруктар көхтөөх олохтоохторун көмөтө төһүү буоларын, субуотунньугунан элбэх кыһалҕа быһаарыллыбытын этэн турар. Куораты 8 уокурукка арааран салайар быһаарыы эмиэ Илья Филиппович мээрдии олордоҕуна ылыллыбыта. Ол олус табыгастаах дьаһал буолбутун бу көрсүһүүгэ эмиэ этэн аһардылар.

Биир тыл этээччи: «Оччолорго «госзакупкаҕа» олус хорсун уонна кэскиллээх быһаарыыны ылыммыккыт. Өрөспүүбүлүкэҕэ кииннэммит «закупка» диэн суоҕа, Арассыыйа да таһымыгар аҕыйах этэ. Ол кэмҥэ уурбут төрүккүт биһиги салгыы сайдарбытыгар бигэ олук буолбута. Эһиги тутуспут хайысхаҕытын салгыырга, сайыннарарга, өрүү да дойду таһымыгар инники кэккэҕэ буоларга дьулуһабыт», – диэн бэлиэтээтэ. Онуоха Илья Михальчук:

– Сүрүнэ ­– дьон. Үлэ-хамнас  хамаанда үлэтиттэн тутулуктаах. Мин киниэхэ (онно үлэлэспит кэллиэгэтин эттэ, аатын истибэккэ хаалбытым - Л. ­) этиигин тиэрдиэм. Күн бүгүнүгэр диэри күннэтэ кэриэтэ суруйсабыт. Үрдүк сыанабылгар махтанабын. Москуба мээрэ Ю.М. Лужковка  «закупка» чааһыгар үөрэтэллэрин, сүбэлииллэрин курдук көрдөһүүлээх тахса сылдьыбыппын өйдүүбүн. Атын куораттартан хаалсыбат гына, холобур, куорат кадаастырын оҥорторууга ылсыбыппыт.

Көрсүһүүгэ оччолорго куорат патруллуур сулууспатыгар үлэлээбит кэрэ аҥаар кинилэргэ босхо эбиэт көрүллэрин, тымныыттан мээрийэҕэ киирэн аһаан, ирэн тахсалларын сылаас тылынан аҕынна, Илья Филипповичка махтанна. Онуоха И. Михальчук:

– Ол – мин олус бэрт киһи буоларбыттан буолбатах, наада этэ. Билэргит курдук, хамнас кыра, үлэтэ уустук этэ. Полицияҕа үлэһит тиийбэтэ. Үгүстэрэ куорат биир уһугар, нөҥүө-маҥаа кытыыларыгар олороллоро. Ол хаһан эбиэттээн кэлиэр диэри бэрээдэги ким көрүө этэй? Онон «Правопорядок» пуонда үбүттэн ДПС, ППС үлэһиттэрин аһатарга быһаарбыппыт. Аны, күнү супту таһырдьа сылдьар, тоҥор-хатар дьон ирэ түһүөхтэрин, сылаас аһы аһыахтарын наада. Киһи киһини харыстыахтаах. Ону таһынан участковайдары дьиэлииргэ эмиэ үлэлэспиппит. 5 дьиэ көһүннэҕинэ, биирэ участковайга бэриллэрэ».

Олохтоох бэйэни салайыныы эмиэ кини мээрдии олордоҕуна киирбитэ. Оттон саҥа саҕалааччыга, суолу тэлээччигэ – судургута суоҕа сэрэйиллэр. Оччолорго мээрийэ уонна Гордуумаҕа (бэрэссэдээтэл Е.С. Никитина этэ – Л.) үгүстүк сүбэ мунньаҕы ыытара, соҕуруу баран, быһаарсан кэлэллэрэ.

Көрсүһүү кэмигэр: «Олохтоох бэйэни салайыныы сокуоннарын олоххо киллэриигэ араас мөккүөр, быһаарсыы элбэҕэ. Дьокуускай куоракка Маҕан, Хатас холбоммуттара. Оттон Жатай тоҕо киирбэтэҕэй?» — диэн ыйытыы киирбитэ. Онно И.Ф. Михальчук:

– Историяны, бэлиэр буолбутун кэннэ, «оннук гыныам этэ» диир кыаллыбат. Биллэн турар, кэмсинэбин. Мин утарар этим. Быһаарса сатыыр кэммитигэр федеральнай сокуон олохтоох бэйэни салайыныылары хас биирдии нэһилиэнньэлээх пууҥҥа киллэриэххэ сөп гыммыта. Ол да буоллар, биир да күн биһиги, төһө да Жатайы хаппатарбыт, куорат кытыы бөһүөлэктэрин ыһан кэбиспэккэ, биир кэлим муниципалитеты тутан хаалбыппытыттан кэмсиммэтэҕим. Жатай да туһунан баран, өрөспүүбүлүкэттэн кэккэ эбии кыаҕы ылбыта, ханнык эмэ бырагыраамаларга хапсыбыта (Толору хардатын куар-коду туһаайан истээриҥ – Л.)

Спорт бэтэрээнэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара оччолорго оҕо спордугар уустук кэм эбитин, биир санаалаахтарын кытта И. Михальчугу куорат спорка федерациятын салайааччыта буоларыгар көрдөспүттэригэр сөбүлэспитин, куорат 3-с нүөмэрдээх оскуолатын арыйбытын, оскуолаҕа анаан быраҕыллан турбут хочуолунайы анаабытын уонна ол сыл  оскуоланы үлэҕэ киллэрбитин үтүө тылынан аҕынна, махтанна. Сүрүнэ, бүгүн ол оскуола инники күөҥҥэ сылдьарын үллэһиннэ. 

И.Ф. Михальчук:

– «Зал борьбы» аһыллыбытыгар кэллиэгэлэрбин куоракка баар спорт федерацияларын салайыахтааххыт диэн ыҥырбытым. Аны, хайаан да туох эрэ ситиһии, хамсааһын баар буолуохтааҕын ирдиирим. Бэнидиэнньиккэ – улахан планерка, оптуорунньукка – мээр солбуйааччыларын уонна ханнык боппуруос көрүллэриттэн тутулуктанан, департамент салайааччыларын киэнэ, сэрэдэҕэ – уокурук салайааччыларын кытта, чэппиэргэ куорат кытыы бөһүөлэктэрин салайааччыларыныын мунньах буолара. Олохтоох бэйэни салайыныыны таһынан уопсастыбаннай бэйэни салайыныы уорганын тэрийбиппит. Хас биирдии уокурукка Уопсастыбаннай сэбиэт баара. Улаханнык көмөлөһөллөрө. Сүрүнэ – дьон көҕө үрдүгэ. Подъезд ыстаарасталара күүскэ үлэлииллэрэ. «Норуот хонтуруола» диэни эмиэ сөргүтэ сылдьыбыппыт. Төһөнөн дьон көхтөөх, оччонон куорат элбэҕи ситиһэр. «Мин» диэнинэн буолбакка, «куорат дьаһалтата, биир хамаандабыт» диэнинэн салайтарарбыт.  Альбина Михайловна (Лыхина) да ону мэктиэлиэ?».

А.М. Лыхина: Мин солбуйааччы буоларым таһынан «Арчы дьиэтин» тутуутугар эппиэттээҕим. Ону таһынан, уокуруктарга сирэй эппиэттээх буолан, кинилэр мунньахтарыгар сылдьар, хайдах балаһыанньалаахтарын иһиттэн билэр эбээһинэстээҕим. Үлэни таһынан эбии сорудахтаах буолааччыбыт.

И.М. Михальчук:

– Альбина Михайловна быыбар саҕана мин кандидатурабын уохтаах утарсааччы этэ. Үлэһит ааттааҕа эмиэ кини буолбута. Билигин – чугас доҕотторбуттан биирдэстэрэ. Бу сыллар тухары бииргэ сылдьарбытыгар махтанабын. Мээр солбуйааччыта, департамент салайааччыта, исписэлиис, тустаах, сүрүннүүр үлэтигэр эппиэтинэһи сүгэрин таһынан, куорат  бырагырааматыгар олох туһунан хайысхаҕа эмиэ үлэлэһэллэрэ. 6-7 бырагыраама баара: «Түүҥҥү куорат», «ЗАГС», «Оҕо былаһааккалара» уо.д.а. Ол сорудах чопчу туоларын ирдиирим. Ол тустаах хайысханы ураты, сонун хараҕынан көрөр, сонун быһаарыы көстөрүгэр көмөлөһөрө. Аны, үксэ туох да эбии үбүлээһинэ суох олоххо киириэхтээҕэ. «Харчы баарыгар акаары да оҥоруон сөп», – диэн буолара. Холобур, куорат бырааһынньыгар, тэрээһиннэригэр куорат дьаһалтатын салайааччылара булгуччу сылдьар эбээһинэстээхтэрэ.

Е.И. Евсикова Илья Филиппович саҕана «олох оскуолатын» ааспытыгар махтанна уонна:

– Тэрийбит уокуруктарыҥ үүнэ-сайда тураллар. Норуоту кытта бастакынан ыкса сибээстэһэр былаас көрүҥэ – уокурук. Быраабалар, кытыы нэһилиэктэр суохтара буоллар, олус уустук буолуо этэ. Чахчы: «Бары – биир киһи, биир киһи – барыбыт туһугар» диэнинэн салайтарарбыт. Мин билигин куорат тэрээһиннэригэр, эдэр-эмэн дьон киэнэ диэн араарбакка, барытыгар сылдьа сатыыбын. Үөрүйэххэ кубулуйар эбит. Тоҕо диэтэххэ оччолорго «куорат туох эмэ тэрээһини ыытар буоллаҕына, ол култуура дуу, үөрэх дуу эрэ салаатын боппуруоһа буолбакка, бу – куорат хамаандатын тэрээһинэ» диирэ. Холобур, «Кыһыны атаарыы» кэнниттэн Илья Филиппович планерка кэмигэр эмискэ: «Ким бэҕэһээ сылдьыбатах, туруҥ», – диэн сөбө.

Илья Филиппович аан бастакы үлэтин күнүн да тумнубата:

– Мээринэн талыллан баран, бастакы үлэ күнүн бүтүүтэ туохтан долгуйбутум буолуой? «Хантан эрэ эрийдэхтэринэ, сатаан хоруйдаһыам суоҕа», – диэн (күлэр). Арай, МЧС дьуһуурунайа эрийэн, портка АН-24 сөмөлүөт биир эрэ үлэлиир движоктаах түспүтүн этэр. «Маннык түгэҥҥэ мин тута онно тиийиэхтээҕим эбитэ дуу?» – испэр саныыбын уонна: «Мин бу түгэҥҥэ туох дьаһалы ылыахтаахпыный?» ­– диибин. Ону: «Суох, итинник дакылааттыыбыт», – диир. (Манна даҕатан эттэххэ, мээринэн быыбарданарыгар баара эрэ 41 саастааҕа).

Иккис өйдөөн хаалбыт түгэним: Түннүгүм Ленин бэрэспиэгэр тахсара. Тиийэн көрбүтүм: туллар тутаах уулуссабытын... ааһар массыыналар паараларын уота эрэ сырдатара. Тула – ыас хараҥа. Ити – 1998 сыл тохсунньутугар. Дефолт кэмэ. Кирэдьииккэ иэс... куорат бүтүн сыллааҕы бүддьүөтүн саҕа этэ. Бэйэм уонна кэллиэгэлэрим хамнас барыларыгар түҥэтиллибитин эрэ кэннэ бүтэһигинэн ыларбыт. Мин олус үлэһит дьону кытта үлэлээбит ДЬОЛЛООХ киһибин.

Көрсүһүүгэ ахтыллыбыттан:

• Куорат үбүлүөйүн 10-хас күн иннинэ «Тыгын башнята» умайан хаалбыта. Биир да тоһоҕото суох тутуу. Маастардары түмэ охсон, бырааһынньыкка баар гыммыппыт.

• ЗАГС дьиэтин бастакы атаҕа кулун тутар 1 күнүгэр түспүтэ. Балаҕан ыйын 11 күнүгэр үлэҕэ киирэн, бастакы ыал регистрацияламмыта. Туох да чертеһа, тутуу докумуона суох, тутуу бара турдаҕына сонно былааннанан (!) тутуллубута.

• «Арчы дьиэтин» олунньуга саҕалаабыппыт, балаҕан ыйыгар Куорат күнүгэр бастакы тэрээһин ыытыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ салалтата: «Бу тугу гынаҕыт? Ойууннааһыны төнүннэрэн эрэҕит дуу?» – диэн тута сөбүлээбэтэҕин биллэрбитэ. Онуоха: «Туох ойууннааһына кэлиэй?! Норуот төрүт култуурата, үгэһэ, сиэрэ-туома. Ким да Православиеҕа саадахтаммат. Төрүт култуура үйэтийиэхтээх, тэнийиэхтээх», – диэн быһаарбытым. Бэрт түргэнник бүтэрбиппит саныахха да астык. Өрөмүөннэммититтэн үөрдүм.

• Ыһыаҕы Үс Хатыҥҥа ыытар быһаарыыны утарсааччылар бааллара. Учуонайдар, этнографтар кыттыылаах элбэх кэпсэтии, истии буолбута. Оһуохай Уйбаан оччо ыраах ким да барыа суоҕа, «Михальчук кырдьаҕастартан ыһыахтарын былдьаата» диэн былакааты түөһүгэр кэтэн хаама сылдьыбыт кэмнээҕэ.

• Үс Хатыҥҥа буолбут бастакы ыһыахха Бастакы Бэрэсидьиэни, ытыктабыллаах Михаил Николаевы кытта аргыстаһан, массыынанан барбыппыт. Жатай аттыгар тохтообутугар, биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Ардах түһэ турара. Арай Михаил Ефимович этэр: «Көр, бэл, үөһээҥҥилэр эһиги быһаарыыгытын сөбүлээбэтэхтэр», – диир. Туох диэм баарай? Бастатан туран, бэрэсидьиэн. Иккиһинэн, сөпкө этэр: ардыыр. Үс Хатыҥҥа тиийэн, түһүлгэҕэ турдахпытына, былыты быыһынан күммүт тыган кэллэ. Мин, өсөһүм дэлэ, аргыый чугаһаан, «Михаил Ефимович, төһөтүн да иһин, үөһээлэр мин диэкилэр эбит ээ?».

• Эбэн эттэххэ, Саха сирин тэбэр сүрэҕин, киин куоратын бастакы уонна соҕотох сахалыы  тыллаах «Киин куорат» хаһыата И.Ф. Михальчук быһаччы өйөбүлүнэн төрүттэммитэ.

Хаартыскалар:
Ааптар түһэриитэ