Хорсун буойуттар ааттарын мэҥэ таас үйэтитэр

«2-ГИС» чахчытыгар сигэнэр буоллахха, Дьокуускай куоракка күн бүгүн уопсайа 795 пааматынньык уонна скульптура баар. Итинтэн биһиги Улуу Кыайыы 80 сылынан чуолаан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сыһыаннаахтарга тохтуохпут.

Пуортуур суолга түстэммит Кыайыы пааркатыгар, Кыайыы болуоссатыгар баар Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын үйэтитэр мэҥэ таастары уонна «Умуллубат уот», «Туймаада саллаата» (Губин уокуруга, 202-с түөлбэ) комплекстары билбэт киһи, арааһа, суоҕа да буолуо. Ону таһынан Улуу Кыайыыны уһансыбыт буойуттарга өссө ханнык мэҥэ таас, бюст баарый?

Холобур, Сайсары уокуругар искибиэрдээх «Ильмень күөл үрдүнэн туруйалар» мэҥэ таас (1) 20 сыллааҕыта алтынньыга туруоруллубута, «Ийэ пааматынньыга» 2012 сылтан баар (2),  В.Д. Лонгинов искибиэрдээх пааматынньыга (3) 2020 сыллаахха Сайсары уокуругун бэтэрээннэрин көҕүлээһининэн, Уус Алдан уонна Горнай улуустарын өйөбүллэринэн баар буолбута, «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт баһаарынай охрана бэтэрээннэрэ» (4) пааматынньык бааллар.

Манна даҕатан биирдиилээн тэрилтэлэр сэрии кыттыылааҕа кэллиэгэлэригэр мэҥэ таастары туруорбуттарын бэлиэтиир тоҕоостоох. Ол курдук, Октябрьскай уокурукка СӨ Прокуратуратын дьиэтин аттыгар – «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт СӨ прокуратуратын үлэһиттэригэр», Сэргэлээх уопсайдарын иннигэр – үрдүк үөрэх кыһаларыгар үлэлээбит уонна үөрэммит  383 сэрии кыттыылааҕар анаммыт «Кыайыылаахтар албан ааттарыгар» мемориал (4), Губин уокуругар – «1941-45 сс. сырдык тыыннара быстыбыт речниктэргэ», Промышленнай уокурукка, Өрүс пордун тиэргэнигэр «Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар өлбүт речниктэргэ» пааматынньыктар турбуттара балайда ыраатта. Центральнай уокурукка – буойун судьуйаларга анаммыт «1941-1945 сс. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат» (5) мэҥэ таас турар.

Сэбиэскэй Сойуус дьоруойдарыттан киин куоракка Н.А. Кондаков («Саха» НКИХ тиэргэнигэр) (6), Ф.К. Попов (эрдэ 20-с №-дээх оскуола тиэргэнигэр – Федор Кузьмичка аналлаах бюст турбута,  быйыл Дьоруой аатынан уулусса искибиэригэр чахчыта да астык саҥа пааматынньык дьэндэйдэ) (7), К.К. Краснояровка аналлаах бюст (Автпдорожнай уокурукка, Залог оройуонугар) (8), И.Н. Кульбертинов (Кыайыы пааркатыгар), Сайсары уокуругар – В.Д. Лонгинов (9), Чкалов уонна Чепалов аатынан уулуссалар быһа охсуһар сирдэригэр – В.П. Чкалов пааматынньыктара  бааллар. Ону тэҥэ Гагарин уокуругар сахаттан бастакы лүөччүк, сэрии сылларыгар Америка байыаннай сөмөлүөттэрэ Аляскаттан Красноярскайга ааһар (Аляска-Сибирь) салгын суолун хааччыйыыга үлэлэспит В.И. Кузьмин пааматынньыгын умнар табыллыбат. Губин уокуругар 202-с түөлбэҕэ түстэммит «Туймаада саллаата» мемориалтан чугас «Снайперга аналлаах» пааматынньык турар.

Октябрьскай уокурукка «Кыайыы албан аата», «Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэригэр» стела, Пушкин уул., 26 №-дээх дьиэтин тиэргэнигэр «Саллааттар ийэлэригэр уонна огдооболоругар» пааматынньык (10) тураллар. Оттон 2015 сыллаахха Никольскай Таҥара дьиэтин тиэргэнигэр тыыл үлэһиттэригэр анаан оччолорго норуот дьокутаата А.В. Мигалкин үбүлээһининэн, Роман епископ алҕааһыннаах  суоруналыы быһыылаах «Памятник Победы ради потрудившихся»  мэҥэ таас баар буолбута (11). Губин уокуругар «Тыыннаахтар тустарыгар өлбүттэр» диэн пааматынньык баар.

Этиллибитин курдук, Кыайыы болуоссатыгар уонна Кыайыы пааркатыгар турар пааматынньыктар манна киирбэтилэр. Оттон куорат атын муннуктарыгар баар сэрии кыттыылаахтарыгар анаммыт мэҥэ таастары хаартыскаҕа түһэрэн ыытыаххытын сөп.

Төрөөбүт дойдуларын ньиэмэс халабырдьыттарыттан көмүскүүр уоттаах сэриигэ сылдьыбыт, эйэлээх олоҕу түстээбит, олохторун толук уурбут, тыыл ыарахан үлэтигэр сылдьан, кыайыыны уһансыбыт үтүөкэн дьоммутугар анаммыт мэҥэ таастар кинилэр сырдык ааттарын  үйэтитэр, хаһан да умуннарбат ытык аналлаахтар. Оттон олору көрүү-истии, харайыы уонна саҥардани иһии – тыыннаахтар ытык иэспит!

Хаартыскалар: Ааптар түһэриилэрэ