Бүдүрүйбүт көнөр

Оптуобус тохтобула ханан баарын билэр, хаста да сорукка тахса сылдьыбыттаах.

Ким кинини уруйдаан-айхаллаан түрмэ ааныгар массыынанан көрсүөх баар буолаахтыай? Ийэтэ соһуччу өлбүтүттэн тэптэрэн буккулла сылдьан холуонньаҕа түбэспитэ буоллаҕа, оттон аҕата кэнники ыарытыйан дьиэ иһиттэн тахсыбат буолбутун дэҥҥэ тиксэр быраатын суруктарыттан билэр. Убайа, үөрэҕин бүтэрэн, аармыйаҕа сылдьар. Чугастык билсэр аймах-хаан дьоно куоракка суохтар, арай ырааҕынан аймахтара тыаҕа бааллар. Ийэлээх аҕата хаһан эрэ икки тулаайах холбоһон үс уол оҕоломмуттарыттан дьэ бу ортоку уоллара хаайыы киһитэ буолан "дьоллоотоҕо"...
... Рудик кыратыгар олоҕо сырдыга-кэрэтэ, ийэлээх аҕата иллээх-эйэлээх, таптаһар да этилэр ээ... Аҕаларын үлэтин уопсайыгар балачча обургу хоско олороллоро. Оччотооҕу сэбиэскэй кэмнэргэ үлэ киһитэ син хаһан эрэ босхо, киэҥ-куоҥ дьиэҕэ тиксэр эрэллээҕэ, кыахтааҕа. Онон бакаа кыараҕастык да олордоллор, Аманатовтар санааларын олох түһэрбэттэрэ, үөрэ-көтө үлэлииллэрэ-хамсыыллара, эдэрдии эрчимнээхтэрэ, инникилэригэр эрэллээхтэрэ. Русланнаах Рудигы ыаллыы хосторго олорор үтүө санаалаах эмээхситтэргэ эбэтэр устудьуоҥка балтыларын ыҥыран хаалларан, сотору-сотору иккиэн киинэҕэ, кэнсиэркэ сылдьаллара. Өрөбүллэргэ оҕолорун илдьэ оптуобуһунан куораттан чугас баар доҕотторугар эбэтэр аймахтарыгар дьаарбайа тахсаллара. Бэрт кэмчи да бородууктаттан ийэлэрэ минньигэс, дэлэй гына астаан дьонун аһатар буолара. Быыкаа дьиэлэрэ өрүү ырааһа, сырдыга. Таҥастара-саптара боростуой да буоллар, мэлдьи өтүүктээх, чэбэр этэ. Улахан уолаттар иккиэн оскуолаҕа киирбиттэрин кэнниттэн, Аманатовтар аны үсүһүн оҕоломмуттара. Рудик ыаллара эмээхситтэр уопсай куукунаҕа, көрүдүөргэ ботугураһалларын истэн ааһара: "Төһө да улаханнык таптаһар эр-ойох буолбуттарын иһин, киһилии дьиэтэ-уота суох бу үлүгэр кыараҕаска кыбыллан олорон туохтарын өссө эбии оҕотой ити? Туохха эрэнэллэр? Олоробут дии бу биһиги, кырдьыахпытыгар диэри биир кыбартыыраҕа тиксибэккэ... Этэҥҥэ мантан өбүгэлэрбитигэр айанныырбыт буолуо...". Дьэ итинник кистээн сөбүлээбэтэх сипсиһии доҕуһуоллаах кырачаан Рустамнара кинилэр дьиэ кэргэҥҥэ эбиллибитэ.

Салгыы Аманатовтар олохторо, тупсуохтааҕар, төттөрү мөлтөөн испитэ. Аҕалара Битээлий, салалтатын кытта тапсыбакка, үлэтиттэн уурайан, аны уопсайдарыттан үүрүллүбүттэрэ. Хата, Рита ырааҕынан аймаҕа эмээхсин тыаҕа оҕолоругар көһөр буолан, Аппа уҥуор баар эргэ мас дьиэтин быстах кэмҥэ кинилэргэ уларсыбыта. Төһө да ийэлэрэ үгэһинэн сууйа-сото, тупсара сатаабытын иһин, дьиэ сүрдээх дьүдьэх, хобдох этэ – муостата барыта тэллэй буолан бүтэн эрэрэ, тобулута үктэнэ сылдьара. Кутуйах, таракаан, кулахы толору этэ. Оһоҕо буруолаан муҥнуура, дьиэлэригэр, таҥастарыгар-саптарыгар буруо аһыы сыта, олох ааспаттыы, иҥэн хаалбыта. Ийэлэрэ аны сотору-сотору балыыһаланар буолбута, сороҕор, Рустамын кытта, сороҕор, бэйэтэ ыалдьан. Хас да сыл итинник бэрт эрэйдээхтик олорбуттарын кэнниттэн, куорат дьаһалтата, элбэх оҕолоохтор диэн өйөөн, «маневреннай» дэнэр мас эрээри, уулаах-хаардаах дьиэҕэ икки хостоох кыбартыыра биэрэн абыраабыта. Улахан уолаттар мас мастыыр, уу таһар, хаар күрдьэр үлэттэн сынньанан, «һуу»дии түспүт курдук буолбуттара. Ол туох да үтүөнэн диэлийбэтэҕэ – төттөрүтүн, туох да дьарыга суох уулуссаны мээрэйдиир, араас мөкүгэ убанар куорат уолаттарыгар кубулуйбуттара. Эбиитин дьиэҕэ ийэлээх аҕалара аны наар иирсэн, этиһэн, айдаарсан тахсаллара сылатара. Онон уолаттар мэлдьи кэриэтэ дьиэлэриттэн куотар, кэлэр-барар эрэ мөккүөрдэммиттэрэ. Биэс киһиэхэ икки хостоох кыбартыыра да кыараҕас буоллаҕа... Саатар, ол кэмҥэ бүтүн дойду олоҕун тутула соһуччу тосту уларыйан, онто да суох кыаммат ыалга, дьиэ кэргэҥҥэ иэдээни эппитэ. Мэлдьи тиийиммэт-түгэммэт, ыарахан, хобдох олохтон Рита өлөрдүү салгыбыта, сылайбыта, доруобуйата да мөлтөөбүтэ, майгыта да букатыннаахтык алдьаммыта. Битээлийин, сыппах быһаҕынан сулуйардыы, наар хомуруйар, сирэй-харах анньар, мөҕүттэр буолбута. Бастаан холбоһоллоругар умайар уоттаах тапталлара сыыйа сойон, онтон олох умуллан, тиһэҕэр, өлөрдүү абааһы көрсүүгэ, сорго-муҥҥа кубулуйбута. Битээлий үлэтигэр мэлдьи кырдьыгы туруорсар, итэҕэһи-быһаҕаһы саралыыр, салалтаны кытта айдаарсан тахсар, дьону кытта тапсыбат дьаллыктааҕын тоҕо сөбүлүөхтэрэй, онон биир да сиргэ түптээн уһуннук үлэлээбэт буолара. Дьиэтигэр кэлэн кэргэнигэр үҥсэргээн аһыннарарын сөбүлүүр курдуга. Рита бастаан наар киһитин көмүскэһэр, айманар, салалтаҕа өстүйэр буолара. Онтон кэргэнин итинник майгытыттан аны сылайар, өйдөөбөт буолан барбыта. Хаһан да олохторун уйгута улааппата, дьиэ-уот тупсан, тэриллэн испэтэ, мэлдьи харчы тиийбэтин айдаана сылаппыта. Үс сылы-сыллата оҕо аһын-таҥаһын булуу-талыы, үөрэх таһынан эбии дьарыктааһын элбэх сыраны, үбү-харчыны эрэйэрэ. Оттон аҕалара онно улаханнык төбөтүн сынньыбат курдуга, сотору-сотору уурайар үлэтиттэн өлө сылайан кэлбит аатыран, аһаат, дьыбааныгар сууллан, тэлэбиисэр көрө сытан утуйан, мунна хаһыҥыраан хаалара. Ийэлэрэ үөхсэ-үөхсэ иһити-хомуоһу таҥкынатара, оттон дьиэлэрэ аны түптээн хомуллубат, сууйуллубат-сотуллубат да буолбута. Оҕолорго аны ким да наадыйбат курдуга.
Уолаттар куттара-сүрдэрэ маннык ыһыллаҕас, һуй-һай дьиэлэригэр тулуйбат, тохтообот этэ. Үөрэхтэрин кэнниттэн дьиэлэригэр кэлэн, аһаан баран, уулуссаҕа «сус» гынан хаалар идэлэммиттэрэ. Итинник сылдьан үгүс мүччүргэннээх сырыыларга түбэһэллэрэ да, наар төрөппүттэриттэн кистииллэрэ. Хаста да милииссийэлэммиттэригэр эрэ дьэ дьонноро билэн, айдаан бөҕө буолбута. Бытархай харчыны, малы-салы уоруу, оҕолортон ону-маны былдьаан куотуу, уоруллубуту кистээн атыылааһын, арыгы, табах амсайыы... Аҕалара курунан үлтү таһыйара, ийэлэрэ, ытыы-ытыы, уолаттарын көмүскэһэрэ. Итинтэн сылтаан, онто да суох иирсээннээх ыаллар олохторо өссө ыараабыта. Биир күн уолаттар оскуолаларыттан кэлбиттэрэ, дьиэ таһыгар «суһал көмө» массыыната турара. Наһыылканан кинилэр ийэлэрин таһааран иһэллэрин көрөн, уолаттар муҥнаахтар соһуйан, уолуйан туран эрэ хаалбыттара. Рустамчигы киэһэ дьыссааттан ылалларыгар соруйан баран, аҕалара массыынаҕа киирэн олорсон барса турбута. Аҕыйах хонугунан өйүгэр кэлбэккэ балыыһаҕа быстыбыт Ританы кистээбиттэрэ. Оччолорго уолаттар тугун-ханныгын, ийэлэрэ туохтан өлбүтүн соччо билбэккэ-өйдөөбөккө да хаалаахтаабыттара. Рудик билигин дьэ өйдүүр: ийэлэрэ аҕаларын кытта иирсэн баран, быстахтык сананан бэйэтигэр тиийиммит эбит. Алҕас сыыһа атын эми иһэн өлбүт диэн этэ...
Ийэлэрэ суох буолбутугар уолаттар букатын най барбыттара. Аҕалара ыар санааҕа баттатан нэһиилэ сүөдэҥнии сылдьара, оҕолорун ас астаан кэмигэр аһаттаҕына баһыыба курдуга. Улахан убай Руслан, Рудик даҕаны улаатаннар, син көмө буолаллара да, үксүн дьиэҕэ олорботторо. Дьэ итинник сылдьан, биирдэ Рудик күргүөмүнэн охсуһууга кыттан, онно киһи эчэйэн, хас да сылга сааһын ситэ иликтэр холуонньаларыгар утаарыллыбыта. Дойдутугар оннук суох буолан, Сибиир биир улахан куоратыгар илдьибиттэрэ. Онтон аны сокуоннай сааһын ситиитэ, хаайыыттан куотууну тэрийиигэ уорбаланан, аны дойдутугар дьиҥнээх холуонньаҕа угуллубута. Онтон дьэ бу бүгүн босхолонон дьиэлээн истэҕэ...
«Һууу, ийээ, өрүһүй, быыһаа!» – диэн хаһыытыы сатаан, дэлби баттатан, Рудик нэһиилэ уһугунна. Үрдүк да үрдүк сыыртан сууллан иһэн, үөһэ ийэтэ турарыгар илиитин ууна сатыыр да, кыайан таба туппат, аллара курулуу турар. Ханна да сытарын табан өйдөөбөккө, эргим-ургум көрдө. Олох билбэт хоһугар дьыбааҥҥа сытар эбит. Дьалкыҥнас төбөтүн хам туттан, бэҕэһээ ханна, тугу гына сылдьыбытын өйдүү сатаата. Ээ, сөп... Хайа эрэ соччо билбэт уолаттарын кытта куораттан чугас улуус киинигэр сапчаас атыылыы, атыылаһа массыынанан тахсыбыттара. Туох эрэ түүҥҥү кулууп дуу, бар дуу курдук баарын булан, киирэн үссэммиттэрэ, дэлби итирэн эрэрин син өйдүүр, салгыы туох буолбута өйүгэр кыайан кэлбэтэ. Эмискэ эдэркээн кыыс нарын куолаһа:

– Рудик, уһугуннуҥ да? Тахсан чэйдээ эрэ... – диэн лыҥкынаабытыгар соһуйан ходьох гына түстэ. Таҥаһын-сабын, баттаҕын имэриммитэ, көннөрүммүтэ буолан баран, хостон таҕыста. Сырдыык-сырдык, ырыыс-ыраас куукунаҕа үрүҥ остуолга ас тардан кэрэчээн кыыс күүтэн олорор эбит. Рудик соһуйан чугуруҥнаата, кыыһы хайдах эрэ хараҕа наһаа таптыы көрдө да, билбэтэ. Дьиэни эмиэ билиэх курдук да, соннук өйдөөбөтө. Дорооболоспута буолан үлүгүнэйээт, остуолга олорон, саҥата суох аһаан барда. Кыыс итии кофе кутан ууммутун сыпсырыйда, эчи үчүгэйин... Хараҕа сырдаабыт, өйө дьэҥкэрбит курдук буолан, дьэ кыыска эргилиннэ:
– Бырастыы гыныҥ, мин бу ханна, кимнээххэ баарбын өйдөөбөтүм дии...
Кыыс лыҥкыначчы күллэ:

– Ээ, диэ... Оннук быһыылаах... Кырдьыккын этэр буоллаххына...
Рудик:
– Ээ, кырдьык буолумуна, туолка хайдах эрэ эмиэ да билэр курдукпун... – диэхтээтэ.

Кыыс эмиэ күллэ:

– Биһиэхэ кэлэр этигит дии урут, ийэҥ, аҕаҥ буолан, убайыҥ Руслан диэн этэ да? Кыра бырааккытын арай соччо өйдөөбөт эбиппин...
Рудик сүүһүн охсунна:

– Янаҕын да? Олох билбэтим дии, улааппыккын, тупсубуккун...

Яна кыбыстан умса көрдө:

– Ээ, чэ... Наһаа дии...

Рудик дьэ өйдөөтө: уруут-урут оҕо эрдэхтэринэ манна, бу дьиэҕэ ыалдьыттыы тахса сылдьар буолаллара. Үрүҥ баанчыктаах наһаа дьоһуннаах Янаны кытта күннээн сылайбакка бииргэ оонньууллара. Ийэлээх-аҕатын эмиэ өйдөөтө: дьээдьэ Марк, чүөчэ Ира диэн этилэр. Яна убайа Ярик үксүн Русланныын оонньууллара, кыралар диэн кинилэри чугаһаппаттара. Дьиэлэрэ уларыйбыт, тупсубут, ол иһин билбэтэх эбит. Рудик дьэ сэргэхсийэн, Янаны кытта өр налыччы сэһэргэстэ, ирдэ-хордо, тэнийдэ, холкутаата.

Яна бэҕэһээ киэһэ хойут үлэтиттэн кэлэн иһэн, бар таһыгар үөмэхтэһэр үгүс дьонтон куттанан, тэйиччи тохтоон турбут. Өлө итирик Рудик, охто-охто, дьонтон туора тахсан хотуолуурун өйдөөн көрөн, тута билэн, наһаа аһыммыт. Харса суох чопчу хааман тиийэн, тоҥолоҕуттан тардан туруоран, дьиэтигэр илдьэ кэлбит. Устудьуоҥка Яна каникулугар балыыһаҕа санитарка солбуйан үлэлээн харчылаһар эбит. Убайа Ярик куоракка олорор, үлэлиир, оттон дьоно даачаларыгар эбиттэр. Рудик сыҥаах баттанна:

– Дьэ, Яна, сүрдээх да харса суох хорсун кыыс эбиккин ээ...
Яна өйдөөбөтөхтүү көрдө:

– Ол аата?

– Билбэт итирик киһигин дьиэҕэр аҕалан хоннороҕун, өссө дьиэҕэр соҕотоххун... Мин арай туох эрэ куһаҕан, өлөрүөхсүт, халабырдьыт эҥин буолуум?
– Ээс, хайдах «билбэт киһигин»? Билэр инибин... Арай онно сыттаххына ким эрэ кэлэн кырбаатын, халаатын?

Рудик сонньуйда:

– Һы-һы... Хата, төттөрүтэ ини... Хаайыыга олорбуппун билэр инигин оттон?
Яна курустук уолу одуулаата:

– Билэн, истэн буолумуна... Ийэлээх аҕам билигин да аҕаҕытын кытта билсэллэр дии, куоракка киирдэхтэринэ сылдьааччылар ээ эһиэхэ...
Рудик:
– Ээ, мин ону билбэппин буо, суоҕум дьиэбэр, – диэхтээтэ. Онтон харса суоҕун киллэрэн:

– Хаайыылаахпын, куһаҕан киһибин биллэргин да, куттаммакка, дьиэҕэр аҕаллыҥ? – диэтэ, кыыһы тобулу көрдө. Яна саннын хамсатта:
– Мин эйигин хаһан да куһаҕан киһи дии санаабаппын ээ... Ама, бииргэ оонньообут доҕорбун «хаайыылаах» диэн абааһы көрдөмүй? Сүрэ бэрт буолаа ини... Олоххо араас баар буоллаҕа. Билигин туох баар күүскүн, кыаххын ууран көнөр суолга үктэнэргэр эрэ баҕарыам этэ. Чэй өссө кутабын да?

... Бу дьикти көрсүһүүттэн ыла Рудик олоҕо тосту уларыйбыта. Кэтэхтэн үрдүк үөрэххэ туттарсан киирбитэ, орто оскуола аттестатын холуонньаҕа киэһэ өттүгэр үөрэнэн ылбыта хата баар буолан абыраата. Үчүгэй уолаттары кытта билсэн, чааһынай автосервис тэриммиттэрэ бэркэ ситиһиилээхтик сайдан иһэр. Аны олохтоох туризмы тэрийии салаатыгар ылсарга туруммуттара. «Менеджер по туризму» идэҕэ үөрэнэн бүтэрэн эрэр Яна манна саамай улахан көмөнү оҥорбута. Граҥҥа киирсэргэ бырайыак бэлэмнээбиттэрэ. Рудик, дьэ үгүөрү хамнастанан, дьонуттан туспа барбыта, дьоҕус кыбартыыра-студия уларсан олороро. Дьонугар өрүү харчынан, аһынан-таҥаһынан көмөлөһөрө, өйүүрэ. Рустамнара оскуоланы бүтэриэ өссө да эрдэ, онон быраатын үөрэҕин быһаччы хонтуруоллаһара, үөрэх таһынан куруһуоктарга, секцияларга киллэрбитэ. Өрөбүллэргэ Яна, Рудик, Ярик, Рустам буолан бииргэ киинэлииллэрэ, катоктууллара.

Оттон Руслан атын куоракка олохсуйан үлэлиирэ, дьонун кытта төлөпүөнүнэн эрэ сибээстэһэрэ. Аҕалара Битээлий, доруобуйата олох мөлтөөн, инбэлииккэ тахсыбыта. Хата, мас дьиэлэриттэн таас дьиэҕэ көһөрбүттэрэ, Рустам оскуолата эмиэ уларыйбыта, саҥа үчүгэй доҕоттордоммута, үөрэҕэр тардыммыта. Онон дьонун тустарыгар Рудик кэм уоскуйбута, бэйэтин тус олоҕунан дьарыгырбыта. Эргэтик да буоллар бэрт туруктаах массыына автокредит көмөтүнэн ылыммыта, үлэтигэр, үөрэҕэр сылдьарыгар табыллыбыта. Олоҕо сыыйа оннун-тойун булан, ахсым ат аллаах айанынан ситиһии, уйгу-быйаҥ суолунан ойутан иһэргэ дылыта.

... Биир Саҥа дьыл өрөбүллэригэр массыынатынан аҕатын, быраатын илдьэ Яналаахха ыалдьыттыы тахсыбыта. Марк, Ира наһаа үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ, Яна саалаҕа остуол бэлэмнии сылдьан күлбүтүнэн утары тахсан кэлбитэ. Кини кэнниттэн Ярик ойон тахсан дорооболоспута. Үөрүүлээх көрсүһүү кэнниттэн толору астаах мааны остуол тула олорон, иһирэх кэпсэтии тардыллыбыта. Соһуччу Рудик туран кэлбитэ:
– Күндү дьоммут, бүгүн биһиги Яналыын эһиэхэ кэпсиир сонуннаахпыт. Чэ, быһата... Биһиги ыал буолаары гынабыт, ону эһиги туох дииргит буолла? – диэн баран Яна дьонун уонна аҕатын диэки ыйытардыы көрбүтэ. Марк күлэн ымайбыта:
– Һэ-һэ... Биһиги ону тугу быһаарыахпытый, доҕор? Аныгы сайдыылаах үйэҕэ кыыспыт бэйэтэ эрэ билэр буоллаҕа, киниттэн ыйытыа этиҥ. Уонна холбоһор дьон бэйэҕит быһаарынаҕыт буоллаҕа, – диэбитигэр, кытаран баран умса көрөн олорбут Яна сандаарыччы мичээрэн кэлбитэ:
– Ооо, паапаа... – диэбитэ уонна Рудикка сыстан куустуһа түспүттэрэ. Рудик сиэбиттэн аалай кыһыл хоруопканы ылан арыйан «тыс» гыннарбытыгар, таптал туоһута нарын кыһыл көмүс биһилэх быыкаа бирилийээн таастара лаампа сырдыгар тырымнаһа түспүттэрэ, инники олох кэскилин эрэннэрэр дьол уотун сүрэхтэргэ умаппыттара.