Ил Дархан Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр нэһилиэнньэ ыйытыытыгар хоруйдаата

Муус устар 27 күнүгэр СӨ Ил Дархана Айсен Николаев «Быһа эпиир» биэриигэ кытынна. Эпиир «Саха» НКИХ, «Якутия 24», «Россия 24» тэлэбиидэнньэ ханаалларын, «Тэтим», «Радио России», «Виктория Саха», «СТВ-радио» араадьыйалар, Ил Дархан социальнай ситимнэрин нөҥүө киэҥ араҥаны хапта.
Эпиир 3 чаас 21 мүнүүтэ салҕанна. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторуттан Ил Дархаҥҥа 1400 тахса ыйытыы киирбитин иһитиннэрэллэр. 

ЦУР бэлиэтээбитинэн, олохтоох нэһилиэнньэтин сүрүннээн суол, тырааныспар эйгэтэ, ОДьКХ, тупсарыы, хаарбах дьиэттэн көһөрүү, социальнай өйөбүл кыһалҕалара долгуталлар. Ордук элбэх ыйытыы Дьокуускай куораттан, Алдан, Ленскэй, Мииринэй, Хаҥалас оройуоннарыттан киирбит. 
Ыйытыылары эрдэттэн ылбыттарын таһынан, эпиир кэмигэр эмиэ  тута олорбуттара. 
Ил Дархан быһа эпиирин Өрөспүүбүлүкэ күнүн туох ситиһиилээх көрсүбүппүтүттэн саҕалаабыта. Ол иһигэр алмааһы хостооһуҥҥа Де Бирс курдук аан дойдуга аатырар хампаанньаны куоһаран, дойду үрдүнэн бастакы миэстэҕэ тахсыбыппытын, таас чоҕу, көмүһү хостооһуҥҥа дойдуга эмиэ иккис миэстэ буолбуппутун, гаас, ньиэп хостооһунугар эмиэ үчүгэй көрдөрүүлэри ситиһэн, үгүс социальнай эбэһээтэлистибэни толорор кыах үөскээбитин бэлиэтээбитэ. Ол курдук, аҥаардас ааспыт сылга 161 социальнай эбийиэк тутуллубут: ол иһигэр 14 оскуола, 4 оҕо саада.
Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр кэлиҥҥи сылларга Кардиология, Онкология балыыһалара курдук бөдөҥ кииннэр тутулланнар, нэһилиэнньэ доруобуйатын тупсарыы хаачыстыбата үрдээбитэ, СӨ нэһилиэнньэ олоҕун уһунунан иккис сылын Арассыыйа орто көрдөрүүтүн куоһарара, төрүүр оҕо ахсаанынан Уһук Илиҥҥэ инники күөҥҥэ сылдьара бэлиэтэннэ.
Доруобуйа харыстабылын хаачыстыбатын тупсарыы иитинэн босхо эминэн хааччыллыы боппуруоһун ыйыттылар. Ил Дархан босхо бэриллэр эминэн мантан ыла фармацевтическай судаарыстыбаннай тэрилтэ дьарыктанар буолбутун, бу сыалга быйыл 2 млрд 600 мөл. солк. көрүллүбүтүн эттэ.
Улуу Кыайыы 80 сылынан уопсайа 13 тыһ. кэриҥэ киһиэхэ араас кээмэйдээх биир кэмнээх төлөбүр оҥоһуллан турар. Үбүлүөйдээх федеральнай мэтээллэр туттарылыннылар. Бэтэрээннэр бу күннэргэ региональнай мэтээллэри тутуохтара. «Өлбөт үйэлээх полк» аахсыйа норуот көрдөһүүтүнэн сэлэлии хаамыы быһыытынан ыытыллар.
Үбүлүөйдээх сыл бэлиэ түгэннэринэн Дьокуускай куоракка икки саҥа пааматынньык арыллаары турара ааттанна: сахаттан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Поповка кини аатынан сквергэ уонна Кыайыы пааркатыгар аатырбыт артиллерист Гавриил Протодьяконовка. Маны сэргэ «Дьокуускай - килбиэннээх үлэ куората» стела арыллыаҕа. Аэропорт оройуонугар Бары Аҕа дойдуну көмүскээччилэр храмнара үлэҕэ киириэҕэ. Анал байыаннай дьайыы усулуобуйатыгар бу тоҕоостоох тутуу, диэтэ Ил Дархан уонна храм бастакы сыбаайата уон сыллааҕыта кини куорат баһылыгынан үлэлиир кэмигэр саайыллыбытын бэлиэтээтэ. Итини сэргэ быйыл балайда тохтобул кэнниттэн Кыайыы салюта былааннанарын иһитиннэрдэ. Ил Дархан Кыайыы үбүлүөйүгэр аналлаах тэрээһиннэр манан муҥурдамматтарын, сыл устата салҕаныахтарын бэлиэтээтэ.
Саха сирэ Аҕа дойду сэриитигэр сураҕа суох сүппүт саллааттары  көрдүүр үлэни тиһигин быспакка ыытарын түмүгэр Булгунньахтаах ыччата Илья Алексеев кырамтата көстөн, Кыайыы бырааһынньыгын кэмигэр дойдутугар тиэрдиллиэҕин эттэ. Ил Дархан Айсен Николаев бу үлэ иитинэн саха дьоно сэриилэспит сирдэринэн мемориаллары туруоруу үлэтэ ыытылларын санатта. Ол иһигэр быйыл Сталинград Мамай кургааныгар мемориальнай комплекс тутулларын, маннык үлэ салҕанарын бэлиэтээтэ.
Эпииргэ видеосибээһинэн бастакынан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара тахсан, Айсен Сергеевичка Өрөспүүбүлүкэ күнүнэн эҕэрдэлэрин тиэртилэр уонна Саха сириттэн оҥоһуллар сүҥкэн көмөтүн иһин махталларын биллэрдилэр. Бастакы ыйытыынан эмиэ бойобуой дьайыы бэтэрээниттэн «Саха сирэ - Дьоруойдар дойдулара» бырагыраамаҕа кыттыы туһунан буолла. Ил Дархан бу бырагыраама быйылгынан түмүктэммэтин, 25 кыайыылаах талыллан, Инновационнай менеджмент Үрдүкү оскуолатыгар үөрэниэхтэрин бэлиэтээтэ. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар оҥоһуллар өйөбүл миэрэлэрин тиэмэтигэр Москва «Бэс Чагда» санаторийыгар 1000-тан тахса байыас уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэрэ доруобуйаларын туругун тупсарынан ааспыта этилиннэ. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара итини сэргэ «Фонд защитника Отечества» уонна Социальнай пуонда нөҥүө өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр 12 санаторийга уонна реабилитациялыыр кииҥҥэ эмтэнэр, реабилитацияны ааһар кыахтаахтарын санатта.
Чуолаан Дьокуускай куоракка сыһыаннаахтан быйыл куорат маастар-былаанынан үс оскуола тутуута саҕаланаары турара, ол иһигэр 17 №-дээх оскуолаҕа 3000 кв.м иэннээх 4 мэндиэмэннээх салҕааһын эһиил номнуо үлэҕэ киириэхтээҕэ этилиннэ. Маны сэргэ үс сылынан Арассыыйа бүддьүөтүн суотугар Музыка Үрдүкү оскуолатын дьиэтэ, 2027 сылга Уһун үйэлэнии киинэ үлэҕэ киирэллэрэ этилиннэ. Өрөспүүбүлүкэ күнүн иннинэ итини сэргэ 200 миэстэлээх Өрөспүүбүлүкэтээҕи кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэрин бастакы сыбаайата түһэриллибитэ.
Бу дьаһаллар быйыл муус устар 1 күнүгэр дойду баһылыга Владимир Путин Дьокуускай куорат төрүттэммитэ 400 сылын бэлиэтиир туһунан ыйааҕын кытта ыкса ситимнээхтэрэ биллэр. Киин куорат биир сүрүн тутуута Өлүөнэ күргэтигэр быйыл сыбаайалары олордуу түмүктэнэн, үлэ өрүс сүрүн үөһүгэр саҕаланыахтааҕын иһитиннэрдэ.
Бэлиэ датаны көрсө нэһилиэнньэни хаарбах уонна саахалланар туруктаах дьиэттэн көһөрүү эмиэ көхтөөхтүк ыытыллыахтаах.
 Хаарбах уонна саахалланар туруктаах дьиэттэн көһөрүү хайысхатыгар куорат 17-с кыбаарталыгар үс дьиэни көһөрүү түмүктэнэн эрэрэ, үгүс кыбартыыралар хаһаайыттара маны таһынан иккилии-үстүү дьиэни бас билэллэринэн суутунан быһаврсыылар үлэ тэтимин бытаардаллара этилиннэ. 2025 сылга 17-ис кыбарталга уопсайа 17 дьиэ көһөрүллүөхтээх. Дьокуускай куоракка, ону сэргэ өрөспүүбүлүкэҕэ бу бастакы уочарат быһаарыллыахтаах сорук буолара санатылынна. 
Дьокуускай нэһилиэнньэтин долгутар биир суолталаах боппуруоһунан уопсастыбаннай тырааныспар буолар. Манна сыһыаннаан Айсен Николаев быйыл өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн субсидиялааһын бырагырааматынан 50 оптуобуһу атыылаһар былаан бааран эттэ. Ил Дархан Дьокуускай уулуссаларынан сүүрэр 290-ча оптуобустан 210-на өссө 2013-2018 сс. атыылаһыллыбыт ПАЗ-тар буолалларын, онон аныгы табыгастаах тиэхиньикэҕэ уларытыллыахтаахтарын бэлиэтээтэ. Айсен Сергеевич итини таһынан өрөспүүбүлүкэ 2030 сылга диэри уопсайа 500-чэкэ оптуобуһу атыылаһары былаанныырыттан аҥаара Дьокуускайга ананарын эбэн эттэ.
Биллэн турар, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун сааскы халаан уонна ойуур баһаарын боппуруостара долгутар. Ил Дархан эппитинэн, Саха сирэ сааскы халааҥҥа бэлэм, ойуур баһаарыгар быйыл РФ Бэрэсидьиэнин дьаһалынан үбүлээһин кээмэйэ 2 млрд 760 мөл. солк. тиийэ улааппыт.
Ити курдук, Ил Дархан регион олохтоохторун тирээн турар кыһалҕаларыгар хоруйдары биэрдэ.

Хаартыска: «Саха» НКИХ