ИККИ ИЙЭ

Төгүрүк иэдэстээх ый халлаан устун аа-дьуо мөлбөйө устарын Натааһа түннүк нөҥүө одуулаан, утуйбакка сытта. Маннык ыйдаҥалаах түүннэргэ утуйар уута ыһыллан хаалааччы. Ордук урукку олоҕун, оҕотун, тапталын таҥнарбыт киһитин санаатаҕына, сүрэҕэ нүөлүйбүтүнэн барар...
​ ​  Натааһа Өндөрөйдүүн оҕо саастарыттан бииргэ оонньоон улааппыттара. Ыраас таптал иэйиитин билбиттэрэ. Өндөрөй аармыйаттан сулууспалаан кэлбит дьылыгар ыал буоларга сананан, холбоспуттара. Оннук буолуохтааҕын да курдуга. Ким да онно соһуйбатаҕа. Уруу бырааһынньыгын күһүн тэлгэһэлэригэр оҥорбуттара. Натааһа дьүөгэтин Дааһыҥканы арыалдьыттыырыгар көрдөспүтэ. Ол саҕана киниттэн ордук чугас дьүөгэтэ суохха дылыта...

Ыал буолбуттара хаһыс да сыла буолла. Ол тухары оҕоломмокко, Өндөрөй санаата түһэн, кэргэниттэн тэйэ быһыытыйда. Биир сарсыарда Натааһа сүрэҕэ тоҕо эрэ өлөхсүйэн, хотуолаабытынан уһугунна. Бэҕэһээ оннук айылаах атын аһы аһаабатаҕа. Арай, Дааһыҥка ыалдьыттыы кэлбитигэр алаадьы астанан, сүөгэйгэ ымньаан сиэбиттэрэ. Онно туох буолуоҕай? Килиэпкэ тиксибэтэҕинэ, алаадьыланар этэ буоллаҕа. Дааһыҥка кэпсээнэ элбэх буолла, дэриэбинэ бүтэһик хобун-сибин барытын көрөн турбут киһи курдук, аһыы олорон кэпсээн ыллаҥнатта.
Натааһа хотуолуура ааспата. Күн аайы ыарыыта өссө бэргээн иһэргэ дылы. Инньэ гынан, балыыһаҕа иһин көрдөрүнэ оройуон киинигэр барда. Сарсыардааҥҥы оптуобуска анньыһан, нэһиилэ кыбыллан киирдэ. Балыыһаҕа тиийбитэ, дьахталлар бырааска уочараттаан ырааппыттар. Эбиэттэн киэһэ эрэ киһи тиксииһи. Онон күнэ бүтэр буолбут. Кэмниэ-кэнэҕэс, ​уочарата дьэ кэлэн, кэбиниэккэ киирдэ. Быраас көрөн-истэн баран: “Сотору кэминэн ийэ буолууһуккун”,- диэн эппитигэр, Натааһа өр кэтэспитин истэн, үөрүүтүттэн мэйиитэ эргийэн, хараҕа ирим-дьирим баран ылла. Атаҕа сири билбэт буола үөрэн, кэбиниэттэн таҕыста. Быраас: “Сотору кэминэн ийэ буолууһуккун”, -
диэн эппитэ кулгааҕар иһиллэ турар. Ол онтон туох эрэ дьикти сылаас дьоло дуу, үөрүүтэ дуу иһигэр олохсуйбут курдук буолла. Иһин түгэҕин икки ытыһынан сэрэнэн бигээн, имэрийэр. Өндөрөйүгэр үөрүүлээх сонунун кэпсээри дьиэтигэр тиэтэйдэ. Натааһа дьиэтигэр киирбитэ, дьүөгэтэ Дааһыҥка кэлэн Өндөрөйдүүн чэйдэһэ олорор эбит. Төһө да, үөрүүтүн кэпсии охсуоҕун баҕарбытын иһин, син туттунан, кэпсээбэтэ. Дааһыҥка ону иһиттэ да, ол күн дэриэбинэ иһин толороро биллэр. Ол иһин кини барбытын кэннэ биирдэ кэпсээтэ. Киһитэ итэҕэйбэтэхтии Натааһа сирэйин-хараҕын одуулаата. Кырдьыгы этэр дуу, эбэтэр эмиэ алҕаһы кэпсии турар дуу диэн саарбаахтаабыта хараҕар көстөн ааста. Хаһан эрэ эмиэ ыарахан буоллум диэн эппиттээҕэ да, алҕас этэ. Онон үөрбүтэ да, хомойбута да биллибэтэ.
​   Натааһа балыыһаҕа киириэхтээх күнэ чугаһаатар чугаһаан истэ. Эрдэтинэ таҥаһын-сабын кыралаан бэлэмнэммитинэн барда. Этэҥҥэ буоллаҕына диэн, оҕо таҥаһын атыылаһарга, туспа харчы уурунна. Аҕыйах хонугунан талыыта киирэн, Өндөрөйдүүн оройуон киинигэр киирдилэр. Натааһа саҥа ыарытыйан эрэр буолан холку соҕус. Көннөрү кыратык ынчыктаан ылар да, ол аахсыллыбат буоллаҕа. Бастакы оҕолонуута буолан, талыыта уһун-киэҥ буолла. Талыы диэннэрэ быһыта кымаахтаан, сүрдээх ыарыы буолар эбит. Үһүс күнүгэр дьэ, оҕолонно. Ону да, ыараханнык. Оҕото төрөөт да ытаабакка, “ууга-уокка” түһэрэ сырытта. Көҕөрө өлөн кэлбит оҕоҕо быраас тыын киллэрэ сатаан, түөһүн араастаан баттыалаан көрдө. Кэтэспит санааҕа, балайда өр буолан баран биирдэ оҕо иһиллэр-иһиллибэттик​, сэниэтэ суохтук, ытаан кыыкынаата. Тыын ылбытыгар,​ сирэйэ тэтэрэ быһыытыйда. Онуоха, “кыыстанныҥ", диэт, быраас оҕону суулаан, ханна эрэ илдьэ барда. Натааһа оҕотун үчүгэйдик көрбөккө да хаалла. Ытыырыттан иһиттэххэ, туга эрэ мөлтөхтөөх быһыылаах. “Оҕом сыыһа, өлүмэ эрэ...” - диэн таҥараттан көрдөһө сытта. Үһүс күнүгэр быраас Натааһаны ыҥыран ылан кэпсэттэ. “Оҕоҥ ыйааһына улахан буолан төбөтүгэр эчэйиилээх төрөөбүт. Билигин анал балаатаҕа сытар. Хаанын анаалыһа күн аайы мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр, кыраадыһа түспэт. Онон тугу да эрэннэрбэппит. Үс күнү тулуйуон наада. Тыыннаах хааллаҕына, сааһын тухары инбэлиит буолуо. Онон эрдэтинэ аккаастаныаххын сөп”, - диэбитигэр, быраас саҥата ырааттар-ыраатан барда. Оҕолоноругар хаана элбэх баран, бэйэтэ да нэһиилэ сылдьара. Онон, хараҕа хараҥаран, мэйиитэ эргийэн, байааттаҥнаан ылла. Мөлтөх оҕо төрөөбүтүн биллэр да, үс күн диэн болдьохтообуттара, эчи, кытаанаҕын! Тустаах дьоҥҥо ыараханын!
​ ​ Натааһа дьиэтигэр оҕото суох таҕыста. Төһө да хас да күн аастар, оҕо мөлтөҕүн курдук мөлтөх. Быраастартан ыйыттахха, туох да эбиллии суох дииллэр. Онон Өндөрөйдөөх Натааһа ыар санааҕа ылларан сырыттылар. “Оҕоҕут өлөрө буолуо. Туруга мөлтөх”,-диэн аһаҕастык эппиттэрэ. Натааһа күнү быһа ытаан эрэ тахсар. Сэниэтэ суох бэйэтэ аһаабакка, утуйбакка өссө иэдэйдэ. Санаата барыта оҕотугар. Билэр-билбэт таҥараларыттан барыларыттан ааттаһан көрдөһөр. “Оҕобун саатар тыыннааҕар көрбөккө хааллым”, - диэн айманар. Ый курдук буолан баран оҕону бөртөлүөтүнэн куораттаттылар. Натааһаны балыыһаҕа ылбатылар. Онон, тастан сылдьан, күн аайы оҕо балыыһатын аанын манаан, бырааһын кытта билсэ-көрсө сатыыр. Ол тухары тупсуу суох диэн этэллэрин уларыппаттар.
   Икки ый ааспытын кэннэ оҕону балыыһаттан дьэ таһаарар буоллулар. Сордоон-муҥнаан, син бэттэхтэстэ диэн​, “тэллэх” саҕа халыҥ кумааҕыны толорон биэрдилэр. Киһи тугу да иилэн ылбат гына элбэх ыарыыны суруйбуттар. Бу быыкаайык саҥа төрөөбүт барахсаҥҥа! Натааһа кып-кыра оҕотун бастакытын түөһүгэр сыһыары тутан көтөхтө. Аны былдьаан ылыахтара диэбиттии, бырааһын диэки эрэммэтэхтии көрдө. Оо, бу үчүгэйин, бу минньигэһин! Сылааһын, сымнаҕаһын, түөһүн иһэ толору дьолунан туолла. Суутун арыйан көрбүтэ, кып-кыракый киһи аһаары ытаан бэбээрдэ. Аччыктаабыт быһыылаах, аһатыан аны эмиийин үүтэ уолбута ыраатта. Бачча кыра киһи ынах үүтүн иһэрэ эрдэ. Онон биир эмэ эмиийдиир ийэни кэпсэтэн көрбүт киһи диэн санаа охсуллан ааста. Дьиэлэригэр кэлбит түүннэригэр оҕо барахсан бороһуок үүтү сирэн, иэрийэн туран ытаата. Саахардаах ууну кыратык ыймахтаат, эмсэҕин тыбыыран иһэр. Инньэ гынан, аны туспа түбүккэ түстүлэр. Биир үтүө күн дьүөгэтэ Дааһыҥка тиийэн кэллэ. Куоракка олорон баран, дойдутугар төттөрү көһөн кэлбит эбит. Этиргэн бэйэтэ биллэ дьүдэйбит. Саҥа төрөөбүт оҕону көрөөт: “Мин кыыһым эмиэ маннык курдук буолуо...” - дии-дии илиитигэр ылан көтөхтө. “Дааһыҥка, ол хаһан оҕолоно охсубуккунуй?” - диэн Натааһа оҕо үүтүн бэлэмнии сылдьан, ыйыппытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. “Икки ый курдук буолла”, - дьүөгэтэ сүрэҕин бааһын таарыйтаран, уйадыйан, хараҕа ууланна. Арыыйда уоскуйан баран, кистии сылдьыбыт кистэлэҥин кэпсээтэ. Соторутааҕыта кыыс оҕоломмута, табыллыбатах. Оҕото төрүөҕүттэн уоһугар, таҥалайыгар улахан итэҕэстээх төрөөбүт.  Киһитэ ону истэн: “Чиччик оҕону хааллар! Чэҥкээйи оҥостума!” - диэбитигэр, төрүүр дьиэҕэ быраҕан тахсыбыт. Кимтэн да оҕоломмутун эппэтэ. Көннөрү, биир киһи баар этэ диэн кэбистэ. Натааһа кыыһын аһатаары бытыылкалаах үүтү туппутунан кэлбитигэр, Дааһыҥка түөһүн арыйан, оҕону эмтэрбитинэн барда. Оҕо барахсан ыанньыйбыт эмиий тумугун булан, эмэн чомурҕатта. Уонна тотон, дуоһуйан, утуйан хаалла. Натааһа бу олорон санаатаҕына, Дааһыҥка кини оҕотун бу курдук аһата сылдьыан сөп эбит. Күн аайы биирдэ кэлэн аһаттаҕына, эбэтэр үүтүн иһиккэ ыан аҕаллаҕына да, абырыах эбит. Биллэн турар, кыра төлөбүргэ. Ити курдук сөҥнөһөн, кэпсэттилэр. Дааһыҥка оҕону сааһа туолуор диэри эмтэрдэ. Улам оҕоҕо ылларан барда. “Үһүөммүт оҕото буоллун!” – диэн быктаран ылар. Ардыгар Натааһа киниэхэ күнүүлүөх курдук гынар. Кыыһа ордук Дааһыҥка кэллэҕинэ үөрэр. Оҕоҕо эмиий үүтэ ордук туһалааҕын өйдүүр буолан, кыһаллыбатаҕа буола сатыыр. Кыыстарын сахалыы Айыына диэн ааттаабыттара. Айыына күн аайы эбиллэн, улаатан истэ. Киһини “албыннаан” үөрэн ымайар, кып-кыракый илиилэринэн даллаҥнаан, көтөх көрдүүр. Ол аайы ийэтэ үөрүүнү кытта соло булбакка көтөҕөр, оҕотун таптаан ымманыйар. Оннук күнү быһа көтөхсөн, илиигэ үөрэттэ. Кыратык да ытаары гыннаҕына, ылан иһэр. Биирдэ Натааһа маҕаһыыҥҥа баран кэлээри, оҕотун дьүөгэтигэр хаалларан барда. Наһаа өр буолбакка, оҕом утуйдаҕа буолуо диэн, атаҕын төбөтүгэр үктэнэн, тыаһа суох дьиэҕэ киирэн кэлбитигэр, Өндөрөйдөөх ​ Дааһыҥка тугу эрэ отур-ботур кэпсэтэллэрэ, быһыта-орута иһилиннэ. “Хаарыан оҕобут ханна баара буолла? Эн сөбүлээбэккэ хааллартарбытыҥ...” –диэн Дааһыҥка ботугуруур. Онуоха: “Оҕолонуо суох этиҥ буоллаҕа. Акаары дьахтар, аны Натааһаҕа биллэрэн кэбиһээйэҕин!” – эр киһи бардьыгыныыра иһилиннэ. Натааһа өйүгэр да оҕустарбатаҕын истэн, олус соһуйда. Ол аата-биир баар суох күндү дьүөгэтэ кини кэргэниттэн оҕоломмут эбит! Ити кистэлэҥнэрэ аһыллыбытын кэннэ, Натааһа Өндөрөйүттэн арахсыбыта. Инбэлиит оҕотун көтөхпүтүнэн соҕотох хаалбыта.
​ ​ ​ Айыына үһүн туолла да, бэйэтэ сатаан хаампат. Уҥа илиитэ, атаҕа хамсаппат гына такыччы тарда сылдьаллар. Ол иһин, оҕотун көрүүтэ суох соҕотохтуу хаһан да хаалларбат. Соторутааҕыта Натааһа нэһилиэк остолобуойугар иһит сууйааччынан үлэҕэ киирбитэ. Хамнаһа кыра соҕус да буоллар, ол да үлэ баҕалаах. Үлэтигэр оҕотун сүгэн-көтөҕөн илдьэ барар. Хотуна аһынара бэрт буолан, көҥүллүүр. Хас өрөбүл аайы сыбаайбалар буолаллар. Онон сынньалаҥа суох, күн аайы үлэ. Натааһа сороҕор кыра харчыга урууларга ыллыыр. Айылҕаттан бэриллибит күүстээх куоластаах. Үлэлии бардаҕына, баҕар ыллатыахтара диэн, мааны таҥаһын суулаан, суумкаҕа укта сылдьар. Ордук сөбүлээн: “Дьоллоох буолуҥ, дьоһун мааны ыал буолуҥ!” – диэн ырыаны ыллааччы. Киниттэн ордук үчүгэйдик бу ырыаны ким да ыллаабат. Айыына эмиэ ити ырыаны истэрин олус сөбүлүүр. Ийэтин куолаһын эндэппэккэ билэр. Уонна, ытыһын таһына-таһына, биир сиргэ олороохтуур.​  
​ ​  Биирдэ остолобуойга оройуон тойонун уола сыбаайбалыыр диэн үлэһиттэр эрдэттэн бэлэмнэннилэр. Ас арааһын, минньигэһин астаан, сааланы киэргэтэн түбүгүрдүлэр. Натааһа оҕотун остолобуойга илдьэ кэлэрин хотуна бу сырыыга көҥүллээбэтэ. Онон аһын астаан, Айыынатын дьиэтигэр хаалларар буолла. Сыбаайба түүн хойукка диэри буолла. Элбэх иһит-хомуос туттуллан, сууйулунна. Натааһа сыбаайба бүттэҕинэ эрэ дьиэлиэхтээх. Санаатыгар ыксыыр да, барар кыаҕа суох. Дьиэтигэр туох эрэ иэдээн буолбутун сүрэҕинэн сэрэйэр курдук. Айыынам уотунан оонньообото ини диэн уйулҕата ыһыллан, сүгүн үлэлээбэтэ. Санаата барыта оҕотугар. Түүн ортото дьиэтигэр сүр ыксалынан тиийдэ. Ааны арыйа баттаан киирбитэ – кыыһа муостаҕа умса түһэн сытар. Туох буолбута биллибэт. “Айыына! Айыына, хайдах буоллуҥ?” – дии-дии өндөтөн көрдө. Оҕото былаат курдук нукаай. Ыксаан, сүрэҕин иһиллээн көрбүтэ, биллэр-биллибэттик тэбиэлиир... Ханна да барыан-кэлиэн билбэккэ, уолуйан хаалла. Онтон дьэ, өй булан: “Бырааска, бырааска барыахха”, – диэн бэйэтэ-бэйэтигэр ​ баллыгыраа да, баллыгыраа буолла. Оҕотун таҥыннарбыта буолаат, таһырдьаны былдьаста. Кыыһын көтөхпүтүнэн быраас дьиэтин аанын тоҥсуйан дибдийдэ. Син өр тоҥсуйбутун кэннэ, аан аһылынна. Уута аймаммыт быраас кыыһыра тоһуйда. Ол да буоллар, оҕону көрөөт, кубарыйан хаалла. Ону-маны ыйыталаһаат, бокуойа суох төлөпүөнүгэр түстэ. Оройуонтан суһаллык көмө көрдөөтө. Түүн ортото суһал көмө массыыната кэлэн, оҕону илдьэ барда. Натааһаны ыла да сатаабатылар. “Мэһэй буолума!” – диэн күргүйдээн кэбистилэр. Натааһа ытыы-ытыы тоҥ хаһаа дьиэтигэр төннөн кэллэ. Барыта куһаҕан түүл-бит курдук. Туохтан Айыыната ыалдьыбытын быһаарбата, арааһы бары санаата. Арааһа, оҕото кинини кэтэһэ сатаан баран, тэһийбэтэх. Онтон сылыктаатахха, муостаҕа сыыла сылдьыбыт курдук. Ол сылдьан, орон анныттан куоската хаһан эрэ сиэбэтэх балыгын кэнсиэрбэтин булан сиэбит. Ол кэнсиэрбэ аһыллыбыта ыраатан, күүгэнинэн алла сылдьар буолуор диэри сытыйбыт. Быраҕыах буола сылдьыбыта да, умнуллан хаалан иэдээни оҥорбут. “Оо, оҕом барахсаны да-а...” – дии-дии Натааһа бэйэтин буруйдаата. Сарсыарда ким эрэ ааны тоҥсуйар тыаһыттан уһуктан кэллэ. Аан олуурун арыйбытыгар, бырааһа кэлэн турар эбит. Киирээт, дьиэни-уоту сиргэммиттии ​эргиччи көрдө. Туох буолбутун сураста. Онтон буорту буолбут балык кэнсиэрбэтин булан сиэбит эбит диэн быһаарда. Уонна: “Айыына туруга мөлтөх. Буруйга тардыллыаххын сөп”, – диэн тимир-тамыр курдук туттан, тахсан барда.
​ ​  Айыына барахсан быраастар кэтэбиллэригэр өйө суох хас да күн сытта. Натааһа оҕотугар киирээри быраастартан көрдөһө сатаан, элэ-была тылын барытын эттэ. Онуоха: “Көҥүллэммэт. Кими да киллэрбэппит!” – диэн чугаһаппатылар. Саатар, билэр бырааһа да суох. Ол олорон, балыыһа көрүдүөрүн сууйа сылдьар дьахтарга хараҕа хатана түстэ. Хайдах эрэ билиэх курдук. Аттынан ааһан истэҕинэ көрбүтэ –Дааһыҥка эбит! Натааһа үөрүүтүттэн, дьүөгэтин батыһа сылдьан, көрдөһөр аакка барда. “Оҕом, Айыынам, манна ыарахан туруктаах сытар. Көмөлөс, күн-ый буол”, – абыраатаҕына кини эрэ абырыа диэбиттии, көрдөһөн барда. Дааһыҥка аһыммыта биллибэтэ, иэдэс биэрэн, кэпсэппэккэ ааһа турда. Ый кэриҥэ курдук кэмҥэ Айыына өлөр-тиллэр икки ардыгар балыыһаҕа сытта. Ол тухары оҕотугар биирдэ да киллэрбэтилэр. ​ Биирдэ алҕас эмтиир бырааһын кытта кэпсэппитигэр: “Айыынаҕа күн аайы ийэтэ кэлэр, ас таһар”, –диэбитигэр, мах бэрдэрэн, саҥата суох хаалла. Кими эппитэ буолла диэн, таайа сатаата. Онуоха эбии оройуон суутугар тоҕо эрэ ыҥырылынна. Сарсын аны онно барыахтаах.
​   Киһи киириэҕин дьулайар, элбэх түннүктэрдээх суут дьиэтигэр Натааһа, куттана-куттана, болдьоммут кэмигэр тиийдэ. Уһун көрүдүөргэ син балайда өр кэтэспитин кэннэ ыҥырдылар. Саалаҕа киирбитэ, аҕыйах киһи кинини тонолуппакка одуулаан, үөрэппиттии, батыһа көрөн олордулар. Билэр дьонуттан нэһилиэгин бырааһа эрэ баар. Суут сэтээтэлэ кудуххай соҕустук дьыаланы билиһиннэрдэ. Быһаччы быһаардахха: Егорова Наталья Борисовна үс саастаах оҕотун кыайан үчүгэйдик иитэр кыаҕа суоҕунан ийэ быраабын быһарга, Айыына Егорованы оҕо дьиэтигэр биэрэргэ диэн бириигэбэри аахпыттара күннээххэ этиҥ эппитин курдук иһилиннэ. Оҕону тыыннаах ийэттэн былдьаан ылаллара түргэн да буолар эбит! Иитиһэр аҕата суох, ийэтэ инбэлиит оҕотунан дьарыктаммат диэн быһаарбыттар. Түҥ-таҥ үктэнэн, итини эрэ истиэм диэбэтэҕин истэн, суут дьиэтиттэн итирбит киһи курдук байааттаҥнаан таҕыста...
  Ити кэнниттэн Натааһа күнэ – түүн, түүнэ күнүс буолан, олорбут олоҕо барыта түөрэ ыһыллан хаалбыта. Туохха да кыһаммат, ээл-дээл, күлүк курдук сылдьыбыта. Уонна тоҕо эрэ, бу сатамматах олоҕор куоскатын буруйдаан, күтүрүү көрөр буолбута. Биирдэ үлэтиттэн кэлбитэ, куоската сүтэрбит оҕотун оннугар, хантан эрэ ыт оҕотун булан аҕалан, кууспутунан утуйа сытара. Хараҕа аһылла илик ыт оҕото ийэтин эмиийин көрдөөн ыйылыыра. Оо, ону көрөн олус да уйадыйбыта, куоскатын наһаа да аһыммыта. Оннооҕор куоска өстөөҕүн оҕотугар ийэтин солбуйбут. “Соҕотох оҕотун ыт туппутун умна охсон, бырастыы гыннаҕа дуу?” – диэн Натааһа олус сөхпүтэ. Уонна куоскатыгар муннукка сытар сирин оҥорон, бадьыыстаспытынан барбыта. Ыт оҕото сыыйа улаатан, сүүрэрэ-көтөрө элбээбитэ. Оҕо диэн – оҕо, ийэ диэн – ийэ. Кыылга даҕаны, киһиэхэ курдук күүстээх нарын турук баар буолар эбит.
​   Кэлин Натааһа арыыйда уоскуйан баран, куоракка киирбитэ. Оҕо дьиэлэрин кэрийэн, оҕотун сураһар идэлэммитэ. Арай биир сиргэ онно үлэлиир ньээҥкэни көрсүбүтүгэр: “Егорова Айыынаны саҥа төрөппүттэрэ кэлэн ылбыттара”, – диэн аахайбатахтыы хардарбыта. Натааһа оҕотун букатыннаахтыы сүтэрбитин истэн, харахтара ууланан барбыттара. Аан хайаҕаһынан ону көрөн турбут кыра кыыс сүүрэн кэлэн: “Ийээ, ийээ, мин бу баарбын дии”, – дии-дии кылап-халап көрбүтэ. Натааһа оҕотун санаан, уйадыйан, кыыһы кууһан ылбыта. Өйдөөн көрбүтэ, барахсан, үөһэ уоһун хайаҕаһынан тиистэрэ килэйэн көстө сылдьаллара, хаҥсыа саҥалаах оҕо эбит. “Ии, оҕом сыыһа, аһыныгас ээ. Чэ, чэ, бар, Зая, хоскор бар”, – диэн ньээҥкэ оҕону үүрэ сатаабыта. Кыыс Натааһа түөһүгэр хам сыстан, ньилбэгэр көтөхтөрөн олорбута. “Ийэм миигин ыла кэлбит! Мин ийэбин кытта барсабын”, – дии-дии кууспутугар, хайа киһи сүрэҕэ ууллубат буолуоҕай? ​
​    – Зая эрэйдээҕи төрүөҕүттэн итэҕэстээҕин  иһин ийэтэ төрүүр дьиэҕэ хаалларан барбыт. Ким маннык оҕону ылыаҕай? Көрүүй бу, уоһун, тииһин. Сүүһүн ортотугар аны бу улахан баҕайы мэҥнээх. Бу – таҥара бэлиэтэ”, – диэн унаарытан баран, ньээҥкэ кириэс охсунан сапсыммыта.
  Сүүрбэ сыл ааста... Эттэххэ дөбөҥ, сүүрбэ сыл диэн. Натааһа оҕотун онтон-мантан ыйыталаһан, булбатаҕа. Кимнээх кини инбэлиит оҕотун оччо дөбөҥнүк кэлэн ылбыттарын эппэтэхтэрэ, улахан кистэлэҥ диэбиттэрэ. Ол тухары ийэ киһи барахсан хас сарсыарда аайы оҕотун санаабытынан уһуктар. “Оҕом сыыһа, үчүгэй ыалга эрэ түбэспит буоллун. Баҕар ыарыытын эмтэтиэхтэрэ. Мин син-биир кыайан эмтэппэт буоллаҕым”, – диэн бэйэтин уоскутунар.
​ ​ ​ Кини бу ааспыт олоҕуттан аралдьыта, санаатын көтөҕө сылдьар иитэ ылбыт кыыс оҕолоох. Ол – Зая. Зая барахсан Натааһаны ийэ оҥостон сылдьар. Кини баар буолан Натааһа олоххо тардыһыыта улаатан, дьон тэҥинэн ыал буолан олорор. Кыыһа улаатыытыгар соҕуруу куоракка баран уоһун, таҥалайын итэҕэһин оҥорторон кэлбиттэрэ. Билигин ол бааһын кичэйэн көрдөххө эрэ билиэххэ сөп.  
  Бүгүн остолобуойга эмиэ улахан сыбаайба. Баҕар ыллатыахтара диэн Натааһа саҥа атыыласпыт былааччыйатын суумкатыгар уктан барда. Хайыы үйэ ыҥырыылаах ыалдьыттар кэлэн, тыл этэн, ырыа ыллаан ырааппыттар. Натааһа хойутаан кэлэн, саҥа үлэлээн эрдэҕинэ: “Биир ырыаны эйигиттэн көрдөһөллөр”,  – диэн бииргэ үлэлиир дьахтара сибис гынан ааста. Натааһа үөрүйэх соҕустук туттан, саҥа таҥаһын кэтээт, бырааһынньыктыы олорор дьоҥҥо таҕыста. Дьону билбэт буолан, сыбаайбалыыр оҕолору да, төрөппүттэри да көрө сатааччыта суох. Ол үгэһинэн, дьону одууласпакка, ыал буолан эрэр эдэрдэри эҕэрдэлээт, уруккуттан ыллыыр ырыатын толорбутунан барда. Ыллаан ортолоон эрдэҕинэ, сыбаайбалыы олорор кыыс долгуйбут куолаһынан: “Ийээ, ийээ! Бу мин, Айыынабын...” – диэбитинэн туран кэллэ. Уонна, доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу, ийэтигэр Натааһаҕа утары хаамта. Киһини дөйүтэр тыас-уус тохтуу биэрдэ. Ыҥырыылаах ыалдьыттар туох буолбутун ситэ өйдөөбөккө да хааллылар. Натааһа кыыһын көрөөт да, долгуйан, сүрэҕэ тохтуу сыста. Айыына куолаһа титирэстээн: “Ийээ, мин эйигин ырыаҕыттан биллим. Бу ырыа кулгаахпар куруутун иһиллэр...” Уонна ытыырын кыатаммакка, ийэтин кууһан туран сыллаа да сыллаа буолла. Ону көрөн олорбут кыыс төрөппүттэрэ Өндөрөйдөөх Дааһыҥка тиийэн кэллилэр. Хаһан эрэ кинилэр Айыынаны оҕо гына ылбыттар эбит уонна куоракка олохсуйбуттар. Бу соһуччу көрсүһүүттэн аймана турдахтарына, аны Зая кэлэн кыттыста.
– Ийээ, туох буоллугут? Бу кимий? Тоҕо ытыырый?
  Натааһа үөрүүтүттэн тугу да кыайан хардарбата. Сүтэрбитин булан, хараҕын кыыһыттан араарбат. Хайдах эрэ тулата барыта түүл курдук, итэҕэйбэт. Ол дьоллоох түгэни Дааһыҥка умайыктанан, ыһан кэбистэ: “Натааһа, оҕобун ыыт, бу мин оҕом, кыратыттан мин эмиийдээбитим”, – дии-дии тардыаласта. Өндөрөй кэлэн ороосто. Онтон аны Дааһыҥка Зая сирэйин-хараҕын одууласта. Төрөппүт кыыһын билэн айманна.
  – Өндөрөй, бу турар кыыс биһиги оҕобут! Оҕобун көрөөт да биллим. Сүүһүгэр бу курдук улахан мэҥнээх этэ. Натааһа, эт эрэ, бу оҕо эн оҕоҥ буолбатах диэн!
 Сыбаайба дьоно ол сыананы көрө олорон, бары ах баран хааллылар. Тамада уһун-киэҥ айдаан буолаары гыммытын сэрэйэн, улахан тыастаах ырыаны холбоон кэбистэ. Дьон, “һуу-һаа” буолан, сэргэхсийэ түстэ. ​  
  Сыбаайбалааччылар уонна Натааһа Заятын кытта түгэх хоско “быһаарса” диэн бардылар. Өндөрөй Дааһыҥкалыын кэннилэриттэн батыстылар. Кыараҕас хоско киирэн бары саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн, уолуйбут дьон курдук, тылларыттан матан олордулар. Бастаан Өндөрөй эр киһи быһыытынан, урукку олохторугар туох буолбутун оҕолорго сиһилии быһаара сатаата. Дааһыҥка улахан буруйун иһин, кыыһын иннигэр сөһүргэстээн туран, бырастыы гынарыгар көрдөстө-ааттаста. Зая кинини истиэн да баҕарбата. “Мин ийэм – кини”, – диэн Натааһаны илиититтэн имэрийэ олордо. Айыына эмиэ ийэтин диэки буолла. Иккиэн Натааһаны икки өттүттэн кууһан олордулар. Онтон арай Айыына: “Дария, мин эйиэхэ махтанабын. Ийэм курдук эмиий үүтүнэн эмсэхтэтэн, кырабыттан бүөбэйдээбиккэр. Эһиги буруйгут буолбатах. Зая биһикки иккиэн иккилии ийэлээх, дьоллоох оҕолор эбиппит!” Ити тыл кэнниттэн бары уоскуйан, өйдөспүт курдук буоллулар. Уруу бырааһынньыга салгыы ыытыллан, “Дьоллоох буолуҥ!” – диэн Натааһа ырыатынан доҕуһуолланан, уруйданан-айхалланан барда.