Ил Түмэҥҥэ урбаан туһунан тугу кэпсэттилэр?

Бэйэтэ да дуона суох дохуоттаах нэһилиэнньэ оччолооҕу истэн, үөрүү бөҕөбүт. Сыанаҕа ылыаххын, хармааныҥ чарааһа сыттаҕа. Хата, маркетплейстар бааллара, Кытайтан таҥас-табаар аҕалаллара абырыыр.

Ол эрээри мантыбыт манньыат икки өрүттээҕэр дьүөрэлиир. Ити биллэрии кэннигэр дьон дьылҕата, бу аччыгый, орто урбаанньыттар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэригэр бүрүүкээбит уустук сытар. Ол курдук, НДС киириитэ, уот-күөс, таһаҕаһы тиэрдии сыаната, маҕаһыын хоһун түүлэһии төлөбүрэ үрдээһинэ табаар сыанатын үрдэтэргэ күһэйэр. Оттон нэһилиэнньэ баһыйар улахан аҥаара бэркэлээтэр хамнас алын кээмэйигэр эппиэттэһэр дохуоттаах. Баһырхай хамнастааҕыҥ таҥаһын-сабын, малын-салын, бука, соҕурууттан, фирменнэй маҕаһыыннартан атыылаһан олороро чуолкай.

Соторутааҕыта Ил Түмэн VIII уочараттаах пленарнай мунньаҕар Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр урбаанньыттар бырааптарын көмүскүүр боломуочуйалаах Альбина Кычкина 2025 сыллааҕы үлэтин сүнньүнэн отчуоту истибиттэр, санааларын үллэстибиттэр.

Урбаанньыттары өйүүр боломуочуйалаахха киирбит үҥсүүлэри, туруорсуулары анааран көрүү түмүгэ үс сүрүн уустугу көрдөрбүт. Ол сүрүннээн атыы-тутуу, судаарыстыбаннай уонна муниципальнай атыы-тутуу (закупка) уонна былаас уорганнарын кытта көдьүүһэ суох бииргэ үлэлэһии боппуруостарыгар сыһыаннаах. Альбина Кычкина эппитинэн, логистика ноҕоруускатын үрдүгэ, технологическай холбонуу, биирдиилээн урбаанньыттар биэнсийэлээх буолуулларын хааччыйыы өттүгэр үлэлэһии сүрүн миэстэни ылбыт.

Былырыын уопсайа холбоон урбаан дьарыктаах уонна эрэгийиэн таһымнаах биисинэс-түмсүүлэртэн 503 субъект кинилэргэ тахса сылдьыбыт. Ол иһигэр легальнайа суох урбаанынан дьарыктанааччы баарын туһунан икки иһитиннэрии киирбит. Дакылааччыт легальнайа суох, ол эбэтэр сокуоннайа суох урбаанынан дьарыктаныы уодьуганнанарын бэлиэтээтэ.

Дмитрий Панько Дьокуускай куоракка олоххо саҥа киирбит «инфраструктурнай хомуур» туһунан уонна ол усунуос олорор дьиэ сыанатыгар төһө дьайарын туоһуласпыт. Онуоха Альбина Кычкина  быһаарсыы, кэпсэтии түмүгэр усунуос кээмэйэ 12 тыһ. солк. оннугар 3 тыһ. солк. диэри түспүтүн иһитиннэрбит.

Захар Никитин Култуура сыла биллэриллибитигэр даҕатан, култуура эйгэтигэр үлэлиир биирдиилээн урбаанньыттарга ураты болҕомтону уурары туруорсубут, кинилэргэ көмөлөөх араас төгүрүк остуоллары, көрсүһүүлэри тэрийэргэ этии киллэрбит.

Гаврил Парахин мантан сэдиптээн буҕаалтыр тыа сиригэр эрэ буолбакка, Дьокуускайга кытта тиийбэтин, урбаанньыттан бүтэһигин суйдаан ылар нолуок тиһигэ кэскили көрбөтүттэн саҕалаан, дьон тыа сириттэн көһөрүн, биэнсийэлээхтэр эрэ киниэхэ үлэлииллэригэр, миграннар оҕолонон-урууланан эрэ нэһилиэнньэ эбиллэрин курдук көстөрүгэр  тиийэ  элбэҕи эппит-тыыммыт.

Ол курдук, бу тохсунньуттан урбаанньыттарга страховой усунуос улааппыт. Бу иннинэ, чопчута хамсык хааччаҕын саҕана В. Путин анал сорудаҕынан, ити усунуос 15 %-ҥа диэри намтатыллыбыт. Оттон быйылгыттан саҕалаан урбаанньыттар үлэһиттэрин аайы эмиэ 30-туу бырыһыаны төлүүр буолбуттар. «Бу, аҥаардас хамнас төлөбүрүгэр икки бүк үрдээһин – улахан ноҕорууска», – диир дьокутаат Василий Николаев, – Былырыыҥҥыттан НДС  киирбитэ. Быйыл букатын да бары кэриэтэ төлөөн саҕалыыбыт. Ол «5 %  диэн туох улаханнаах  үһү!» дии саныахха сөп. Ону баара, сыл түмүгүнэн итинтиҥ рентабельноска сүр күүскэ охсор. Ону кытта тэҥинэн биһиги «ДьУоХХ» ГУП курдук бүддьүөт тэрилтэрин туругун эмиэ истэ-көрө сылдьабыт. Нолуогу төлөспөтөх үгүс тэрилтэ счета тутулларын (блок, арест) билэҕит. Оттон тоҕо төлөөбөттөрүй? Холобур, сыл төрдүс кыбаарталыгар судаарыстыба контрагынан кэлэр үптэн нолуогу төлүүрүҥ ирдэнэр. Ону баара, госхантараак киэнэ эрэ буолбакка, атын да бүддьүөтү кытта сибээстээх тэрилтэлэри кытта түһэрсиллибит дуогабарынан кэлиэхтээх үп кэлэ илик. Ол эрээри хантараакка олоҕуран кэлиэхтээх үбүҥ суотугар НДС-кын эрдэлээн төлөһүөххүн наада. Ханнааҕы харчыгынан? Оттон нолуок тэрилтэтэ НДС төлөөбөтүгүт диэн счеттарын блоктаан кэбиһэр. Саха сирин урбаанньыттара олус тулуурдаах дьон. Бүгүн буҕаалтырдар тустарынан үгүстүк этилиннэ. Онно даҕатан эттэххэ, кэнники сылларга биһиги буҕаалтырдарбыт биһиги, урбаан хампаанньаларын, үлэһиттэрэ буолан бүтэн, Нолуок инспекциятын үлэһиттэригэр кубулуйдулар. Хамнастара – биһигиттэн, ол эрээри, ис дьиҥэр, дириэктэри буолбакка, Нолуок инспекцията тугу этэрин толорооччу буолаллар. Бу курдук дьикти тиһик күн бүгүн үлэлиир. Ол да иһин буҕаалтыр тиийбэт, аҕыйах. Уопсайынан, урбаан сайдыан сөптөөх хайысхата олус аҕыйаата. Киһи кур ночоокко барбакка, кыра да буоллар харчы өлөрөр, барыһырар туһугар ханна баран үлэлиэн сөбүй? Дьон салгыы тугунан дьарыктаныан тобулбат буолла. Ол иһин, ытыктабыллаах кэллиэгэлэр, Алексей Дмитриевич, эн, Урбаан кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэҕин дии. Мин саныахпар, Саха сиригэр УСН эрэ буолбакка, эрэгийиэннээҕи нолуок кыаллар өттүн барытын муҥутуур намыһах кээмэйин ылыныахха баара. Тоҕо диэтэххэ Саха сирин урбаана тобуктаан турар. Оттон судаарыстыба нолуок киллэринэр интэриэстээх. Урбаан салаата ону хайдах киллэриэй, өскөтүн урбаанныкка туорай мас буолар итинник түгэннэр баар буоллахтарына. Бүддьүөккэ сир баайын хостуур хампаанньалар эрэ нолуок төлүүр буолбатахтар, урбаанньыттар эмиэ төлүүллэр. Дьэ, ол иһин, урбаан кыаҕыран, элбэх нолуогу киллэрэрин ситиһэр курдук итинник этиилээхпин.

Дьэ, ити курдук, былырыын да, быйыл да урбаан эйгэтигэр, этэргэ дылы, уйаны-хатаны холоон көрөр сыл быһыытынан ааттыыр оруннаах курдук. Оттон ол барыта тиһэҕэр тиийэн, өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕор дьайар, суола-ииһэ суох хаалбат. Ол эрээри барыта орун-оннугар түһэн, кыһалҕа кэмигэр быһаарыллыа, Сахабыт сирэ сарсыҥҥылаах диэн эрэнэр буоллахпыт. Хаһан эрэ син биир былыт быыһыттан күн тыгарын кэриэтэ, уустук кэм ааһыа. Сүрүнэ, киһилии уонна сиэрдээх быһыы өрө тутуллуон наада.