Хорсун буойуннарбыт албан ааттарын үйэтитии – биһиги ытык иэспит

Ол сылларга мөлүйүөнүнэн ахсааннаах сураҕа суох сүппүт сэбиэскэй саллааттар кырамталара кыргыс толоонноруттан, хонууларыттан күн бүгүҥҥэ диэри көстө тураллар. 

Уоттаах сэрии толоонуттан дойдуларыгар, дьиэлэригэр-уоттарыгар, дьонноругар- сэргэлэригэр эргиллибэтэх саллааттар дьылҕаларын, кинилэр ааттарын үйэтитэргэ ыытар үлэтигэр махтанан, сүгүрүйэн туран, «Киин куорат» ааҕааччыларыгар туһалаах буолуо диэн туран, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ Григорий Николаевич Саввиновтыын кэпсэтиини ааҕаргытыгар ыҥырабыт.

Аҕа дойду Улуу сэриитин бастакы сылларыгар

Быйыл сэбиэскэй норуот Аҕа дойду Улуу сэриитигэр фашистскай Германияны кыайыытын 81 сыла туолар. Бу биһиги дойдубут эрэ буолбакка, бүтүн аан дойду, киһи аймах үйэлэргэ өлбөөдүйбэт өрөгөйдөөх Улуу бырааһынньыга буолар. Биһиги норуоппут Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыар сүтүктэри көрсөн туран фашизм хара дьайыттан аан дойдуну быыһаабытын умнарбыт сатаммат. Ол курдук Сэбиэскэй Сойуус бу иэдээннээх сэриигэ 20 мөлүйүөн киһитин сүтэрбитэ, өстөөхтөр норуот хаһаайыстыбатыгар 679 миллиардаах хоромньуну оҥорбуттара, сүүһүнэн ахсааннаах куораттар урусхалламмыттара, 70 тыһыынчаттан тахса дэриэбинэлэр суох оҥоһуллубуттара, 32 тыһыынча промышленнай тэрилтэ эмсэҕэлээбитэ.

Биллэрин курдук, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр аармыйаҕа бастакы хомуур 1941 сыл от-атырдьах ыйдарыгар саҕаламмытыгар барыта 17079 киһи Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан барбыттара. Эһиилигэр, 1942 сыллаахха, Саха сириттэн өссө 23747 киһи сэриилэһэ барбыта. Бу Аҕа дойду сэриитин саамай ыарахан кэмнэрэ этилэр. 1941-1942 сыллааҕы кыһын өстөөх Москуба куорат анныгар ыга чугаһаан турар кэмигэр Саха сириттэн ыҥырыллыбыт уолаттарбыт аатырбыт сибирскэй дивизиялар састааптарыгар Ийэ дойдубут киин куоратын көмүскээһиҥҥэ көхтөөх кыттыыны ылбыттара. Кинилэр дьоруойдуу кыргыһаннар, өстөөх Москубаттан төттөрү кыйдаммыта.

1943 сыл Аҕа дойду Улуу сэриитин хаамыытын тосту уларыппыта. Биһиги сэриилэрбит Сталинградка өстөөҕү үлтү сынньан, Ленинград куорат блокадатын тоҕо көтөн, Хотугу Кавказка, Дон өрүскэ кимэн киириини саҕалаабыттара. Бу сыл от ыйыгар албан аатырбыт Курскайдааҕы кыргыһыы саҕаламмыта. Бу 1943 сыллаахха Саха сириттэн 13894 киһи Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыттара. Эһиилигэр 1944 сыллаахха биһиги өрөспүүбүлүкэбититтэн 5068 киһи сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыта.

Арассыыйаҕа көрдүүр хамсааһын

Холобура, Арассыыйаҕа киэҥник биллэр «Поисковое движение России” хамсааһын кыттыылаахтарын ыытар экспедициятын түмүгэр 2013 сылтан саҕалаан Ленинград, Новгород (Мясной Бор), Калуга, Смоленскай уобаластарыгар уонна Белоруссия сиригэр-уотугар кырыктаах кыргыһыылар буолан ааспыт сирдэриттэн 250 000 сэбиэскэй саллаат кырамтата хостонон, буойуннар мемориалларыгар чиэстэнэн көмүллүбүттэрэ, ол иһигэр 15 000 кэриҥэ саллаат уонна офицер аата-суола чуолкайданан үйэтитиллибитэ.

Бу Улуу сэриигэ өлбүт-сүппүт аҕаларбытын, эһэлэрбитин көрдөөһүн, кинилэр дьоруойдуу ааттарын чуолкайдааһын уонна тилиннэрии билиҥҥи уустук историческай кэмҥэ улахан суолталанна. Маннык көрдөөһүн үлэнэн дьарыгырыы билиҥҥи ыччаты патриотизм тыыныгар иитиигэ биир сүрүн хайысханан буолар.  Көрдөөһүн үлэтэ аҥаардас полевой экспедицияларынан, сэрии толоонноругар хаһыылары ыытыынан эрэ муҥурдаммат. Сүрдээх элбэх үлэ сэрии саҕанааҕы архыып матырыйаалларын кытта ыытыллар. Кэнники кэмҥэ Москва уобалаһын Подольскай куоратыгар баар Оборуона министиэристибэтин Киин архыыбыгар (ЦАМО) харалла сытар сэрии саҕанааҕы докумуоннар сыыпара көһөрүлүннүлэр, «Память народа», «Подвиг народа», «Бессмертный полк», «Забытый полк», «ОБД Мемориал» уо. д. а. поисковай саайтарынан киэҥ эйгэҕэ таһаараннар, дьон-сэргэ бэйэлэрин дьоннорун-аймахтарын көрдүүллэригэр кыах киэҥник үөскээтэ. Бу саайтарынан киирэн, Саха сирин араас оройуоннарыттан сэриигэ ыҥырыллыбыт буойуннары тус ааттарынан, төрөөбүт сирдэринэн, сылларынан, ыҥырыллыбыт военкоматтарынан, сэриилэспит чаастарынан, полевой почталарын, эмтэммит госпиталларын нүөмэринэн, ылбыт наҕараадаларынан уо. д. а. суолларынан көрдөөн чуолкайдыахха сөп. Биллэн турар, бу саайтарга сэриилэспит буойуннар тустарынан сибидиэнньэлэр барылара хайдах да баар буолбат. Сэрии саамай бастакы ыар сылларыгар, хотторуу, чугуйуу, төгүрүктээһин кэмнэригэр сүппүт, өлбүт саллааттар, хамандыырдар тустарынан сибидиэнньэ отой аҕыйах, үгүстэр киэннэрэ билигин да биллибэт. 1941-1942 cылларга үгүс воинскай холбоһуктар – аармыйалар, дивизиялар уонна полкалар өстөөх төгүрүктээһинигэр түбэһэр кэмнэригэр штаб үгүс докумуоннара күл-көмөр буолбуттара, урусхалламмыттара. Үгүс докумуоннар күн бүгүҥҥэ диэри ситэри арыллыбакка Киин архыыпка харалла сыталлар. Ол да буоллар сылтан сыл аайы көрдөөһүҥҥэ саҥаттан саҥа кыахтар, суоллар эбиллэн иһэллэр. Өскөтүн буойун сэриилэспит чаастарын, полевой почталарын нүөмэрдэрэ биллэр буоллаҕына, поисковиктарынан киирэн интэриниэттэн бу чаастар бойобуой суолларын туһунан сибидиэнньэлэри булуохха сөп, онно араас дивизиялар уонна полкалар штабтарын бойобуой дьайыыларын сурунааллара уонна каарталара кытары баар. Бу балары сөптөөхтүк толкуйдаан, анаарын туһаннахха, саллаат бойобуой суолун толору чуолкайдыахха сөп. Көрдүүр үлэҕэ өссө биир мэһэйинэн оччотооҕу дьоммут үгүстэрэ нууччалыы мөлтөхтүк саҥарар, быһаарсар буоланнар бэйэлэрин тус ааттарын, араспаанньаларын, оройуоннарын, нэһилиэктэрин аатын сыыһа-халты этэн суруйтарбыттара буолар. Инньэ гынан, көрдөөһүн кэмигэр киһи үөйбэтэх-ахтыбатах ааттара кытта тахсан кэлээччилэр.  

Маны таһынан, сэрии бастакы сылларыгар хотторуу, чугуйуу кэмигэр билиэҥҥэ түбэһии эмиэ маассабай көстүү этэ. Кэлиҥҥи кэмҥэ Германия араас лааҕырдарыгар билиэҥҥэ сылдьыбыт сэбиэскэй саллааттар тустарынан оччолорго фашистар бэлэмнээбит лагернай докуменнара эмиэ арылланнар, билиэҥҥэ түбэспиттэр картотекаларынан саха саллааттарын дьылҕалара чуолкайдаммыт түбэлтэлэрэ эмиэ баар. Онон ол докумуоннарга эмиэ көрдүөххэ сөп.

Биир дойдулаахтара сырдык ааттара өлбөөдүйбэтин туһугар

Сэрии сылларыгар Үөһээ Бүлүү оройуонуттан фроҥҥа барыта 3025 киһи ыҥырыллыбытыттан 1414 буойун сэрии толоонугар олохторун толук уурбуттара. 1-кы Боотулуу уонна Оноҕоччут нэһилиэктэриттэн 1941-1945 сылларга фроҥҥа 146 киһи ыҥырыллыбытыттан 65 буойун төрөөбүт алаастарыгар төннүбэтэхтэрэ.

Кэлиҥҥи сылларга бу көрдүүр саайтары туһанан Боотулуу уонна Сургуулук нэһилиэктэриттэн сэриигэ сылдьыбыт уонна өлбүт саллааттар дьылҕаларын чуолкайдааһын үлэтин күүскэ ыыттыбыт. Ол түмүгэр биэс уонтан тахса саха саллаатын сэриигэ бойобуой суолларын, сэриилэспит чаастарын, сэрии кэмигэр хорсуннарын көрдөрөн ылбыт бойобуой наҕараадаларын, бааһыран эмтэммит госпиталларын, өлбүт уонна көмүллүбүт сирдэрин уонна дааталарын чуолкайдаатыбыт. Бу билиҥҥи кэмҥэ бэйэбитигэр уонна кэнчээри ыччаппытыгар олус наадалаах, дириҥ историческай уонна патриотическай суолталаах үлэбитин салгыы ыытар былааннаахпыт.

Түмүккэ, Дьокуускай куорат олохтоохторун, биир дойдулаахтарбытын барыгытын кэлэн иһэр Улуу Кыайыы күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин уонна барыгытыгар дьолу-соргуну, үлэҕитигэр ситиһиилэри баҕарабын.

– Григорий Николаевич, дириҥ уонна киэҥ ис хоһоонноох иһитиннэриигэр махтанабыт. Үгүс көрдүүр дьоммут бу кэпсэтииттэн тустарыгар туһаныхтара диэммит бүк эрэнэбит.